B2

Laten-constructies in het Nederlands

Laten-constructies

Dit artikel maakt deel uit van de grammaticaboom voor Nederlands op Settemila Lingue.

In het kort

Met laten + infinitief zeg je dat iemand een handeling toestaat, veroorzaakt of door een ander laat uitvoeren: Zij laat de kinderen spelen en Ik laat mijn haar knippen. Er staat geen te voor de infinitief. In de voltooide tijd krijg je een dubbele infinitief: Hij heeft zijn auto laten wassen.

Overzicht

Laten is veel meer dan alleen het tegenovergestelde van meenemen. Samen met een infinitief (de hele werkwoordsvorm, zoals spelen, knippen of repareren) vormt het een constructie waarin de ene persoon invloed heeft op een andere handeling. Die invloed kan zacht zijn — iemand krijgt toestemming — maar ook sterk: iets wordt veroorzaakt of geregeld.

De constructie komt voortdurend voor in gesprekken en praktische situaties. Je laat een pakket bezorgen, een kind buitenspelen, een collega een document controleren of iemand met rust. Daarnaast gebruik je laten we voor een gezamenlijk voorstel: Laten we morgen verdergaan.

Op B2-niveau gaat het niet alleen om de vorm, maar ook om de rollen in de zin. Wie neemt het initiatief? Wie voert de tweede handeling uit? En wie of wat ondergaat die handeling? Het antwoord is niet altijd letterlijk in de zin aanwezig. In Ik laat mijn fiets repareren wordt de reparateur bijvoorbeeld niet genoemd, omdat die persoon niet belangrijk of al duidelijk is.

Hoe het werkt

De basisvorm: laten + infinitief

Na laten volgt een infinitief zonder te. Laten wordt vervoegd; de tweede infinitief verandert niet.

Tijd of vorm Vervoeging van laten Voorbeeld
tegenwoordige tijd, enkelvoud ik laat, jij laat, hij/zij laat Ik laat de deur openstaan.
tegenwoordige tijd, meervoud wij/jullie/zij laten Wij laten de gasten kiezen.
verleden tijd, enkelvoud ik/jij/hij/zij liet Zij liet mij uitpraten.
verleden tijd, meervoud wij/jullie/zij lieten Ze lieten de hond buiten spelen.
gebiedende wijs laat Laat me even nadenken.
gezamenlijk voorstel laten we Laten we beginnen.

De neutrale basisvolgorde in een hoofdzin is:

onderwerp + vervoegde vorm van laten + overige zinsdelen + infinitief

  • De docent laat de cursisten zelf een voorbeeld bedenken.
  • Mijn buurman liet gisteren zijn dak repareren.

Het onderwerp is wie of wat de zin als uitgangspunt heeft en bij wie de vervoegde werkwoordsvorm hoort. In De docent laat de cursisten oefenen is de docent het onderwerp. De cursisten voeren het oefenen uit.

Toestemming geven

Bij toestemming betekent laten ongeveer: iemand niet tegenhouden of iemand de ruimte geven om iets te doen.

  • Laat haar zelf beslissen.
  • Zijn ouders laten hem alleen reizen.
  • Ik liet de kinderen nog een kwartier spelen.

De persoon tussen laten en de infinitief voert de tweede handeling uit. In Zij laat de kinderen spelen zijn de kinderen dus degenen die spelen. Afhankelijk van de situatie kan dezelfde vorm ook betekenen dat iemand een opdracht krijgt. De toon en de context maken duidelijk of het om toestemming, een verzoek of dwang gaat.

Iemand iets doen of laten ervaren

Laten kan ook een oorzaak aangeven. Het onderwerp veroorzaakt dan een reactie of toestand, zonder dat er per se sprake is van een bewuste opdracht.

  • Die scène laat me altijd lachen.
  • Het nieuws liet iedereen schrikken.
  • De felle zon liet de sneeuw snel smelten.

In zulke zinnen is een omschrijving met ervoor zorgen dat vaak mogelijk: Die scène zorgt ervoor dat ik lach. Let wel: laten klinkt meestal korter en natuurlijker.

