ภาษาวรรณกรรมไทย
ภาษาวรรณกรรม
บทความนี้เป็นส่วนหนึ่งของแผนผังไวยากรณ์ภาษาไทยบน Settemila Lingue
สรุปสั้น ๆ
ภาษาวรรณกรรมไทยคือการเลือกถ้อยคำและจัดจังหวะภาษาให้สื่อภาพ อารมณ์ หรือความคิดได้มากกว่าการบอกข้อมูลตรง ๆ พบได้ทั้งในเรื่องเล่า บทพรรณนา และบทกวี ไม่จำเป็นต้องใช้คำยากหรือคำโบราณเสมอไป เมื่ออ่าน ควรถอดความหมายพื้นฐานให้ได้ก่อน แล้วจึงพิจารณาว่าคำเปรียบ เสียง และลำดับถ้อยคำทำให้รู้สึกอย่างไร
ภาพรวม
ประโยคว่า “ฝนหยุดแล้ว แต่เธอยังไม่กลับมา” ใช้คำธรรมดาทั้งหมด แต่ถ้าอยู่ท้ายเรื่องที่เล่าถึงคนเฝ้ารอ ประโยคนี้อาจสะเทือนใจกว่าข้อความที่เต็มไปด้วยคำกวี ความเป็นวรรณกรรมจึงไม่ได้อยู่ที่ความยากของคำเพียงอย่างเดียว แต่อยู่ที่การเลือกคำให้ทำหน้าที่ในเรื่อง ทั้งสร้างบรรยากาศ ชี้ลักษณะตัวละคร และเปิดพื้นที่ให้ผู้อ่านตีความ
ผู้เรียนระดับก้าวหน้าที่อ่านภาษาไทยทั่วไปได้แล้วจะเริ่มพบว่า การรู้ความหมายของแต่ละคำยังไม่พอสำหรับอ่านเรื่องสั้น นวนิยาย หรือวรรณคดี ภาษาวรรณกรรมอาจละคำที่เข้าใจได้จากบริบท ใช้คำเดิมในความหมายเปรียบ หรือเรียงถ้อยคำต่างจากภาษาสนทนา บทเรียนระดับซีหนึ่งนี้จึงเน้นการเชื่อมความหมายของคำเข้ากับน้ำเสียงและโครงสร้าง ไม่ใช่การท่องรายการคำสวย ๆ เพียงอย่างเดียว
ควรแยก ร้อยแก้ว คือข้อความที่ไม่บังคับรูปแบบคำประพันธ์ ออกจาก ร้อยกรอง คือคำประพันธ์ที่มีข้อกำหนดตามชนิด เช่น กลอน โคลง หรือฉันท์ ร้อยแก้วก็มีจังหวะและภาพพจน์ได้ ส่วนร้อยกรองก็อาจใช้คำเรียบง่าย ตัวอย่างที่แต่งขึ้นในบทความนี้ใช้สาธิตการอ่านและการเลือกภาษา ไม่ถือว่าเป็นบทประพันธ์ตามแบบแผน เว้นแต่จะระบุไว้ชัดเจน
ภาษาวรรณกรรมทำงานอย่างไร
๑. เลือกคำให้ได้ทั้งความหมายและน้ำเสียง
ระดับภาษา หมายถึงลักษณะถ้อยคำที่เลือกให้เหมาะกับผู้พูด ผู้ฟัง และสถานการณ์ คำว่า “น้ำ” “วารี” และ “ชล” อาจเกี่ยวข้องกับสิ่งเดียวกัน แต่ไม่ได้ใช้แทนกันได้ทุกแห่ง คำธรรมดามักตรงและใกล้ตัว ส่วนคำกวีอาจทำให้ข้อความดูสง่า อ่อนหวาน หรือห่างจากชีวิตประจำวัน ทั้งนี้ต้องดูคำที่อยู่ด้วยกันด้วย
คำไวพจน์ คือคำต่างรูปที่มีความหมายเหมือนหรือใกล้เคียงกัน ผู้เขียนใช้เลือกจังหวะและหลีกเลี่ยงการซ้ำได้ แต่ไม่ควรถือว่าทุกคำมีขอบเขตความหมายและวิธีใช้เหมือนกันทั้งหมด
| คำที่พบในงานเขียน | ความหมายพื้นฐาน | ลักษณะการใช้ที่ควรสังเกต |
|---|---|---|
