Gramatyka arabski

Alfabet arabski ma 28 liter i zapisuje się go od prawej do lewej. Każda litera może mieć do 4 postaci (izolowaną, początkową, środkową i końcową). Sześć liter nie łączy się z literą po lewej stronie.

Litery arabskie zmieniają kształt w zależności od położenia w wyrazie: mogą występować w formie samodzielnej, początkowej, środkowej i końcowej. Sześć liter, które nie łączą się z następną literą (ا د ذ ر ز و), ma tylko dwie formy, dlatego zrozumienie zasad pisma łączonego jest tu kluczowe.

Harakat to znaki diakrytyczne, które pokazują krótkie samogłoski oraz brak samogłoski lub podwojenie spółgłoski. Do najważniejszych należą fatḥa (a), kasra (i), ḍamma (u), sukūn (brak samogłoski) i shadda (podwojenie spółgłoski).

W języku arabskim długość samogłoski ma znaczenie. Długie samogłoski zapisuje się literami ا, و i ي, a ich poprawne rozpoznawanie wpływa nie tylko na wymowę, ale często także na znaczenie całego słowa.

Rodzajnik określony ال (al-) dodaje się przed rzeczownikiem. Litery słoneczne powodują asymilację wymowy (الشمس = ash-shams), a przy literach księżycowych zachowuje się głoskę l (القمر = al-qamar).

W arabskim występują dwa rodzaje: męski, traktowany jako domyślny, oraz żeński. Rodzaj żeński jest zwykle oznaczany przez ta marbuta (ة), ale część rzeczowników jest gramatycznie żeńska mimo braku tego znacznika, na przykład niektóre części ciała i nazwy miast.

Niezależne zaimki osobowe to m.in. أنا („ja”), أنتَ/أنتِ („ty” w rodzaju męskim/żeńskim), هو/هي („on/ona”), نحن („my”), أنتم/أنتن („wy” w rodzaju męskim/żeńskim) oraz هم/هن („oni/one”). W arabskim ważne są rozróżnienia rodzaju i liczby.

Zaimki sufiksalne dołączane do rzeczowników (posiadanie), czasowników (dopełnienia) i przyimków: ي- („mój”), كَ/كِ- („twój/twoja”), ه/ها- („jego/jej”), نا- („nasz”), itd.

Zaimki wskazujące bliskie: هذا/هذه (ten/ta), هؤلاء (ci/te). Zaimki wskazujące dalekie: ذلك/تلك (tamten/tamta), أولئك (tamci/tamte). Zgadzają się w rodzaju z rzeczownikiem.

Zdania imienne to zdania rozpoczynające się od rzeczownika albo zaimka pełniącego funkcję podmiotu. W czasie teraźniejszym nie występuje w nich osobny czasownik „być”, a typowy schemat to مبتدأ (podmiot) + خبر (orzeczenie imienne). To bardzo częsty typ zdania w arabskim.

Przymiotniki następują po rzeczownikach i zgadzają się z nimi pod względem rodzaju, liczby, określoności i przypadka. Wzorzec: rzeczownik + przymiotnik. Oba elementy są określone albo oba nieokreślone.

Liczebniki główne od 1 do 10 w języku arabskim rządzą się szczególnymi zasadami zgody. Liczby 1 i 2 zwykle zgadzają się z rzeczownikiem, natomiast liczby od 3 do 10 wykazują odwrotną zgodność rodzajową względem rzeczownika, który liczą.

Liczebniki złożone obejmują formy 11–12 (specjalne), 13–19 (jednostka + عشر) oraz dziesiątki, np. عشرون, ثلاثون itd. Rzeczownik liczony przy liczbach 11–99 występuje zwykle w bierniku liczby pojedynczej.

Common prepositions govern genitive case: في (in), من (from), إلى (to), على (on), عن (about), مع (with), ل (for/to), ب (with/by).

Za pomocą słów pytających tworzy się pytania: ما/ماذا („co”), من („kto”), أين („gdzie”), متى („kiedy”), كيف („jak”), لماذا („dlaczego”), كم („ile”), هل/أ (pytanie tak/nie).