Een handeling door iemand anders laten uitvoeren

Bij diensten en regelingen ondergaat een persoon of zaak de handeling. Wie de handeling uitvoert, blijft vaak ongenoemd.

  • Ik laat mijn haar knippen.
  • We laten de keuken verbouwen.
  • Hij laat zijn bloeddruk controleren.

Het lijdend voorwerp (wie of wat de handeling ondergaat) is hier respectievelijk mijn haar, de keuken en zijn bloeddruk. De kapper, aannemer of zorgverlener hoeft niet te worden genoemd. Is de uitvoerder wel belangrijk, dan kan die met door worden toegevoegd:

  • We laten het contract door een jurist controleren.
  • Ik laat de foto’s door mijn broer afdrukken.

Deze woordvolgorde voorkomt ook onduidelijkheid. Ik laat Noor bellen betekent meestal dat Noor zelf belt. Ik laat Noor door de assistent bellen betekent dat de assistent Noor belt.

Woordvolgorde in hoofdzin en bijzin

In een gewone hoofdzin staat de vervoegde vorm van laten op de tweede plaats. De infinitief staat verder naar achteren:

  • Morgen laat ik de banden vervangen.
  • Waarom laat je hem zo lang wachten?

In een bijzin schuift de vervoegde vorm naar het einde, vlak voor de infinitief:

  • Ik weet dat zij haar kinderen zelf laat kiezen.
  • Omdat we de verwarming laten nakijken, werken we vandaag thuis.

Bij een scheidbaar werkwoord blijft de infinitief heel. Het is laten opbellen, laten uitzoeken en laten schoonmaken:

  • Ik laat je vanmiddag opbellen.
  • We laten eerst de oorzaak uitzoeken.

De voltooide tijd: dubbele infinitief

Als laten samen met een andere infinitief in de voltooide tijd staat, gebruik je doorgaans geen voltooid deelwoord gelaten. In plaats daarvan staan er twee infinitieven achter het hulpwerkwoord hebben. Dit heet de dubbele infinitief: twee hele werkwoordsvormen aan het einde van de werkwoordsgroep.

Niet-voltooid Voltooid
Ik laat de kraan repareren. Ik heb de kraan laten repareren.
Zij liet hem uitpraten. Zij heeft hem laten uitpraten.
We laten de kinderen kiezen. We hebben de kinderen laten kiezen.

De gebruikelijkste volgorde in de hoofdzin is hebben + laten + infinitief. In een bijzin staat de hele groep aan het einde: omdat ik de kraan heb laten repareren.

Gebruik gelaten wél wanneer laten zelfstandig de betekenis achterlaten of niet meenemen heeft en er geen tweede infinitief bij hoort:

  • Ik heb mijn sleutels thuis gelaten.
  • Ze heeft wat eten voor ons gelaten.

Vergelijk dus Hij heeft de auto in de garage gelaten met Hij heeft de auto laten wassen.

Voorstellen met laten we

Met laten we + infinitief doe je een voorstel waar de spreker zelf ook bij hoort. Het komt overeen met ik stel voor dat we..., maar is veel gewoner in alledaagse taal.

  • Laten we om acht uur vertrekken.
  • Laten we eerst naar beide kanten luisteren.
  • Laten we dat niet opnieuw doen.

In verzorgde standaardtaal schrijf je laten we, niet laat ons, voor een gewoon gezamenlijk voorstel. Laat ons kan letterlijk betekenen dat iemand ons toestemming moet geven — Laat ons naar binnen — en komt daarnaast in sommige regio’s en plechtige contexten voor.

