Strona bierna w języku polskim
Strona Bierna
Ten artykuł jest częścią drzewa gramatyki języka polski w Settemila Lingue.
W skrócie
Strona bierna pozwala mówić przede wszystkim o osobie lub rzeczy, której dotyczy działanie: Ekipa remontuje dom → Dom jest remontowany. Tworzymy ją z odpowiedniej formy być lub zostać oraz imiesłowu biernego, czyli formy takiej jak budowany, napisany, zamknięty. Wykonawcę można dodać po przez: List został napisany przez Annę. Gdy nie chcemy wskazywać, kto działa, przydają się również konstrukcje bezosobowe: Zrobiono to wczoraj i Tu się mówi po polsku — choć nie są one zbudowane jak zwykła strona bierna.
Na czym polega strona bierna?
Porównaj dwa komunikaty: Kurier dostarczył paczkę i Paczka została dostarczona. Opisują to samo zdarzenie, ale kierują uwagę na coś innego. W pierwszym najważniejszy jest wykonawca, czyli kurier. W drugim mówimy o paczce i o tym, co się z nią stało. Nie musimy dodawać, kto ją dostarczył, jeśli nie ma to znaczenia albo wynika z sytuacji.
Podstawy tej konstrukcji poznaje się na poziomie B1. Jest potrzebna przy czytaniu wiadomości, opisów usług, instrukcji i komunikatów urzędowych: Wniosek został przyjęty, Most jest remontowany, Zgłoszenia będą rozpatrywane w poniedziałek. W rozmowie też się pojawia, ale często wygodniejsza jest krótka forma czynna, na przykład Ktoś zabrał mój telefon zamiast Mój telefon został przez kogoś zabrany.
Warto od początku rozróżniać trzy sposoby pomijania wykonawcy: właściwą stronę bierną (Drzwi zostały zamknięte), formę na -no/-to (Zamknięto drzwi) i zdanie bezosobowe z się (Tutaj zamyka się drzwi o dwudziestej). Mają podobne zastosowanie, ale inaczej zachowują się wyrazy w zdaniu.
Jak tworzyć i rozumieć te konstrukcje
Od zdania czynnego do biernego
W zdaniu czynnym podmiot — osoba lub rzecz, z którą łączy się forma czasownika — zwykle oznacza wykonawcę: Anna napisała list. Dopełnienie bliższe, czyli tutaj wyraz nazywający to, czego bezpośrednio dotyczy czynność, to list. W zdaniu biernym właśnie ten list staje się podmiotem: List został napisany przez Annę.
Można to ująć w trzech krokach:
- Zacznij od osoby lub rzeczy, której dotyczy działanie: list.
- Dodaj odpowiednią formę być albo zostać i imiesłów: został napisany.
- Jeśli wykonawca jest ważny, dodaj przez Annę.
Nie chodzi tylko o przesunięcie wyrazów. Zmieniają się także ich formy: Anna staje się przez Annę, a paczkę w zdaniu Kurier dostarczył paczkę zmienia się w paczka.
| Strona czynna | Strona bierna | Co jest na pierwszym planie? |
|---|---|---|
| Anna napisała list. | List został napisany przez Annę. | List i zakończone działanie. |
| Pracownicy sprzątają sale. | Sale są sprzątane przez pracowników. | Sale i wykonywana czynność. |
| Komisja sprawdzi dokumenty. | Dokumenty zostaną sprawdzone przez komisję. | Dokumenty i przyszły wynik sprawdzania. |
Imiesłów bierny: budowany, napisany, zamknięty
Imiesłów bierny to forma utworzona od czasownika, która opisuje kogoś lub coś jako odbiorcę działania. W wyrażeniu napisany list wyraz napisany mówi, co zrobiono z listem. Imiesłów odmienia się podobnie jak przymiotnik, czyli wyraz opisujący cechę, na przykład nowy.
W formie podstawowej często kończy się na -ny, -ony lub -ty. Nie ma jednej końcówki odpowiedniej dla każdego czasownika, dlatego najlepiej uczyć się całych par.
| Czasownik | Imiesłów bierny | Przykład użycia |
|---|---|---|
| pisać / napisać | pisany / napisany | tekst jest pisany / został napisany |
| budować / zbudować | budowany / zbudowany | dom jest budowany / został zbudowany |
| robić / zrobić | robiony / zrobiony | obiad jest robiony / został zrobiony |
| zapraszać / zaprosić | zapraszany / zaproszony | gość jest zapraszany / został zaproszony |
| zamykać / zamknąć | zamykany / zamknięty | sklep jest zamykany / został zamknięty |
| myć / umyć | myty / umyty | samochód jest myty / został umyty |
| brać / wziąć | brany / wzięty | pod uwagę jest brany / został wzięty koszt |
Zwróć uwagę na zmiany wewnątrz wyrazu: zaprosić → zaproszony, zamknąć → zamknięty, wziąć → wzięty. Nie wystarczy mechanicznie dopisać -ny do dowolnej formy czasownika.