Perfectum, czyli czas przeszły, opisuje czynności zakończone. Formą bazową jest 3. osoba liczby pojedynczej rodzaju męskiego. Koniugacja odbywa się przez dodawanie końcówek: كتب („on napisał”), كتبتُ („napisałem / napisałam”), كتبوا („oni napisali”).

Imperfectum, czyli czas teraźniejszo-przyszły, opisuje czynności trwające lub przyszłe. Buduje się je według schematu przedrostek + rdzeń + końcówka: يكتب („on pisze”), أكتب („piszę”), تكتبين („piszesz”, rodzaj żeński).

Wzorce przeczenia: ما + czas przeszły („nie zrobił”), لا + czas teraźniejszy („nie robi / nie będzie robić”), لن + czas teraźniejszy („nie zrobi w przyszłości”), لم + tryb apokopowany („nie zrobił” w stylu literackim). Każda z tych konstrukcji ma własne zastosowanie.

Podstawowe wyrażenia: السلام عليكم („pokój z tobą”), شكراً („dziękuję”), عفواً („przepraszam” / „proszę”), إن شاء الله („jeśli Bóg zechce”), الحمد لله („chwała Bogu”).

Regularne tworzenie liczby mnogiej: męska liczba mnoga regularna -ون/-ين (dla osób płci męskiej), żeńska liczba mnoga regularna -ات (dla rzeczowników żeńskich i niektórych innych).

Czasownik كان służy do mówienia o stanach i sytuacjach w przeszłości. Wprowadza do zdania znaczenie „być” w czasie przeszłym, a przy okazji zmienia budowę zdania imiennego.

Codzienne powitania poza formułami oficjalnymi: صباح الخير („dzień dobry”), مساء الخير („dobry wieczór”), كيف حالك („jak się masz”), بخير („dobrze”). Ważne są też typowe schematy odpowiedzi.

Basic time: اليوم (today), أمس (yesterday), غداً (tomorrow), الآن (now), الساعة (the hour/clock), صباحاً (morning), مساءً (evening).

Przymiotniki tworzone od rzeczowników za pomocą sufiksów ي- (m.) / ية- (ż.): مصري („egipski”), عربي („arabski/Arab”), يومي („codzienny”). To bardzo produktywny wzorzec.

Zdania zaczynające się od czasownika: szyk VSO (czasownik–podmiot–dopełnienie). Czasownik zgadza się z podmiotem pod względem rodzaju, ale zwykle pozostaje w liczbie pojedynczej, gdy stoi przed podmiotem.

Częste przysłówki: جداً („bardzo”), كثيراً („dużo”), قليلاً („trochę”), دائماً („zawsze”), أبداً („nigdy”), أحياناً („czasami”), هنا („tutaj”), هناك („tam”).

Dni: الأحد, الاثنين, الثلاثاء... Nazwy miesięcy różnią się regionalnie: gregoriańskie (يناير...) i lewantyńskie (كانون الثاني...). Pory roku: ربيع, صيف, خريف, شتاء.

Colors follow the أفعل/فعلاء pattern: أحمر/حمراء (red), أزرق/زرقاء (blue), أخضر/خضراء (green). Plural: حمر. Colors agree in gender.

W języku arabskim nie ma osobnego czasownika „mieć”. Używa się konstrukcji عند + zaimek (ogólne posiadanie), لدى (bardziej formalnie) oraz مع (mieć coś przy sobie / być z czymś). لي oznacza „mam” i składa się z przyimka ل oraz zaimka.

Jedną z najważniejszych cech arabskiego jest to, że wiele słów powstaje z rdzeni, najczęściej złożonych z trzech spółgłosek. Do takiego rdzenia dodaje się określony wzorzec, który tworzy nowe znaczenia, na przykład rzeczowniki, czasowniki, imiesłowy czy nazwy miejsc.