| จันทร์ จันทรา ศศิ | ดวงจันทร์ | “จันทร์” ใช้ได้กว้าง ส่วน “ศศิ” มักพบในคำประพันธ์หรือชื่อ |
| ตะวัน สุริยา | ดวงอาทิตย์ | “ตะวัน” ใช้ได้ทั้งภาษาทั่วไปและงานกวี “สุริยา” ให้น้ำเสียงแบบคำประพันธ์มากกว่า |
| น้ำ วารี ชล | น้ำ | “น้ำ” ใช้ทั่วไป คำอื่นต้องดูสำนวนและคำแวดล้อม ไม่เปลี่ยนแทนทุกแห่งโดยอัตโนมัติ |
| ป่า พนา | ป่า | “พนา” เป็นคำที่มักพบในงานกวีหรือคำที่ประกอบขึ้นเป็นชื่อ |
| ใจ ดวงใจ หทัย | ใจหรือความรู้สึก | “หทัย” ให้น้ำเสียงแบบภาษาเขียนหรือคำกวี แต่ความหมายเฉพาะต้องดูบริบท |
| ตาย สิ้นใจ | ชีวิตสิ้นสุด | “สิ้นใจ” เป็นถ้อยคำเลี่ยงที่ช่วยปรับน้ำเสียง ไม่ใช่คำแทนสำหรับทุกสิ่งที่ตายได้ |
คำอย่าง “ภูเขา” กับ “ขุนเขา” ก็สร้างภาพต่างกัน “ขุนเขา” มักชวนให้นึกถึงความใหญ่หรือความสง่า ขณะที่ “เขียวขจี” สื่อความเขียวสดหรือเขียวชอุ่ม แต่คำเหล่านี้ไม่ได้ทำให้ข้อความดีขึ้นเสมอ หากกำลังเขียนรายงานเส้นทาง “ภูเขาสูงทางทิศเหนือ” อาจให้ข้อมูลชัดกว่า “ขุนเขาเขียวขจี”
๒. รู้จักคำบาลีสันสกฤตโดยไม่เหมารวมว่าเป็นคำกวี
คำยืมจากภาษาบาลีและสันสกฤตมีบทบาทมากในภาษาไทย ทั้งในเรื่องศาสนา ความคิด ความรู้ และวรรณกรรม เช่น “เมตตา” “ปัญญา” “อนิจจัง” และ “สันติ” แต่คำที่มาจากสองภาษานี้ไม่ได้เป็นคำสูงหรือคำเก่าเสมอไป “ศึกษา” และ “ภาษา” ก็เป็นคำที่ใช้กันทั่วไป
สิ่งสำคัญสำหรับการอ่านคือดูว่าคำทำหน้าที่อย่างไรในข้อความ เช่น “เขามีเมตตาต่อสัตว์” บอกลักษณะจิตใจโดยตรง แต่ “เมตตาของเธอเป็นแสงในคืนอันยาวนาน” นำความหมายเดิมไปสร้างภาพเปรียบ ความเป็นวรรณกรรมเกิดจากการประกอบข้อความ ไม่ใช่จากที่มาของคำเพียงอย่างเดียว
เมื่อเจอ คำสมาส ซึ่งโดยทั่วไปคือคำที่นำส่วนคำบาลีหรือสันสกฤตมารวมกัน เช่น “วรรณศิลป์” ให้ลองแยกส่วนเพื่อช่วยเดาความหมาย แล้วตรวจความหมายของคำเต็มอีกครั้ง ไม่จำเป็นต้องจำแนกว่าทุกคำมาจากภาษาใดจึงจะอ่านเรื่องได้ และไม่ควรแยกคำตามความรู้สึกจนได้ความหมายที่ไม่มีใช้จริง
๓. อ่านโครงสร้างย่อและโครงสร้างเก่าให้เป็น
ภาษาไทยทั่วไปละ ประธาน หรือผู้ที่ข้อความกล่าวถึงได้อยู่แล้ว เช่น “กลับถึงบ้านแล้ว” เมื่อรู้ว่าพูดถึงใคร ภาษาวรรณกรรมอาจใช้การละคำให้กระชับยิ่งขึ้น เช่น “มองทางเก่า เฝ้ารอข่าว” แต่ผู้อ่านยังต้องอาศัยบริบทเพื่อรู้ว่าใครมองและรอ ไม่ใช่เติมผู้กระทำตามใจ
