C1

Türkçede İleri Düzey Adlaştırma

İleri Düzey Adlaştırma

Bu makale, Settemila Lingue üzerindeki Türkçe dil bilgisi ağacının bir parçasıdır.

Kısaca

Adlaştırma, bir eylemi, durumu veya niteliği bir ad gibi kullanmaktır: okumak → okumanın önemi, bakmak → bakış açısı, özgür → özgürlük. -ma/-me çoğunlukla eylemi, -ış/-iş/-uş/-üş eylemin gerçekleşme biçimini veya gerçekleşmesini öne çıkarır; -ım/-im/-um/-üm ise belirli sözcüklerde eylemin, ürünün ya da sonucun adı olur. Bu yapılar başka ekler ve adlarla birleşebilir; doğru yorum için ekleri yalnızca sıralamak değil, hangi parçanın hangisine bağlandığını görmek gerekir.

Genel Bakış

Her gün okuyorum derken bir eylem bildiririz. Okumanın önemini biliyorum derken ise o eylemi hakkında konuşabileceğimiz bir konuya dönüştürürüz. Adlaştırma sayesinde yalnızca insanların ve nesnelerin değil, kararların, davranışların, süreçlerin ve düşüncelerin de önemini, nedenini veya sonucunu anlatabiliriz.

C1 düzeyinde asıl güçlük, tek bir eki tanımaktan çok birkaç yapıyı birlikte çözmektir. Öğrencilerin düzenli okumasının önemi sözünde hem okuyan kişiler hem okuma eylemi hem de bu eylemin önemi aynı grubun içindedir. Bu tür yapılar haberlerde, araştırma yazılarında, iş yazışmalarında ve gündelik değerlendirmelerde sık görülür. Yapıyı çözdüğünüzde uzun bir söz grubunu tek tek sözcüklerden daha kolay anlayabilirsiniz.

Burada iki süreci ayırmak yararlıdır: Sözcük türetme, ekle yeni bir sözcük oluşturmaktır; yazmak → yazım gibi. Cümle içinde adlaştırma ise bir eylemi, ona bağlı sözcüklerle birlikte ad görevinde kullanmaktır; raporun dikkatle yazılması gibi. Bu süreçler iç içe geçebilir, fakat her türemiş adın anlamı yalnızca ekinden çıkarılamaz.

Yapı Nasıl Kurulur?

1. Eylemi adlandırmak ile yapılış biçimini anlatmak

Fiil, bir işi, oluşu veya durumu anlatan sözcüktür: bakmak, okumak, değişmek. Fiilin ekler çıkarıldıktan sonra kalan temel bölümüne kök denir; bak- gibi. Kökün başka eklerle genişlemiş biçimi ise gövde olabilir; yazıl- gibi. Adlaştırma ekleri hem köklere hem uygun gövdelere gelebilir.

İsim-fiil, fiilin eylem anlamını koruyarak ad gibi kullanılmasını sağlayan biçimdir. Türkçede bunun başlıca ekleri -mak/-mek, -ma/-me ve -ış/-iş/-uş/-üş biçimleridir. Bunlar birbirinin her yerde kullanılabilen eşleri değildir.

Yapı Öne çıkan anlam
Düzenli okumak yararlıdır. Okuma eylemi genel olarak ele alınır.
Düzenli okuma alışkanlığı kazandı. Eylem, başka bir adla birleşir.
Şiiri okuyuşunu beğendim. Şiiri nasıl okuduğu öne çıkar.
Şiiri okuması beş dakika sürdü. Eylemin gerçekleşmesi ve süresi öne çıkar.

-ma/-me çok kullanışlı bir adlaştırma ekidir: çalışma, bekleme, düşünme. Bir eylemi cümlenin farklı yerlerinde kullanmayı sağlar: Beklemek zor ile Beklemeyi sevmiyorum arasında işlev farkı vardır, fakat ikisinde de bekleme eylemi adlandırılır.

