Ontkenning in het Nederlands

Overzicht

In het Nederlands ontken je zinnen met twee hoofdwoorden: niet en geen. De keuze is eenvoudig: gebruik geen om een zelfstandig naamwoord met onbepaald of geen lidwoord te ontkennen, en niet voor alles wat overblijft: werkwoorden, bijwoorden, bijvoeglijke naamwoorden en zelfstandige naamwoorden met een bepaald lidwoord.

Anders dan het Frans of Spaans gebruikt het Nederlands maar één ontkennend element per zin. Dubbele ontkenning (ik ga nergens niet heen) is incorrect en klinkt vreemd.

Hoe het werkt

Niet vs. geen

Ontkent	Woord	Voorbeeld
Werkwoord	niet	Ik werk niet.
Bijwoord	niet	Het is niet ver.
Bijvoeglijk naamwoord	niet	De auto is niet groot.
ZNW + bepaald lidwoord	niet	Ik zie niet de auto die jij bedoelt.
ZNW + onbepaald lidwoord	geen	Ik heb geen auto.
ZNW zonder lidwoord	geen	Ik drink geen koffie.

Plaatsing van niet

Niet staat doorgaans:

• Achteraan bij werkwoordsontkenning: Hij werkt niet.
• Vóór het element dat ontkend wordt: Ik ga niet morgen maar overmorgen.
• Vóór bijvoeglijk naamwoord of bijwoord: Het is niet goed.

Andere ontkennende woorden

Woord	Betekenis	Voorbeeld
nooit	op geen enkel moment	Ik ga nooit naar de bioscoop.
niets	geen enkel ding	Ik heb niets gezien.
niemand	geen enkele persoon	Niemand weet het antwoord.
nergens	op geen enkele plaats	Ze is nergens te vinden.
nog niet	tot nu toe niet	Ik ben nog niet klaar.
niet meer	vroeger wel, nu niet	Hij woont hier niet meer.

Voorbeelden in context

Nederlands	Vertaling	Opmerking
Ik spreek geen Duits.	Ik spreek de Duitse taal niet.	Taal = ZNW zonder lidwoord → geen
Ze heeft geen auto.	Ze bezit geen auto.	Onbepaald lidwoord → geen
Hij werkt niet.	Hij is niet aan het werk.	Werkwoord → niet
Het is niet ver.	Het is dichtbij.	Bijwoord → niet
Ik heb geen honger.	Ik ben niet hongerig.	Vaste uitdrukking
Ze gaat niet mee naar het feest.	Ze komt niet mee naar het feest.	Werkwoord + bepaling
Ik heb nooit gevlogen.	Ik ben op geen enkel moment met een vliegtuig gegaan.	Nooit
Er is niemand thuis.	Er is geen enkele persoon thuis.	Niemand
Ik ben nog niet klaar.	Ik ben tot nu toe niet klaar.	Nog niet

Veelgemaakte fouten

Fout	Correct	Waarom
Ik heb niet een auto.	Ik heb geen auto.	Onbepaald lidwoord → geen vervangt een.
Ik ga nergens niet heen.	Ik ga nergens heen.	Één ontkennend element volstaat.
Geen ver	Niet ver	Bijwoorden ontken je met niet.
Ik nooit ga.	Ik ga nooit.	Nooit staat niet vóór het werkwoord in gewone zinnen.

Oefentips

1. Niet/geen-test. Staat er een ZNW zonder bepaald lidwoord? → geen. Anders? → niet.
2. Ontkennende reeks. Leer het systeem als pakketje: niet, geen, nooit, niets, niemand, nergens.
3. Positief → negatief. Neem tien positieve zinnen en ontken ze. Controleer je keuze.

Verwante concepten

• Vereiste: Basiswoordvolgorde — nodig als basis voor dit onderwerp