ข้อความอย่าง “แม่น้ำยาว ทะเลกว้าง” ประกอบด้วยสองส่วนที่บรรยายลักษณะโดยตรง ภาษาไทยไม่จำเป็นต้องใส่ “เป็น” ก่อนคำบอกลักษณะ จึงไม่ควรแก้เป็น “แม่น้ำเป็นยาว ทะเลเป็นกว้าง” ความกระชับเช่นนี้ใช้สร้างจังหวะได้ แต่ไม่ได้เป็นรูปโบราณหรือภาษากวีโดยตัวมันเอง
คำเชื่อมและคำท้ายบางคำทำให้ข้อความมีกลิ่นอายแบบเก่าหรือแบบวรรณคดี ควรจำเป็นชุดพร้อมบริบท มากกว่าหาคำแปลเดียวแล้วใช้แทนทุกครั้ง
| รูปที่อาจพบ | ถอดความโดยประมาณ | ข้อควรระวัง |
|---|---|---|
| ผู้ใด…ผู้นั้น… | ใครที่…คนนั้น… | ยังพบได้ในภาษาเขียนปัจจุบัน ไม่ใช่รูปโบราณเท่านั้น |
| มิได้ลืม | ไม่ได้ลืม | “มิ” เป็นคำปฏิเสธ ให้น้ำเสียงภาษาเขียนหรือคำประพันธ์มากกว่า “ไม่” |
| หามีผู้ใดรู้ไม่ | ไม่มีใครรู้ | “หา…ไม่” เป็นกรอบปฏิเสธ ต้องอ่านให้ครบ ไม่แปล “หา” ว่าค้นหา |
| ครั้นรุ่งสาง เขาก็ออกเดินทาง | เมื่อฟ้าสาง เขาก็ออกเดินทาง | “ครั้น” เชื่อมเวลาหรือเหตุการณ์ มักพบในเรื่องเล่า |
| แม้นอยู่ไกล ใจก็ยังผูกพัน | แม้อยู่ไกล ก็ยังผูกพันกัน | “แม้น” ให้น้ำเสียงแบบคำประพันธ์ ไม่จำเป็นในข้อความทั่วไป |
| โอ้ใจเอ๋ย | คำรำพึงกับใจของตน | “โอ้” และ “เอ๋ย” ช่วยแสดงอารมณ์ ไม่ได้เพิ่มเหตุการณ์ใหม่ |
บางครั้งผู้เขียนยกสิ่งที่ต้องการเน้นขึ้นไว้ต้นข้อความ เช่น “บ้านหลังนั้น ฉันยังจำได้” วิธีนี้พบในภาษาพูดด้วย จึงต้องพิจารณาทั้งข้อความก่อนตัดสินว่าเป็นลักษณะวรรณกรรม ส่วนการสลับลำดับคำเพื่อจังหวะในคำประพันธ์ควรอ่านจากประโยคเต็ม ไม่ใช่นำไปใช้เป็นกฎการเรียงคำทั่วไป
๔. มองภาพพจน์ให้เห็นความสัมพันธ์
ภาพพจน์ คือวิธีใช้ภาษาให้ผู้อ่านนึกเห็นภาพหรือเข้าใจความหมายผ่านความสัมพันธ์ที่ไม่ใช่การบอกตรง ๆ ชนิดที่ควรรู้จักก่อนมีดังนี้
- อุปมา คือการเปรียบโดยมีคำบอก เช่น “เหมือน” “ดุจ” “ประหนึ่ง” ใน “แสงจันทร์ดุจแพรบาง” สิ่งที่นำมาเทียบคือความนุ่มนวลหรือความบางเบาที่ผู้เขียนอยากให้รู้สึก ไม่ใช่บอกว่าแสงเป็นผ้าจริง ๆ
- อุปลักษณ์ คือการกล่าวให้สิ่งหนึ่งเป็นอีกสิ่งหนึ่ง เช่น “ความทรงจำคือห้องที่ปิดไม่ลง” คำว่า “คือ” ในที่นี้นำไปสู่การตีความเปรียบ ไม่ใช่คำจำกัดความตามข้อเท็จจริง
- บุคลาธิษฐาน คือการให้สิ่งที่ไม่ใช่มนุษย์มีการกระทำหรือความรู้สึกอย่างมนุษย์ เช่น “ลมกระซิบกับยอดหญ้า”
- อติพจน์ คือการกล่าวเกินจริงเพื่อเน้นความรู้สึก เช่น “รอจนหัวใจจะขาด” ผู้อ่านไม่ควรอ่านเป็นรายงานอาการทางกายโดยตรง