-ış eki, son ünlüye göre -ış, -iş, -uş, -üş olur: bakış, geliş, duruş, gülüş. Ünlüyle biten bir tabandan sonra araya y girer: okuyuş, anlayış, söyleyiş. Bu değişmeler ünlü uyumuna, yani ekin ünlüsünün önceki ünlüye göre seçilmesine uyar.

Bu ek sık sık “nasıl?” sorusuyla ilişkilidir: yürüyüşü kişinin yürüme biçimini anlatabilir. Ancak yalnızca biçim bildirmez. Uçağın kalkışı gecikti cümlesinde kalkışın nasıl olduğundan çok bir olayın gerçekleşmesi anlatılır. Yürüyüşe çıktık sözünde ise yürüyüş, başlı başına bir etkinlik adıdır. Bu nedenle “-ış her zaman yapılış biçimidir” kuralı fazla dardır.

2. Bakış, yazılış ve yazım arasındaki ayrımlar

Bakış açısı, yalnızca gözün baktığı yönü değil, bir konuyu değerlendirme biçimini de anlatır. Bakış sözcüğü ayrıca gözle yöneltilen bir hareketi belirtebilir: Bana kısa bir bakış attı. Aynı sözcüğün somut kullanımdan düşünsel kullanıma geçebildiğine dikkat edin.

Yazılış sözcüğünde iki aşama vardır: yaz-ıl-ış. Buradaki -ıl, eylemi yapanı değil, yapılan işi veya bu işten etkilenen şeyi öne çıkaran edilgenlik ekidir. Dolayısıyla kelimenin yazılışı, kelimenin nasıl yazıldığını anlatır. Yazış ise farklı bir tabandır; kalemi tutuşu ve yazışı gibi bir bağlamda kişinin yazma biçimine odaklanabilir.

Yazılış kuralları anlaşılır ve kullanılabilir bir söz grubudur; özellikle sözcüklerin nasıl yazıldığından söz eder. Yerleşik yazı kuralları için yaygın terim yazım kurallarıdır. Bu, biçimce yakın iki adın her bağlamda aynı ölçüde doğal olmayabileceğini gösterir.

3. -ım/-im/-um/-üm ile türeyen adlar

Bu ek, bazı fiillerden eylem, sonuç, ürün veya kavram adı yapar: seç-im, say-ım, ölç-üm, doğ-um, üret-im. Ancak her fiile serbestçe getirilmez ve her zaman “bir kez yapma” anlamı taşımaz.

Sözcük Yaygın kullanım ve anlam
seçim Seçme işlemi, verilen karar veya oy kullanma süreci: seçim yapmak.
sayım Sayma işlemi: nüfus sayımı, stok sayımı.
ölçüm Ölçme işlemi veya elde edilen değer: ölçüm yapmak, ölçüm sonuçları.
üretim Üretme süreci ve bağlama göre üretilen miktar: üretim arttı.
çizim Çizme işi veya ortaya çıkan çalışma: çizimi duvara astı.
bakım Bakma, koruma ve onarma işi: araç bakımı.

Çizme ile çizim arasındaki farkı düşünün: Çizme becerisi gelişti eylemi yapabilmeye odaklanır; Bu çizim çok ayrıntılı ortaya çıkan çalışmaya odaklanır. Yine de her sözcük bu kadar açık bir karşıtlık oluşturmaz. Üretim çoğu bağlamda bir sürecin adıdır; tek bir ürünün adı değildir.

Yeni bir sözcük öğrenirken yalnızca “hangi ekle yapılmış?” diye sormayın. Hangi sözcüklerle kullanıldığını da kaydedin: ölçüm yapmak, seçim yapmak, bakım gerektirmek. Ek yapıyı tanımayı sağlar; yerleşik anlamı ve doğal birliktelikleri ayrıca öğrenmek gerekir.

4. Soyut adlar ve -lık/-lik/-luk/-lük

Soyut ad, elle tutulur bir nesneden çok nitelik, durum veya düşünceyi adlandırır: özgürlük, güzellik, sorumluluk. Sıfat, bir varlığın niteliğini belirten sözcüktür; güzel bir manzara içindeki güzel gibi. -lık/-lik/-luk/-lük, sıfatlardan nitelik veya durum adı yapabilir: güzel → güzellik, özgür → özgürlük.