Voorbeelden in context

Nederlands Betekenis in eenvoudig Nederlands Opmerking
Ik laat mijn haar knippen. Een ander knipt mijn haar; ik regel dat. Dienst, uitvoerder niet genoemd
Zij laat de kinderen spelen. Zij geeft de kinderen toestemming om te spelen. Toestemming
De trainer laat ons nog een ronde lopen. De trainer bepaalt dat wij nog een ronde lopen. Opdracht of dwang
Die muziek laat me aan vroeger denken. Door die muziek denk ik aan vroeger. Oorzaak
Laat hem met rust. Val hem niet lastig. Vaste combinatie
We lieten de monteur de motor controleren. Wij zorgden ervoor dat de monteur de motor controleerde. Uitvoerder genoemd
Ik laat het verslag door Fatima nalezen. Fatima leest het verslag na omdat ik dat regel. door markeert de uitvoerder
Morgen laat ik een pakket bezorgen. Ik regel morgen dat iemand een pakket bezorgt. Scheidbare infinitief blijft heel
Hij heeft zijn auto laten wassen. Hij heeft geregeld dat zijn auto werd gewassen. Dubbele infinitief
Ze zei dat ze haar ogen had laten testen. Ze zei dat iemand haar ogen had getest. Voltooide tijd in een bijzin
Laat me even uitpraten. Onderbreek me even niet. Gebiedende vorm
Laten we na de lunch verdergaan. Ik stel voor dat wij na de lunch doorgaan. Gezamenlijk voorstel
Laat maar, ik doe het zelf wel. Het hoeft niet meer; ik neem het over. Vaste gesprekstaal
Deze vlek laat zich moeilijk verwijderen. Deze vlek is moeilijk te verwijderen. Wederkerige, meer gevorderde vorm

Veelgemaakte fouten

Ten onrechte te toevoegen

  • Onjuist: Ik laat mijn fiets te repareren.
  • Juist: Ik laat mijn fiets repareren.
  • Waarom: Na laten staat de infinitief zonder te. Dezelfde regel geldt als er veel woorden tussen staan: Ik laat mijn oude fiets morgen bij de winkel repareren.

In de voltooide tijd gelaten gebruiken

  • Onjuist: Wij hebben de ramen gelaten vervangen.
  • Juist: Wij hebben de ramen laten vervangen.
  • Waarom: Met een tweede infinitief krijgt laten zelf ook de infinitiefvorm. Zonder tweede infinitief gebruik je wel een voltooid deelwoord: We hebben de ramen opengelaten of Ik heb mijn tas thuis gelaten.

De twee mogelijke rollen door elkaar halen

  • Onduidelijk: Ik laat Amir bellen.
  • Duidelijk, Amir belt: Ik laat Amir de klant bellen.
  • Duidelijk, iemand belt Amir: Ik laat Amir door de klant bellen.
  • Waarom: Een naam direct bij laten wordt vaak opgevat als de uitvoerder van de infinitief. Gebruik meer context of een door-bepaling als de persoon juist de handeling ondergaat.

Het scheidbare werkwoord uit elkaar trekken

  • Onjuist: Ik laat haar morgen op bellen.
  • Juist: Ik laat haar morgen opbellen.
  • Waarom: Na laten is opbellen één infinitief. Alleen als het werkwoord zelf vervoegd is, wordt het gesplitst: Zij belt morgen op.

Laat we zeggen

  • Onjuist: Laat we nu vertrekken.
  • Juist: Laten we nu vertrekken.
  • Waarom: Het vaste patroon voor een voorstel is laten we + infinitief. De enkelvoudsvorm laat gebruik je in een opdracht: Laat mij vertrekken.

Vergeten wie de tweede handeling uitvoert

  • Onbedoeld: De arts laat de patiënt onderzoeken als je bedoelt dat de patiënt zelf onderzoek doet.
  • Duidelijker: De arts laat de patiënt onderzoek doen.
  • Waarom: In de eerste zin is de patiënt normaal gesproken degene die onderzocht wordt. Kies een concretere infinitief of voeg de uitvoerder toe als de rollen anders zijn.

Gebruiksnotities

De precieze kracht van laten komt uit de context. Ik laat mijn dochter zelf kiezen klinkt als vertrouwen en toestemming. De directeur laat iedereen overwerken klinkt als macht of dwang. Het werkwoord zelf maakt dat verschil niet; woordkeus, situatie en intonatie doen dat.