อย่าตัดสินชนิดภาพพจน์จากคำคำเดียว ประโยค “เขาเป็นครู” ไม่ใช่อุปลักษณ์เพียงเพราะมี “เป็น” และ “เหมือนจะฝนตก” อาจแสดงการคาดคะเน ไม่ได้เปรียบสิ่งสองสิ่งให้เกิดภาพอย่างอุปมา
๕. จัดความขนานและเสียงให้รับกัน
ความขนาน คือการวางส่วนข้อความให้มีรูปแบบคล้ายกัน เพื่อให้เกิดจังหวะหรือเน้นความสัมพันธ์ เช่น “ยามสุขไม่หลง ยามทุกข์ไม่ท้อ” แต่ละส่วนขึ้นต้นด้วย “ยาม” ตามด้วยสภาวะ แล้วตามด้วยสิ่งที่ไม่ควรทำ โครงสร้างที่สมดุลทำให้จำง่ายและเน้นความต่างระหว่างสุขกับทุกข์
ความขนานอาจเป็นเพียงคำสั้น ๆ อย่าง “แม่น้ำยาว ทะเลกว้าง” หรือเป็นประโยคยาวก็ได้ ไม่จำเป็นต้องมีจำนวนพยางค์เท่ากันทุกส่วน และไม่จำเป็นต้องมีสัมผัสเสมอไป
สัมผัส คือความคล้องจองของเสียง เช่น สัมผัสสระใน “ไกล–ใจ” หรือสัมผัสอักษรที่ใช้เสียงพยัญชนะต้นรับกันใน “ลมลูบไล้” เสียงเหล่านี้ช่วยสร้างจังหวะในร้อยแก้วได้ด้วย แต่การมีเสียงคล้องจองสองสามคำยังไม่ทำให้ข้อความกลายเป็นกลอนตามแบบแผน
ตัวอย่างในบริบท
ตารางนี้ใช้ภาษาธรรมดาถอดความแทนการแปลเป็นภาษาอื่น เพราะกำลังเรียนภาษาไทยผ่านคำอธิบายภาษาไทย การถอดความช่วยจับสารหลัก แต่ไม่อาจรักษาเสียง จังหวะ และความรู้สึกของต้นฉบับได้ทั้งหมด
| ข้อความตัวอย่าง | ถอดความเป็นภาษาธรรมดา | จุดที่ควรสังเกต |
|---|---|---|
| พระจันทร์ส่องสว่างดุจกระจก | พระจันทร์ส่องแสงสว่าง ดูเป็นประกายคล้ายกระจก | “ดุจ” บอกอุปมา โดยเลือกเปรียบด้านความสว่างหรือความเป็นประกาย |
| แม่น้ำยาว ทะเลกว้าง | แม่น้ำทอดยาว ส่วนทะเลมีพื้นที่กว้างใหญ่ | วางส่วนบอกลักษณะสองส่วนให้ขนานกัน โดยไม่ต้องมี “เป็น” |
| ชาติเสือต้องไว้ลาย | ผู้มีศักดิ์ศรีหรือความสามารถควรแสดงให้สมกับที่เป็น | สำนวนเปรียบถึงคน ไม่ได้หมายถึงชาติหรือประเทศของเสือ |
| ขุนเขาเขียวขจี | ภูเขามีต้นไม้เขียวชอุ่ม | เป็นกลุ่มคำพรรณนาภาพ ยังไม่เล่าเหตุการณ์โดยตัวมันเอง |
| ยามสุขไม่หลง ยามทุกข์ไม่ท้อ | เมื่อมีความสุขก็ไม่ประมาท เมื่อทุกข์ก็ไม่หมดกำลังใจ | รูปประโยคขนานและความหมายที่วางคู่ตรงข้ามกัน |
| ลมกระซิบกับยอดหญ้าอยู่ริมทาง | ลมพัดเบา ๆ จนยอดหญ้าไหวและมีเสียงแผ่ว | ให้ลมทำกิริยาอย่างคน เพื่อสร้างบรรยากาศสงบ |
| ครั้นรุ่งสาง เขาก็ออกเดินทาง | เมื่อฟ้าสาง เขาก็เริ่มเดินทาง | คำเชื่อมเวลาให้น้ำเสียงแบบเรื่องเล่า |
| หามีผู้ใดรู้ความในใจนางไม่ | ไม่มีใครรู้ว่านางคิดหรือรู้สึกอย่างไร | อ่าน “หา…ไม่” เป็นกรอบปฏิเสธทั้งชุด |