Adlara da gelebilir: arkadaş → arkadaşlık. Fakat bu ekin her kullanımı soyut değildir: kitaplık bir eşya, gözlük bir araç adıdır. Aynı şekilde bütün soyut adlar da bu ekle kurulmaz. Sevgi, düşünce, güven gibi sözcükler başka yollarla oluşmuştur. Buradaki amaç, tek bir ekin her şeyi açıklamasını beklemek değil, sık karşılaşılan oluşum yollarını tanımaktır.

5. Adlaştırılmış yapıya kimin katıldığını göstermek

Özne, eylemi yapan veya hakkında durum bildirilen kişidir ya da varlıktır. Adlaştırılmış yapılarda özne, çoğu zaman tamlayan eki alır; bu ek adlar arasında bağ kuran -ın/-in/-un/-ün ve ünlüden sonra -nın/-nin/-nun/-nün biçimleridir. Eylem adı da iyelik eki alır; bu ek burada eylemi ilgili kişiyle ilişkilendirir.

Örneğin Ece konuştu cümlesini Ece'nin konuşması biçiminde adlaştırabiliriz. Bu kullanımda iyelik, bir eşyaya sahip olmak anlamına gelmez; konuşmayı yapanın Ece olduğunu gösterir.

Yapı Konuşan kişi
benim konuşmam ben
senin konuşman sen
onun konuşması o
bizim konuşmamız biz
sizin konuşmanız siz
onların konuşması / onların konuşmaları onlar; çoğul biçimin yorumu bağlama göre değişebilir.

Kişi açıkça söylenmeyebilir: Konuşmanı bekledim. Burada -n, konuşması beklenen kişinin “sen” olduğunu gösterir. Ancak Okuma yararlıdır gibi genel ifadelerde belirli bir kişi bulunmak zorunda değildir.

6. Okumanın önemi ve eklerin sırası

Bir adın cümledeki görevini gösteren eklere hâl ekleri denir. Örneğin okumayı seviyorum içindeki -yı, sevilen şeyi; okumaya zaman ayırıyorum içindeki -ya, zaman ayrılan eylemi belirtir. Adlaştırılmış yapı bu ekleri alabilir: okumadan vazgeçmek, okumaya başlamak, okumayı sürdürmek.

Okumanın önemi ise bir ad tamlamasıdır, yani iki adın birbiriyle ilişkilendirildiği bir gruptur:

  • oku-ma-nın: okuma eylemi + tamlayan eki;
  • önem-i: önem + üçüncü kişi iyelik eki.

Burada okumanın içindeki -nın, okuyan kişinin “sen” olduğunu göstermez. Okumanın önemi genel olarak okuma eyleminin önemidir. Senin okumanın önemi sözünde ise yapı oku-ma-n-ın diye ayrılır: adlaştırma, ikinci kişi iyelik eki ve tamlayan eki. Yüzeyde aynı görünen parçaları bağlama göre ayırmak gerekir.

Bağlam İçinde Örnekler

Aşağıdaki açıklamalar cümleleri başka bir dile çevirmek yerine daha açık Türkçeyle yeniden anlatır. Böylece aynı konuyu farklı anlatım düzeylerinde izleyebilirsiniz.