W arabskim występują trzy podstawowe przypadki oznaczane końcówkami: mianownik (مرفوع) z końcówką -u, biernik (منصوب) z końcówką -a oraz dopełniacz (مجرور) z końcówką -i. W formalnym języku arabskim są one widoczne dzięki krótkim samogłoskom lub tanwinowi.

Liczba mnoga łamana to bardzo charakterystyczna cecha arabskiego. Zamiast prostego dodania końcówki, wiele rzeczowników tworzy liczbę mnogą przez zmianę układu samogłosek i spółgłosek wewnątrz wyrazu.

Język arabski ma specjalną formę gramatyczną dla dokładnie dwóch osób lub rzeczy. Ta forma nazywa się liczbą podwójną i różni się zarówno od liczby pojedynczej, jak i mnogiej.

Konstrukcja dzierżawcza: posiadany (مضاف) + posiadacz (مضاف إليه). Pierwszy rzeczownik traci tanwin i ال. Drugi rzeczownik jest w dopełniaczu. Bardzo powszechna struktura.

Pochodne formy czasownika: forma II (فَعَّلَ) — znaczenie intensywne lub sprawcze; forma III (فاعَلَ) — działanie wobec kogoś lub wspólnie z kimś. Każda forma ma przewidywalne wzorce znaczeń.

Forma IV (أَفْعَلَ) ma znaczenie sprawcze lub przechodnie, a forma V (تَفَعَّلَ) jest zwrotna względem formy II. Systematycznie rozszerzają znaczenia rdzenia.

Wzorzec wykonawcy czynności: w I formie فاعِل (kaatib — „piszący” / „autor”), a formy pochodne mają inne schematy. Imiesłów czynny może działać jak rzeczownik lub przymiotnik i jest bardzo częsty w codziennym słownictwie.

Wzorzec odbiorcy czynności: w I formie مَفْعول (maktuub — „napisany”), a formy pochodne zwykle mają przedrostek م-. Imiesłów bierny bywa używany jako przymiotnik albo rzeczownik.

Rzeczownik odczasownikowy, czyli masdar, to forma rzeczownikowa tworzona od czasownika. W I formie ma różne wzorce, na przykład كتابة „pisanie” i دخول „wejście”, natomiast w formach pochodnych jego budowa bywa bardziej przewidywalna, jak تعليم „nauczanie” w II formie.

Wzorzec أَفْعَل (rodzaj męski) / فُعْلى (rodzaj żeński) tworzy formy porównawcze i superlatywne, np. كبير → أكبر („większy/największy”). Stopień wyższy często ma konstrukcję أفعل من („większy niż”), a stopień najwyższy występuje jako określone أفعل albo أفعل + rzeczownik.

Czas przyszły tworzy się za pomocą سَ- (bliska przyszłość) albo سوف (bardziej odległa przyszłość) + czasownik w imperfectum. Przeczenie tworzy zwykle لن + tryb łączący.

Rozkaźnik tworzy się od imperfectum: usuwa się przedrostek i w razie potrzeby dodaje hamzę. Przeczenie rozkazu tworzy لا + tryb apokopowany. Formy różnią się dla adresata męskiego, żeńskiego i liczby mnogiej.

Zdania względne pozwalają doprecyzować, o której osobie lub rzeczy mówisz. W języku arabskim często używa się zaimków względnych takich jak الذي, التي, الذين czy اللواتي, ale ich użycie zależy od tego, czy rzeczownik jest określony, czy nieokreślony.

Formy VI (تَفاعَلَ — wzajemność), VII (اِنفَعَلَ — strona bierna), VIII (اِفتَعَلَ — zwrotność), IX (اِفعَلَّ — kolory) i X (اِستَفعَلَ — szukanie/uznawanie za coś).

Czasowniki z و lub ي w rdzeniu ulegają zmianom. Mogą być asymilowane (słaba pierwsza spółgłoska), wydrążone (środkowa) albo ułomne (końcowa). Każdy typ ma własne wzorce we wszystkich formach.

Czasowniki z taką samą drugą i trzecią spółgłoską rdzenia, np. مَدَّ („rozciągać”). W odmianie czasem zlewają się (مدّ), a czasem rozdzielają (مَدَدْتُ). Kluczowe jest rozpoznawanie wzorca.