| แม้นกายอยู่ไกล ใจก็มิได้ห่าง | แม้ตัวจะอยู่ไกล ก็ยังรู้สึกใกล้ชิดกัน | “กาย–ใจ” วางคู่กัน และใช้ “แม้น” กับ “มิ” ให้เข้ากับน้ำเสียง |
| ความทรงจำคือห้องที่ปิดไม่ลง | เรื่องในอดีตยังวนกลับมาในใจและตัดขาดไม่ได้ | อุปลักษณ์เปิดให้ตีความความทรงจำผ่านภาพห้อง |
| รอจนตะวันลับ รอจนดาวเต็มฟ้า ก็ยังไร้เงาของเขา | รอตั้งแต่ก่อนมืดจนถึงกลางคืน แต่เขายังไม่มา | การซ้ำ “รอจน” ช่วยให้รู้สึกถึงเวลาที่ผ่านไป |
| บนโต๊ะมีถ้วยชาอยู่สองใบ ใบหนึ่งเย็นชืด อีกใบไม่เคยถูกแตะ | มีคนเตรียมชาไว้สำหรับสองคน แต่คนหนึ่งอาจไม่ได้มาดื่ม | รายละเอียดธรรมดาชวนให้อนุมานถึงการรอ โดยยังไม่บอกเหตุผลชัด ๆ |
ตัวอย่างสุดท้ายแสดงว่า งานเขียนไม่จำเป็นต้องบอกอารมณ์ตรง ๆ ว่า “เศร้า” หรือ “เหงา” ผู้อ่านอาจรู้สึกได้จากสิ่งของและเหตุการณ์ แต่ยังไม่ควรสรุปว่าอีกคนเสียชีวิตหรือจากไปตลอดกาล หากเรื่องยังไม่มีหลักฐานรองรับ
ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย
๑. แทนคำธรรมดาด้วยคำกวีทุกตำแหน่ง
- ไม่เหมาะในบทสนทนาทั่วไป: “ช่วยหยิบวารีในตู้เย็นให้หน่อย”
- เป็นธรรมชาติกว่า: “ช่วยหยิบน้ำในตู้เย็นให้หน่อย”
- เหตุผล: “วารี” ไม่ได้เป็นคำแทน “น้ำ” ที่ใช้ได้ทุกสถานการณ์ หากตัวละครพูดเช่นนี้โดยตั้งใจให้ขำหรือให้ดูวางท่า ก็อาจใช้ได้ แต่ผู้อ่านจะรับรู้ความผิดแผกนั้น
ปัญหานี้เป็นเรื่องความเหมาะสมของภาษา ไม่ใช่ทุกประโยคที่ผิดระดับภาษาจะผิดโครงสร้างประโยคด้วย
๒. เติม “เป็น” หน้าคำบอกลักษณะ
- ผิด: “แม่น้ำเป็นยาว ทะเลเป็นกว้าง”
- ถูก: “แม่น้ำยาว ทะเลกว้าง”
- เหตุผล: คำว่า “ยาว” และ “กว้าง” บอกลักษณะได้โดยตรง ถ้าต้องการใช้ “เป็น” ต้องมีส่วนตามหลังที่เหมาะ เช่น “แม่น้ำสายนี้เป็นเส้นทางสำคัญของชุมชน” ไม่ใช่เติมเพื่อให้ประโยคดูสมบูรณ์ขึ้น
๓. อ่านสำนวนตามตัวอักษร
- ตีความผิด: “ชาติเสือต้องไว้ลาย” หมายถึงประเทศของเสือต้องรักษาลายบนตัว
- ตีความเหมาะกว่า: ใช้เปรียบว่าควรแสดงฝีมือหรือรักษาศักดิ์ศรีให้สมกับความเป็นตน
- เหตุผล: “ชาติ” ในสำนวนนี้เกี่ยวกับชนิดหรือความเป็นเสือ ไม่ใช่ประเทศ ส่วน “ไว้ลาย” เชื่อมภาพลักษณะเด่นของเสือเข้ากับการแสดงความสามารถของคน
สำนวนนี้อาจใช้ยกย่อง เร่งเร้า หรือท้าทายก็ได้ จึงต้องดูว่าใครพูดกับใคร ไม่ควรสรุปว่าเป็นคำชมทุกครั้ง
๔. อ่านกรอบปฏิเสธไม่ครบ
- ตีความผิด: “หามีผู้ใดรู้ไม่” หมายถึงกำลังค้นหาคนที่ไม่รู้
- ตีความถูก: ไม่มีใครรู้