Dopasowanie do podmiotu
Imiesłów musi pasować do rodzaju i liczby, czyli do tego, czy mówimy na przykład o jednym liście, jednej paczce czy wielu osobach. W czasie przeszłym dopasowujemy również formę być lub zostać.
| Podmiot | Czynność trwająca lub powtarzana | Zakończone działanie |
|---|---|---|
| list — rodzaj męski | List był sprawdzany. | List został sprawdzony. |
| paczka — rodzaj żeński | Paczka była sprawdzana. | Paczka została sprawdzona. |
| zgłoszenie — rodzaj nijaki | Zgłoszenie było sprawdzane. | Zgłoszenie zostało sprawdzone. |
| dokumenty — liczba mnoga | Dokumenty były sprawdzane. | Dokumenty zostały sprawdzone. |
| kandydaci — grupa mężczyzn lub grupa mieszana | Kandydaci byli sprawdzani. | Kandydaci zostali sprawdzeni. |
W liczbie mnogiej ważne jest rozróżnienie męskoosobowe — odnoszące się do grupy złożonej z mężczyzn lub grupy mieszanej — oraz niemęskoosobowe, używane między innymi wobec rzeczy, zwierząt i grup samych kobiet: Goście zostali zaproszeni, ale Gościnie zostały zaproszone i Dzieci zostały zaproszone.
Być czy zostać? Czynność, wynik i stan
Aspekt to sposób pokazania czynności jako trwającej lub powtarzanej albo jako zakończonej całości. Czasownik pisać jest niedokonany: sam nie wskazuje osiągnięcia końca. Napisać jest dokonany: przedstawia powstanie gotowego tekstu.
Najbardziej użyteczne rozróżnienie wygląda tak:
- być + imiesłów od czasownika niedokonanego pokazuje czynność: Dom jest budowany;
- zostać + imiesłów od czasownika dokonanego pokazuje zdarzenie prowadzące do wyniku: Dom został zbudowany;
- być + imiesłów od czasownika dokonanego często opisuje istniejący stan: Dom jest już zbudowany.
Dlatego Drzwi są zamykane nie znaczy tego samego co Drzwi są zamknięte. Pierwsze zdanie opisuje zamykanie, trwające teraz albo powtarzane zgodnie ze zwyczajem. Drugie mówi o stanie drzwi. Drzwi zostały zamknięte zwraca uwagę na zdarzenie: ktoś je zamknął.
Czas i osoba
Czas wyrażamy przede wszystkim przez formę być lub zostać. Sam imiesłów nie wskazuje, czy mowa o wczoraj, dziś czy jutrze.
| Czas lub znaczenie | Opis czynności | Opis zakończenia |
|---|---|---|
| teraz | Most jest naprawiany. | Most jest już naprawiony — obecny stan. |
| w przeszłości | Most był naprawiany. | Most został naprawiony. |
| w przyszłości | Most będzie naprawiany. | Most zostanie naprawiony. |
Zostanie jest formą przyszłą. Zdanie Paczka zostaje dostarczona o ósmej może opisywać regularną sytuację lub kolejny etap opowieści, ale nie jest zwykłym sposobem poinformowania o dostawie jutro. W takim komunikacie powiedz: Paczka zostanie dostarczona jutro.
Strona bierna nie ogranicza się do rzeczy ani do form z jest:
| Osoba | Teraźniejszość | Zakończone zdarzenie w przeszłości |
|---|---|---|
| ja | jestem zapraszany / zapraszana | zostałem zaproszony / zostałam zaproszona |
| ty | jesteś zapraszany / zapraszana | zostałeś zaproszony / zostałaś zaproszona |
| on / ona / ono | jest zapraszany / zapraszana / zapraszane | został zaproszony / została zaproszona / zostało zaproszone |
| my | jesteśmy zapraszani / zapraszane | zostaliśmy zaproszeni / zostałyśmy zaproszone |
| wy | jesteście zapraszani / zapraszane | zostaliście zaproszeni / zostałyście zaproszone |
| oni / one | są zapraszani / zapraszane | zostali zaproszeni / zostały zaproszone |
Jak wskazać wykonawcę
Wykonawcę najczęściej wprowadzamy wyrazem przez: Raport został przygotowany przez księgową. Po przez występuje biernik, czyli forma przypadka odpowiadająca tutaj na pytanie przez kogo? przez co?: przez Annę, przez lekarza, przez komisję.