Laat maar is een zeer gebruikelijke vaste uitdrukking. Ze kan betekenen dat iets niet meer nodig is (Laat maar, ik heb het al gevonden), dat iemand zich geen zorgen hoeft te maken (Laat maar, het is niet erg) of dat een poging moet stoppen. De toon bepaalt of de uitdrukking vriendelijk, teleurgesteld of kortaf klinkt.

Ook iemand met rust laten is een vaste combinatie. Hier volgt geen tweede infinitief: Laat de hond met rust. In de voltooide tijd staat daarom gelaten: Ze hebben hem eindelijk met rust gelaten. Dit verschilt van Ze hebben hem laten slapen, waar slapen de tweede infinitief is.

Bij verzorgde schrijftaal is het nuttig de uitvoerder met door te noemen als er anders twijfel ontstaat. In een gesprek lossen context en intonatie veel dubbelzinnigheid op, maar in een instructie of verslag is helderheid belangrijker dan beknoptheid.

Verder dan de basis

Zich laten + infinitief

De combinatie zich laten + infinitief kan een bewuste keuze van een persoon uitdrukken:

  • Hij laat zich morgen vaccineren.
  • Ze liet zich door niemand tegenhouden.

Bij zaken en abstracte onderwerpen krijgt de constructie vaak de betekenis mogelijk zijn om:

  • Dit probleem laat zich niet eenvoudig oplossen.
  • De gegevens laten zich op verschillende manieren uitleggen.

Deze vorm komt relatief vaak voor in zakelijke en academische teksten. In alledaagse taal kun je vaak ook zeggen: Dit probleem is niet eenvoudig op te lossen.

Ontkenning en betekenis

De plaats en de reikwijdte van niet bepalen wat je ontkent. Ik laat hem niet rijden betekent normaal dat ik niet toesta dat hij rijdt. Met nadruk kun je een ander contrast maken: Ik laat niet hém rijden, maar zijn zus. Dan wordt niet de handeling, maar de gekozen persoon gecorrigeerd.

Bij een voorstel staat niet gewoonlijk na we en vóór de rest van de handeling: Laten we niet te vroeg vertrekken. Bij Laat maar niet trek je een eerder verzoek of aanbod juist in.

Laten staan, liggen en zitten

Met houdingswerkwoorden vormt laten veel alledaagse combinaties:

  • Laat de doos daar staan.
  • Ik heb mijn telefoon thuis laten liggen.
  • Laat die knop zitten.

De kern is telkens dat iets in dezelfde plaats of toestand blijft. In de voltooide tijd verschijnt opnieuw de dubbele infinitief zodra er twee werkwoorden zijn: Ik heb de deur open laten staan. Vergelijk dat met Ik heb de deur opengelaten. In de tweede zin is openlaten het enige hoofdwerkwoord en gebruik je dus het voltooid deelwoord opengelaten.

Laat staan

Laat staan kan ook een verbindende uitdrukking zijn met de betekenis en al helemaal niet:

  • Hij kan nog geen ei bakken, laat staan een uitgebreid diner bereiden.

Dit is geen gewone opdracht met laten. Leer de hele combinatie als vaste uitdrukking. Ze versterkt een vergelijking: als het eerste al niet lukt, is het tweede zeker niet haalbaar.

Oefentips

  1. Benoem de drie rollen. Neem een zin als Sara laat de schilder de deur verven en vraag: wie regelt het, wie schildert en wat wordt geschilderd? Maak daarna één rol onuitgesproken: Sara laat de deur verven.
  2. Zet dezelfde zin in drie tijden. Oefen bijvoorbeeld: Ik laat mijn ogen testen — ik liet mijn ogen testen — ik heb mijn ogen laten testen. Zo wordt de dubbele infinitief vanzelf herkenbaar.
  3. Verzamel echte combinaties. Noteer een week lang zinnen met laten die je hoort of leest. Deel ze in onder toestemming, oorzaak, dienst, voorstel en vaste uitdrukking. Let vooral op laat maar, met rust laten en zich laten.

Verwante begrippen

  • Vereiste voorkennis: Dubbele infinitief — verklaart waarom je heeft laten wassen zegt en niet heeft gelaten wassen.

Vereiste kennis

Dubbele infinitief in het NederlandsB1

Meer B2-concepten