- เหตุผล: “หา…ไม่” ในรูปนี้ทำงานร่วมกันเพื่อปฏิเสธข้อความด้านใน เมื่อตัดส่วนท้ายออกหรือแปล “หา” แยกเป็นคำ จะทำให้สารกลับด้าน
เวลาอ่านประโยคยาว ลองขีดเส้นใต้คำเปิดและคำปิดของกรอบก่อน แล้วจึงถอดความทั้งประโยค
๕. แต่งให้คล้องเสียงจนความหมายขัดกันโดยไม่ตั้งใจ
- ชวนสับสนเมื่อบรรยายค่ำคืนสงบ: “เสียงนกกึกก้องเงียบงันทั่วพนา”
- ชัดกว่า: “เสียงนกค่อย ๆ จางไป ป่ากลับเงียบงัน”
- เหตุผล: “กึกก้อง” กับ “เงียบงัน” บอกสภาพเสียงต่างกัน หากไม่ได้แสดงลำดับเวลาหรือมีเหตุผลเชิงเปรียบ ผู้อ่านจะไม่รู้ว่าต้องจินตนาการอย่างไร
คำที่ขัดกันอาจใช้สร้างความหมายลึกได้ แต่ต้องมีเจตนาและบริบทรองรับ ไม่ใช่เลือกเพราะเห็นว่าสองคำไพเราะเท่านั้น
ข้อสังเกตเรื่องการใช้
ภาษาวรรณกรรมไม่เท่ากับภาษาราชการ
ทั้งสองแบบอาจใช้คำภาษาเขียนเหมือนกัน แต่มีจุดมุ่งหมายต่างกัน “ประชาชนได้รับความเดือดร้อนจากอุทกภัย” เน้นรายงานสถานการณ์ ส่วน “น้ำขึ้นถึงขอบหน้าต่าง แม่ยังยืนมองถนนที่หายไป” เน้นภาพและประสบการณ์เฉพาะหน้า ข้อความแรกอาจปรากฏในนวนิยายได้ แต่คำว่า “อุทกภัย” เพียงคำเดียวไม่ได้ทำให้ข้อความมีคุณค่าทางวรรณกรรมโดยอัตโนมัติ
ภาษาของผู้เล่ากับภาษาของตัวละครอาจต่างกัน
ผู้เล่า คือเสียงที่บอกเรื่องให้ผู้อ่านรับรู้ ไม่จำเป็นต้องเป็นผู้เขียนเอง ผู้เล่าอาจใช้ถ้อยคำพรรณนาอย่างละเอียด ขณะที่ตัวละครพูดสั้น ๆ ว่า “กลับบ้านเถอะ” ความต่างนี้อาจช่วยแสดงบุคลิกหรือระยะห่างระหว่างสิ่งที่คนพูดกับสิ่งที่คนรู้สึก
จึงไม่ต้องทำให้ทุกประโยคอยู่ในระดับภาษาเดียวกันทั้งหมด แต่เมื่อเปลี่ยนระดับ ควรมีเหตุผล เช่น เปลี่ยนผู้พูด เปลี่ยนสถานการณ์ หรือเปลี่ยนอารมณ์ ไม่ใช่เผลอผสมคำกวีเข้ากับคำสนทนาจนเสียความตั้งใจเดิม
คำเก่าและสรรพนามต้องดูยุคกับความสัมพันธ์
สรรพนาม คือคำที่ใช้แทนผู้พูด ผู้ฟัง หรือคนที่กล่าวถึง เช่น “ฉัน” “เธอ” และ “เขา” ในงานเก่าอาจพบ “ข้า” “เจ้า” หรือ “นาง” แต่คำเหล่านี้ไม่ใช่คำแทนแบบสุภาพที่เลือกใช้ได้เหมือนกันหมด อาจบอกฐานะ ความสนิท การข่ม หรือเพียงแบบแผนการเล่าเรื่อง ต้องดูยุคและข้อความรอบข้าง
ในทำนองเดียวกัน คำราชาศัพท์เป็นคำที่ใช้ตามบุคคลและสถานะ ไม่ใช่แหล่งคำหรูสำหรับแทนกริยาทั่วไป การเขียนถึงคนธรรมดาไม่ควรยกคำราชาศัพท์มาใช้เพียงเพื่อทำให้ฟังสง่า
อ่านคำประพันธ์โดยฟังเสียงควบคู่กับดูตัวเขียน