Nie myl wykonawcy z narzędziem. W zdaniu Chleb został pokrojony nożem przez kucharza kucharz wykonuje czynność, a nóż jest narzędziem. Forma nożem to narzędnik, czyli tutaj odpowiedź na pytanie czym?. Po polsku nie oznaczamy zwykle wykonawcy samym narzędnikiem: zamiast przez kucharza nie pisz kucharzem.
Formy bezosobowe na -no i -to
W zdaniu Zrobiono to wczoraj mówimy o przeszłym działaniu ludzi, ale nie wskazujemy, kto je wykonał. Formy takie jak napisano, sprawdzono, zamknięto, umyto nazywamy bezosobowymi, ponieważ nie określają osoby wykonawcy.
Nie dodajemy do nich było ani nie dopasowujemy ich do liczby rzeczy:
- Sprawdzono jeden dokument.
- Sprawdzono wszystkie dokumenty.
- Zamknięto okno.
- Zamknięto okna.
To ważna różnica: Dokumenty zostały sprawdzone ma podmiot dokumenty, ale w Sprawdzono dokumenty wyraz dokumenty pozostaje dopełnieniem. Forma sprawdzono nie zmienia się na końcówkę liczby mnogiej.
Formy te mogą pochodzić od czasowników obu aspektów: Przez godzinę sprawdzano dokumenty opisuje przebieg, a Sprawdzono dokumenty przedstawia zakończone sprawdzenie. Mogą też powstawać bez odpowiednika w zwykłej stronie biernej: Tańczono do rana, Rozmawiano o budżecie.
Bezosobowe się
Tu się mówi po polsku znaczy, że ludzie w tym miejscu mówią po polsku. Nie ma konkretnego wykonawcy, a czasownik ma formę trzeciej osoby liczby pojedynczej: Tutaj pracuje się spokojnie, W tej kuchni gotuje się bez mięsa.
W przeszłości typowe jest zakończenie -ło: Wczoraj długo się czekało. W przyszłości można powiedzieć: Tutaj będzie się pracować wygodniej. Konstrukcja ta nie ogranicza się więc do przeszłości, w przeciwieństwie do zwykłych oznajmujących form na -no/-to.
Przykłady w kontekście
Ponieważ przykłady i objaśnienia są po polsku, druga kolumna podaje prostszą parafrazę, a nie tłumaczenie na inny język.
| Przykład | Sens prostszymi słowami | Na co zwrócić uwagę |
|---|---|---|
| List został napisany. | Ktoś napisał list; jest gotowy. | Zakończona czynność. |
| Dom jest budowany. | Ludzie budują dom. | Czynność jeszcze trwa. |
| Zrobiono to wczoraj. | Ktoś zrobił to wczoraj. | Przeszłe działanie bez wskazania osoby. |
| Tu się mówi po polsku. | Ludzie tutaj mówią po polsku. | Ogólna informacja o miejscu. |
| Paczki są odbierane codziennie o szesnastej. | Ktoś odbiera paczki każdego dnia o szesnastej. | Regularnie powtarzana czynność. |
| Wniosek został odrzucony przez komisję. | Komisja nie przyjęła wniosku. | Wykonawca po „przez”. |
| Wszystkie miejsca są już zajęte. | Nie ma już wolnych miejsc. | Obecny stan. |
| Wyniki zostaną ogłoszone w piątek. | Ktoś ogłosi wyniki w piątek. | Przyszłe zakończone działanie. |
| Goście zostali zaproszeni na wspólną kolację. | Ktoś zaprosił gości na kolację. | Forma „zaproszeni” pasuje do „goście”. |
| Uczestniczki zostały poinformowane o zmianie sali. | Ktoś powiedział uczestniczkom, że sala się zmieniła. | Forma dla grupy kobiet. |
| Przez cały ranek naprawiano ogrzewanie. | Ludzie pracowali rano przy naprawie ogrzewania. | Nie wiadomo z tego zdania, czy skończyli. |
| Nie znaleziono żadnych uszkodzeń. | Nikt podczas sprawdzania nie znalazł uszkodzeń. | Przeczenie z formą bezosobową. |
| Na tej trasie jedzie się bardzo wolno. | Ludzie pokonują tę trasę powoli. | Bezosobowe „się”, nie właściwa strona bierna. |
| Drzwi muszą zostać zamknięte przed wyjazdem. | Przed wyjazdem trzeba zamknąć drzwi. | Konieczność wykonania czynności. |
Najczęstsze błędy
1. Brak zgodności form
- Błędnie: Paczka został dostarczony.