Örnek Daha açık anlatımı Yapının katkısı
Bu deneyim bakış açımı değiştirdi. Bu deneyimden sonra olayları farklı değerlendirmeye başladım. Kalıplaşmış düşünce ve değerlendirme biçimi.
Bu kelimenin yazılışı sözlükte gösteriliyor. Kelimenin nasıl yazıldığı sözlükte yer alıyor. Edilgen gövdeden türeyen ad.
Metni yayımlamadan önce yazım kurallarını kontrol ettik. Metnin yazı kurallarına uygun olup olmadığına baktık. Yerleşik bir terim içinde türemiş ad.
Öğretmen, okumanın önemini günlük örneklerle anlattı. Öğretmen, okumanın neden önemli olduğunu örneklerle açıkladı. Eylem adı başka bir adın tamlayanı.
Şiiri okuyuşunda hafif bir heyecan vardı. Şiiri okuma biçiminden heyecanlı olduğu anlaşılıyordu. Yapılış biçimi.
Uçağın kalkışı yoğun sis yüzünden ertelendi. Uçak sis nedeniyle planlanan saatte kalkamadı. Bir olayın gerçekleşmesi.
Bu çizimi toplantıda kullanabilir miyiz? Çizilmiş olan bu çalışmayı toplantıda gösterebilir miyiz? Eylemin ürünü.
Ölçüm sonuçları önceki değerlerle karşılaştırıldı. Ölçerek elde edilen değerler eskileriyle karşılaştırıldı. İşlem adıyla kurulan tamlama.
Düzenli bakım, makinenin ömrünü uzatır. Makineye düzenli olarak bakılırsa daha uzun süre kullanılabilir. Yerleşik süreç adı.
Bu kararın alınış biçimi herkesi rahatsız etti. Herkes, kararın nasıl alındığından rahatsız oldu. Edilgenlik ve biçim anlamı birlikte.
Öğrencilerin düzenli okumasının önemini vurguladı. Öğrencilerin düzenli okumasının önemli olduğunu özellikle belirtti. İç içe adlaştırma ve tamlama.
Çalışanların önerilerinin değerlendirilmesi zaman aldı. Çalışanların sunduğu önerileri değerlendirmek uzun sürdü. Önerilerin kime ait olduğu ile yapılan iş ayrılır.
Eleştiriye açıklık, birlikte çalışmayı kolaylaştırır. Eleştiriyi kabul edebilmek, başkalarıyla çalışmayı kolaylaştırır. Nitelikten türeyen soyut ad.
Başvurunun reddedilmesinin nedenini öğrenmek istiyorum. Başvurunun neden reddedildiğini öğrenmek istiyorum. Bir olayın nedenini konu yapan katmanlı yapı.

Sık Yapılan Yanlışlar

1. -ış ekini ünlüden sonra doğrudan eklemek

  • Yanlış: Şiiri okuuşunu beğendim.
  • Doğru: Şiiri okuyuşunu beğendim.
  • Neden: Oku- ünlüyle biter; ekten önce y kullanılır. Benzer biçimler söyleyiş ve anlayıştır.

2. Eylemi yapan kişiyle iyelik ekini uyuşturmamak

  • Yanlış: Senin bu konuyu açıklaması yararlı oldu.
  • Doğru: Senin bu konuyu açıklaman yararlı oldu.
  • Neden: Açıklayan kişi “sen” ise eylem adı ikinci kişi iyelik eki alır. Onun açıklaması başka bir kişiyi gösterir.

3. Tamlama ilişkisindeki eki atlamak

  • Yanlış: Düzenli okuma önemini biliyorum.
  • Doğru: Düzenli okumanın önemini biliyorum.
  • Neden: Burada bilinen şey düzenli okumanın önemidir. Okuma ile önem arasındaki ilişki kurulmalıdır. Bununla birlikte okuma alışkanlığı doğrudur; o, farklı türde bir tamlamadır. Her iki adın yan yana gelişinde aynı ekleri aramayın.

4. -ım ekini bütün fiillere uygulamak

  • Yanlış: Her sabah yüzüm yapıyorum. (Yüzme etkinliği kastediliyorsa.)
  • Doğru: Her sabah yüzüyorum. / Her sabah yüzme antrenmanı yapıyorum.
  • Neden: Ölçüm ve sayım vardır diye yüzmek fiilinden aynı yolla bir etkinlik adı türetemeyiz. Ayrıca yüzüm, normal kullanımda kişinin yüzünü anlatan başka bir yapıdır.