Strona bierna wewnętrzna powstaje przez zmianę samogłosek: فُعِلَ (czas przeszły), يُفْعَلُ (czas teraźniejszy). Sprawca czynności nie jest podany, a dopełnienie staje się podmiotem gramatycznym w mianowniku.

Tryb łączący (منصوب) po określonych partykułach: أن, لن, كي, لكي, حتى. Końcówki: -a zamiast -u. Używany do wyrażania celu, życzenia i zaprzeczonej przyszłości.

Tryb dżussywny (مجزوم) po لم (przeczenie czasu przeszłego), لا (zakaz) i niektórych konstrukcjach warunkowych. Końcowa samogłoska jest opuszczana lub skracana. Ważny w przeczeniach i poleceniach.

Konstrukcje warunkowe: إن/إذا („jeśli”) + tryb apokopowany dla sytuacji możliwych, a لو („gdyby”) + czas przeszły dla sytuacji niemożliwych lub hipotetycznych. Zdanie wynikowe następuje po zdaniu warunkowym.

Do grupy إنّ وأخواتها należą partykuły, które wprowadzają zdanie imienne i zmieniają jego składnię. Po ich użyciu rzeczownik będący „podmiotem” przechodzi w biernik, a orzecznik pozostaje w mianowniku.

Zdania i wyrażenia ḥāl opisują okoliczności, w jakich wykonuje się czynność — odpowiadają na pytanie „jak?” albo „w jakim stanie?”. W arabskim najczęściej mają postać rzeczownika lub przymiotnika w bierniku albo całego zdania wprowadzonego przez و.

Rzeczownik w bierniku doprecyzowujący niejasną ilość lub cechę. Występuje po liczebnikach 11–99, stopniu wyższym lub wyrażeniach ilości. Usuwa dwuznaczność.

Ordinal pattern أَوَّل, ثاني, ثالث... following فاعِل pattern for 1st-10th. Agree in gender with noun. Used with definite article.

Pattern مَفْعَل/مَفْعِل for place/time of action: مكتب (office/desk), مدرسة (school), مطبخ (kitchen), موعد (appointment). Predictable from roots.

Wzorce مِفْعَل/مِفْعال/مِفْعَلة tworzą nazwy narzędzi, np. مفتاح („klucz”), مقص („nożyczki”) i مكنسة („miotła”). Są bardzo produktywne przy nazwach narzędzi i urządzeń.

Partykuły wyjątku: إلا („oprócz”), غير, سوى. Reguły przypadka rzeczownika wyłączonego zależą od tego, czy zdanie jest pełne oraz twierdzące czy przeczące.

Wołanie i zwracanie się do kogoś wyraża się m.in. przez يا + imię (يا محمد) albo يا أيها + rzeczownik określony. Reguły przypadka rzeczownika w wołaczu zależą od struktury. Konstrukcja jest częsta w codziennej mowie i w Koranie.

Partykuły przysięgi, takie jak والله („na Boga”), تالله i بالله, służą do podkreślania prawdziwości wypowiedzi. Typowa struktura to przysięga + zdanie odpowiedzi; jest ona bardzo częsta w arabskim mówionym oraz w tekście Koranu.

Wzmocnienie, czyli tawkid, służy do podkreślenia pewności, pełni znaczenia albo dosłowności wypowiedzi. W arabskim można to robić na kilka sposobów, na przykład przez powtórzenie wyrazu, użycie słów takich jak كل i جميع, albo przez formy typu نفس i عين.

To zagadnienie pokazuje najważniejsze różnice między współczesnym standardowym arabskim (MSA) a odmianami mówionymi. Dotyczą one między innymi końcówek przypadków, słownictwa, wymowy, odmiany czasowników oraz sposobów tworzenia przeczenia.

Złożone wyrazy łączące: بينما („podczas gdy”), رغم أن („chociaż”), بالتالي („dlatego”), علاوة على ذلك („ponadto”), من ناحية...من ناحية أخرى („z jednej strony... z drugiej strony”).