- Poprawnie: Paczka została dostarczona.
- Dlaczego: Zarówno została, jak i dostarczona muszą pasować do wyrazu paczka. Sprawdzaj oba elementy, nie tylko ostatnią końcówkę.
2. Mieszanie czynności ze stanem
- Błędnie w znaczeniu „remont trwa”: Most jest naprawiony, więc nie można nim teraz przejechać.
- Poprawnie: Most jest naprawiany, więc nie można nim teraz przejechać.
- Dlaczego: Naprawiany pokazuje pracę w toku. Naprawiony informuje o wyniku: naprawę już wykonano. Obie formy są poprawne, ale nie przekazują tego samego.
3. Dodawanie być do formy na -no/-to
- Błędnie: Wczoraj było zamknięto sklep.
- Poprawnie: Wczoraj zamknięto sklep. Albo: Wczoraj sklep został zamknięty.
- Dlaczego: Zamknięto jest samodzielną formą czasownika, a nie imiesłowem wymagającym być.
4. Wykonawca w niewłaściwej formie
- Błędnie: Raport został napisany Anną.
- Poprawnie: Raport został napisany przez Annę.
- Dlaczego: Dla osoby wykonującej działanie użyj przez i odpowiedniej formy jej imienia. Narzędnik może natomiast wskazywać narzędzie: Raport został napisany ołówkiem.
5. Dopasowywanie bezosobowego się do rzeczy
- Błędnie w znaczeniu „ludzie tutaj mówią”: Tu mówią się po polsku.
- Poprawnie: Tu się mówi po polsku.
- Dlaczego: W tej konstrukcji nie ma podmiotu w liczbie mnogiej. Używamy formy pojedynczej mówi.
6. Tworzenie strony biernej od każdego czasownika
- Błędnie: Do pracy zostało przyjśnięte o ósmej.
- Poprawnie: Do pracy przyszliśmy o ósmej. Albo: Do pracy przychodzono o ósmej.
- Dlaczego: Od przyjść nie tworzymy takiej strony biernej. Jeśli chcesz pominąć wykonawcę, wybierz naturalną konstrukcję bezosobową, zamiast wymyślać imiesłów.
Kiedy używać poszczególnych konstrukcji
Strona bierna jest szczególnie przydatna, kiedy temat wypowiedzi pozostaje ten sam: Złożyłam wniosek. Wniosek został przyjęty, a potem przekazany do oceny. Nie trzeba wprowadzać kolejnych pracowników i komisji, jeśli rozmówcę interesuje przede wszystkim los dokumentu.
Nie każda bierna konstrukcja jest urzędowa. Zostałam zaproszona na wesele czy Mój rower został skradziony brzmią naturalnie również w rozmowie. Jednak kilka rozbudowanych zdań biernych pod rząd może utrudniać czytanie. Zamiast Przez nasz zespół została podjęta decyzja o zmianie terminu zwykle wystarczy Nasz zespół zdecydował o zmianie terminu.
Formy na -no/-to często spotkasz w relacjach i sprawozdaniach: Zebrano pieniądze, kupiono sprzęt, przeprowadzono szkolenie. Nie są jednak ograniczone do urzędów: W nocy znowu hałasowano na klatce. Bezosobowe się dobrze nadaje się do opisu zwyczajów i doświadczeń: U nas obiad je się późno, W tych butach dobrze się chodzi.
Pomijanie wykonawcy bywa celowe. Popełniono błąd informuje o błędzie, lecz nie wskazuje odpowiedzialnej osoby. Gdy właśnie odpowiedzialność jest istotna, lepsza może być forma czynna: Nasz dział popełnił błąd. Wybór konstrukcji to nie tylko kwestia gramatyki, ale także jasności komunikatu.
Krok dalej: ważne rozróżnienia
Dlaczego nie każde dopełnienie staje się podmiotem?
Najłatwiej tworzyć stronę bierną od czasowników przechodnich, czyli takich, przy których występuje dopełnienie mogące stać się podmiotem zdania biernego: czytać książkę → książka jest czytana. Nie wystarczy jednak, że po czasowniku pojawia się nazwa osoby lub rzeczy.