คำหนึ่งคำอาจมีหลายพยางค์ และคำบาลีสันสกฤตบางคำมีวิธีออกเสียงที่ผู้เรียนไม่คุ้น ถ้ากำลังศึกษาจังหวะหรือจำนวนพยางค์ ควรตรวจพจนานุกรมหรือฟังการอ่านที่เชื่อถือได้ ไม่ควรนับจากจำนวนช่องว่างหรือจำนวนตัวอักษร
สำหรับวรรณคดีเก่า ฉบับพิมพ์ต่างกันอาจแบ่งวรรคหรือใช้การสะกดต่างกันบ้าง ควรอ่านหมายเหตุของฉบับที่ใช้อยู่ ก่อนตัดสินว่าข้อความผิดหรือฝืนภาษา
ต่อยอดสู่การอ่านและเขียนขั้นสูง
แยกสารตรงออกจากสิ่งที่ชวนให้คิด
นัย คือความหมายที่ไม่ได้พูดออกมาตรง ๆ แต่บริบทชวนให้เข้าใจ ลองพิจารณา “เธอปิดไฟทุกห้อง เหลือไว้เพียงดวงที่หน้าประตู” สารตรงคือการปิดและเปิดไฟ ส่วนนัยอาจเกี่ยวกับการรอใครสักคน หรือการเปิดทางให้กลับมา ทั้งนี้ต้องมีเรื่องส่วนอื่นช่วยยืนยัน
การอ่านอย่างรอบคอบทำได้สามขั้น คือระบุสิ่งที่ข้อความบอกจริง เสนอความหมายที่เป็นไปได้ แล้วหาคำหรือเหตุการณ์มารองรับ หากไม่มีหลักฐานพอ ให้ใช้ว่า “อาจสื่อถึง” แทนการยืนยันว่าเป็นความหมายเดียว ผู้เรียนไม่จำเป็นต้องหาความหมายลับให้ได้จากทุกสิ่งของในเรื่อง
ดูการซ้ำว่าทำให้ความหมายเคลื่อนอย่างไร
การซ้ำไม่ได้มีหน้าที่เน้นอย่างเดียว ลองอ่าน “เขารอจดหมาย รอเสียงฝีเท้า รอแม้แต่ข่าวร้าย” โครงสร้างซ้ำทำให้สิ่งที่รอเปลี่ยนจากสิ่งเฉพาะไปสู่การยอมรับข่าวแบบใดก็ได้ ผู้อ่านจึงรับรู้ความสิ้นหวังมากขึ้น โดยไม่ต้องมีประโยคว่า “เขาสิ้นหวังมาก”
เมื่อวิเคราะห์ ให้ถามทั้งว่า “ซ้ำอะไร” และ “แต่ละครั้งต่างจากครั้งก่อนอย่างไร” หากซ้ำแล้วไม่มีความหมายหรือจังหวะเพิ่ม การตัดออกอาจทำให้ข้อความมีพลังขึ้น
ใช้สัญลักษณ์โดยไม่ผูกความหมายตายตัว
สัญลักษณ์ คือสิ่งที่เรื่องใช้แทนหรือชวนให้นึกถึงความหมายอื่น เช่น ประตูที่อาจสัมพันธ์กับโอกาสหรือการแบ่งแยก แต่ประตูไม่ได้หมายถึงโอกาสทุกเรื่อง และฝนก็ไม่ได้หมายถึงความเศร้าเสมอไป ต้องดูว่าภาพนั้นปรากฏซ้ำในสถานการณ์ใดและเปลี่ยนไปอย่างไร
ตัวอย่างเช่น ช่วงต้นเรื่องตัวละครไม่ยอมเปิดหน้าต่าง แต่ท้ายเรื่องเปิดหน้าต่างรับแสง การกระทำที่ต่างกันอาจช่วยสื่อการเปลี่ยนใจได้ชัดกว่าการเขียนคำอธิบายยาว ๆ อย่างไรก็ดี หากหน้าต่างมีหน้าที่เพียงระบายอากาศ ก็ไม่จำเป็นต้องยกระดับให้เป็นสัญลักษณ์
รักษาความแม่นยำเมื่อใช้แบบแผนร้อยกรอง
ฉันทลักษณ์ คือข้อกำหนดรูปแบบของคำประพันธ์แต่ละชนิด เช่น จำนวนพยางค์ ตำแหน่งสัมผัส หรือข้อกำหนดเรื่องเสียง กลอน โคลง และฉันท์ไม่ได้ใช้กฎเดียวกันทั้งหมด โคลงบางชนิดกำหนดตำแหน่งคำเอกคำโท ส่วนฉันท์กำหนดครุลหุ คือประเภทพยางค์หนักและเบาตามแบบแผน