Four-letter root verbs: pattern فَعْلَلَ (Form I), تَفَعْلَلَ (Form II). Examples: ترجم (translate), زلزل (shake), دحرج (roll). Less common but important.

ما ma wiele zastosowań: ما + czasownik („co / to, co”), مهما („cokolwiek”), عندما („kiedy”), بما أن („ponieważ / skoro”), طالما („dopóki / tak długo jak”) oraz ما دام („dopóki / tak długo jak”).

Dopełnienie absolutne to rzeczownik odsłowny występujący po czasowniku tego samego rdzenia. Służy do wzmocnienia znaczenia czynności, określenia jej sposobu albo wskazania liczby wykonanych działań.

Wyrażanie celu: لـ/كي/لكي (żeby, aby) + tryb łączący, حتى (żeby). Wyrażanie przyczyny: لأن (ponieważ), إذ (skoro), بسبب (z powodu).

Zaawansowane struktury gramatyczne: przestawienie dla emfazy, elipsa (حذف), złożone konstrukcje warunkowe i szczegółowa analiza إعراب. To cechy stylu literackiego i koranicznego.

Balāgha to sztuka wyrażania znaczeń w sposób piękny, precyzyjny i sugestywny. Obejmuje środki retoryczne takie jak تشبيه (porównanie), استعارة (metafora), كناية (omówienie / metonimia), طباق (antyteza) i جناس (gra brzmień).

Unikalne cechy arabskiego koranicznego: archaiczne słownictwo, specjalne konstrukcje gramatyczne, wzorce elipsy, formuły przysięgi, rzadkie formy czasowników. Znajomość tafsiru pomaga w zrozumieniu.

Oficjalna korespondencja, pisanie akademickie i styl dziennikarski. Ważne są formalne otwarcia i zakończenia, preferencja dla strony biernej, zdania imienne oraz odpowiedni rejestr.

Terminologia prawna, język umów i dokumenty urzędowe. Ten obszar obejmuje precyzyjne słownictwo, złożone zdania oraz archaiczne formy zachowane w kontekstach prawnych.

Wieloczłonowe łańcuchy dopełniaczowe: باب غرفة نوم البيت (drzwi sypialni domu). Obowiązują tu szczególne zasady dotyczące określoności i przypadka w łańcuchach.

Wzorzec zdrobniały فُعَيْل tworzy formy takie jak كتاب → كُتَيِّب („książeczka”) i كلب → كُلَيْب („piesek”). Może wyrażać małość, pieszczotliwość albo pogardę; jest typowy przede wszystkim dla stylu literackiego.

Journalistic Arabic: headline conventions, attributions (نقلاً عن, حسب), political vocabulary, diplomatic language, news reporting formulas.

Klasyczna prozodia (عروض): 16 metrów (بحور), wzorce stóp i schematy rymów. Obejmuje rozumienie skandowania oraz typów odstępstw w systemie Al-Chalila.

Główne grupy dialektów to egipski, lewantyński, zatokowy, maghrebski i iracki. Różnią się fonologią, słownictwem i gramatyką, a ich rozwój historyczny wywodzi się z klasycznej arabszczyzny.

Lingwistyka historyczna, etymologia i rozwój znaczeń. Klasyczne słowniki (لسان العرب), analiza morfologiczna oraz porównawcze cechy semickie.

Style prozy: سجع (proza rymowana), مقامات (gatunek makamat), خطابة (retoryka oratorska). Temat obejmuje rozumienie konwencji literackich epoki przedislamskiej i Abbasydów.

Typowe zjawiska gramatyki dialektalnej: بـ + imperfectum (czynność trwająca w egipskim), عم + imperfectum (czynność trwająca w lewantyńskim), zanik końcówek przypadków i uproszczone formy czasownika.

Powszechne wyrażenia islamskie w codziennym języku arabskim: بسم الله (w imię Boga), ما شاء الله (tak Bóg chciał), جزاك الله خيراً (niech Bóg ci wynagrodzi). Użycie zależne od kontekstu.