Porównaj Lekarz zbadał pacjenta → Pacjent został zbadany z Lekarz pomógł pacjentowi. W drugim zdaniu pacjentowi ma inną formę i funkcję. Nie tworzymy od niego konstrukcji pacjent został pomognięty. Mówimy raczej: Pacjentowi udzielono pomocy. Także od spać, iść czy przyjść nie tworzymy zwykłej strony biernej.
Przeczenie: podobny sens, inna budowa
Przy przeczeniu dobrze widać różnicę między stroną bierną a formą bezosobową:
- Dokumenty nie zostały podpisane.
- Nie podpisano dokumentów.
W pierwszym zdaniu dokumenty pozostają podmiotem. W drugim są dopełnieniem, a przeczenie wymaga dopełniacza, czyli tutaj formy dokumentów zamiast dokumenty. Ten sam mechanizm działa w parze Znaleziono klucz → Nie znaleziono klucza. Nie przenoś więc końcówek automatycznie między konstrukcjami.
Warunek, możliwość i konieczność
Stronę bierną można łączyć z wyrazami takimi jak móc i musieć:
- Dokument może zostać podpisany elektronicznie — istnieje możliwość podpisania.
- Dokument musi zostać podpisany do jutra — trzeba go podpisać w tym terminie.
- Dokument powinien być przechowywany w suchym miejscu — mowa o odpowiednich warunkach przechowywania.
Możliwy jest też tryb przypuszczający, czyli forma wyrażająca między innymi sytuację zależną od warunku: Wniosek zostałby przyjęty, gdyby zawierał wszystkie załączniki. W formie bezosobowej: Przyjęto by wniosek, gdyby zawierał wszystkie załączniki. Zwróć uwagę na pisownię: zostałby łącznie, ale przyjęto by osobno.
Nie każde się oznacza to samo
Porównaj trzy zdania:
- Tutaj zamyka się sklep o osiemnastej — ktoś zamyka sklep; chodzi o zwyczaj.
- Sklep zamyka się o osiemnastej — informacja o porze zakończenia pracy sklepu.
- Dziecko myje się samo — dziecko wykonuje czynność na sobie.
W ostatnim przykładzie się ma znaczenie zwrotne: wykonawca jest zarazem osobą, której dotyczy mycie. W pierwszym służy do zbudowania wypowiedzi bez wskazania wykonawcy. Samo występowanie się nie wystarcza więc, by uznać zdanie za bezosobowe albo bierne.
Stan czy strona bierna?
Okno jest zamknięte może po prostu opisywać stan okna. Okno zostało zamknięte przez ochroniarza o dwudziestej wyraźnie opisuje zdarzenie. Na potrzeby codziennej komunikacji ważniejsze od przypisania każdej wypowiedzi do ścisłej kategorii jest rozpoznanie sensu: czy ktoś coś robi, czy coś się wydarzyło, czy opisujemy obecną sytuację.
Pomaga krótka seria pytań: Co się dzieje? — Okno jest zamykane. Co się stało? — Okno zostało zamknięte. Jaki jest teraz stan? — Okno jest zamknięte.
Jak ćwiczyć
- Zmieniaj punkt widzenia. Zapisz pięć codziennych zdań, na przykład Serwisant naprawił pralkę. Przekształć je w bierne: Pralka została naprawiona przez serwisanta. Następnie usuń wykonawcę i oceń, czy wiadomość nadal jest wystarczająco jasna.
- Ćwicz trójkami. Do jednej rzeczy ułóż opis czynności, zdarzenia i stanu: Obiad jest przygotowywany — Obiad został przygotowany — Obiad jest przygotowany. Potem zmień obiad na kolacja i posiłki, kontrolując wszystkie końcówki.
- Porównuj dwie wersje komunikatu. Zapisz Sale zostały posprzątane oraz Posprzątano sale. Dodaj przeczenie: Sale nie zostały posprzątane i Nie posprzątano sal. Wyszukuj podobne pary w komunikatach o remontach, usługach i wydarzeniach; zaznaczaj, czy opisują przebieg, wynik czy stan.
Powiązane zagadnienia
- Warto powtórzyć: Czas przeszły — pomaga dobrać formy był, była, byli oraz został, została, zostali.
- Dalsza nauka: Język formalny i urzędowy — pokazuje, kiedy strona bierna i formy bezosobowe ułatwiają opis, a kiedy niepotrzebnie zaciemniają przekaz.