การเรียนภาษาวรรณกรรมช่วยให้เลือกคำและอ่านภาพได้ดีขึ้น แต่ยังไม่แทนการศึกษาฉันทลักษณ์ของคำประพันธ์แต่ละชนิด หากต้องการแต่งกลอนสุภาพ ควรฝึกจากผังและตัวอย่างกลอนสุภาพที่ตรวจสอบแล้ว ไม่ควรนำประโยคมีสัมผัสมาตัดบรรทัดแล้วเรียกว่าถูกแบบทันที
ขณะเดียวกัน กลอนเปล่า ซึ่งเป็นบทกวีที่ไม่ยึดข้อบังคับตายตัวแบบคำประพันธ์ดั้งเดิม ก็ยังต้องอาศัยจังหวะ การเลือกภาพ และการขึ้นบรรทัดอย่างมีเหตุผล ความไม่บังคับรูปแบบไม่ได้หมายถึงไม่มีการจัดวางภาษา
ประเมินการผสมระดับภาษาอย่างมีเหตุผล
ข้อความว่า “โอ้ดวงใจ ทำไมไม่ตอบข้อความเสียที” ผสมคำรำพึงแบบกวีกับเหตุการณ์ร่วมสมัย หากใช้ในงานขำขันอาจได้ผลดี แต่หากต้องการบรรยากาศโศกแบบวรรณคดี คำท้ายอาจทำให้ผู้อ่านหลุดจากอารมณ์ การตัดสินจึงไม่ใช่เพียง “เก่าปนใหม่ผิด” แต่ต้องถามว่าส่วนผสมนั้นรับใช้จุดมุ่งหมายหรือไม่
หลักตรวจงานที่ใช้ได้เสมอคือ ถอดความเป็นภาษาธรรมดาก่อน ถ้าถอดไม่ได้เพราะข้อความไม่สัมพันธ์กัน ควรแก้ความหมายก่อนเพิ่มความไพเราะ แต่ถ้าถอดได้แล้วรู้สึกว่าสูญเสียภาพหรืออารมณ์บางอย่าง นั่นเป็นจุดเริ่มต้นที่ดีในการอธิบายว่าภาษาวรรณกรรมทำงานอย่างไร
แนวทางฝึกด้วยตนเอง
๑. ทำบันทึกสามช่องจากข้อความสั้นหนึ่งย่อหน้า จดข้อความเดิม ถอดความธรรมดา แล้วเขียนว่าคำหรือจังหวะใดสร้างอารมณ์ เลือกเพียงสองจุดที่มีหลักฐานชัด เช่น “มิได้” เปลี่ยนน้ำเสียง หรือการซ้ำ “รอ” ทำให้รู้สึกถึงระยะเวลา ไม่ต้องติดป้ายภาพพจน์ให้ทุกบรรทัด
๒. เขียนเหตุการณ์เดียวกันสองแบบแล้วอ่านออกเสียง เริ่มจาก “เขากลับถึงบ้านตอนค่ำ ไม่มีใครอยู่” แล้วเขียนฉบับพรรณนาโดยใช้รายละเอียดที่สัมผัสได้ เช่น แสง เสียง หรือสิ่งของ กำหนดให้เพิ่มคำกวีไม่เกินสองคำ จากนั้นตรวจว่าฉบับใหม่ช่วยให้เห็นภาพจริงหรือเพียงยาวขึ้น และตรงไหนอ่านสะดุด
๓. ฝึกอ่านโครงสร้างเก่าเป็นคู่กับรูปปัจจุบัน เลือก “ครั้น…ก็…” “หา…ไม่” และ “แม้น…ก็…” อย่างละหนึ่งประโยค ถอดเป็นภาษาปัจจุบัน แล้วลองย้อนกลับโดยรักษาความหมายเดิม ตรวจคำปฏิเสธและผู้กระทำเป็นพิเศษ หากประโยคมาจากวรรณคดี ควรเทียบกับคำอธิบายของฉบับที่เชื่อถือได้ ไม่เดาความหมายจากคำเดี่ยวเท่านั้น
หัวข้อที่เกี่ยวข้อง
- ศึกษาให้ลึกขึ้น: วาทศิลป์ — ต่อยอดเรื่องการเปรียบ การซ้ำ ความขนาน และการจัดถ้อยคำเพื่อสร้างผลต่อผู้อ่านหรือผู้ฟัง