5. Olumsuzluk ile adlaştırmayı karıştırmak

  • Yanlış yorum: Onun gelmemesi iyi oldu cümlesindeki her -me, aynı görevdedir.
  • Doğru çözümleme: gel-me-me-si: gelmek + olumsuzluk + adlaştırma + iyelik.
  • Neden: Olumsuzluk, eylemin gerçekleşmediğini gösterir; adlaştırma ise bu gerçekleşmeme durumunu konuşmanın konusu yapar. Gelmesi ile gelmemesi zıt durumları anlatır.

6. Kalıplaşmış adı yalnızca kök anlamıyla açıklamak

  • Yanlış yorum: Toplantıda görüşlerimizi paylaştık yalnızca birbirimize nasıl baktığımızı anlatır.
  • Doğru yorum: Buradaki görüş, düşünce veya kanaat demektir.
  • Neden: Görüş, anlayış, buluş gibi sözcükler yerleşik anlam kazanmıştır. Eki tanımak yararlıdır, ancak sözcüğün bağlamdaki anlamının yerini tutmaz.

Kullanım Notları

Adlaştırma yalnızca resmî dile ait değildir

Gülüşünü seviyorum, Beklemekten yoruldum ve Gelişini haber ver gündelik, doğal ifadelerdir. Resmî anlatım izlenimini çoğunlukla tek bir ek değil, uzun ad gruplarının peş peşe kullanılması verir: Başvuruların değerlendirilme sürecinin tamamlanması beklenmektedir.

Bu cümle bir duyuruda uygun olabilir. Günlük bir konuşmada Başvurular değerlendiriliyor; yakında bitecek daha kolay izlenir. İleri düzey kullanım, mümkün olan en uzun ad grubunu kurmak değil, amaca uygun yoğunluğu seçmektir.

Ek değişince odak da değişebilir

Onun konuşmasını dinledim sözünde bir konuşma etkinliği veya konuşmanın içeriği öne çıkabilir. Onun konuşuşunu taklit etti sözünde ses tonu, söyleyiş veya anlatma biçimi öne çıkar. Fakat konuşma aynı zamanda hazırlanmış bir metnin adı da olabilir: Konuşmasını dosyaya kaydetti. Anlamı belirlemek için bütün cümleye bakın.

Adlaştırma bilgiyi arka plana taşıyabilir

Kurul başvuruyu reddetti cümlesi kararı veren kurulu açıkça belirtir. Başvurunun reddedilmesi tepki çekti ise reddetme olayını konu yapar; kararı veren söylenmeyebilir. Burada yapanın geri planda kalması, özellikle edilgen yapıdan kaynaklanır. Adlaştırma tek başına yapanı silmez: Kurulun başvuruyu reddetmesi tepki çekti cümlesinde yapan hâlâ açıktır.

İleri Kullanım: İç İçe Yapılar ve Anlam Ayrımları

1. Katmanları sağdan sola çözmek

Uzun bir ad grubunda önce en sağdaki ana adı bulun. Öğrencilerin düzenli okumasının önemi sözünde ana ad önemdir. Sonra “Neyin önemi?” diye sorun: öğrencilerin düzenli okumasının. Son olarak “Kim düzenli okuyor?” sorusunun yanıtı öğrencilerdir.

Başvurunun reddedilmesinin nedenini araştırdık cümlesini de aşamalı çözebiliriz:

  1. Başvuru reddedildi: Temel olay.
  2. Başvurunun reddedilmesi: Olayın adlaştırılmış biçimi.
  3. Başvurunun reddedilmesinin nedeni: Bu olayın nedeni.
  4. Başvurunun reddedilmesinin nedenini araştırdık: Bütün grup cümlede araştırılan şeyi belirtir.

Burada her yeni anlam katmanı yeni bir adlaştırma eki gerektirmez. Bir kez adlaştırılmış yapı, yeni tamlamaların içine alınır. Dolayısıyla “üst üste adlaştırma” diye görünen her yapı, aynı tür ekin tekrarı değildir.

2. Eklerin bağlandığı yeri bulmak

Değerlendirilmesinin gibi uzun bir sözcüğün son bölümü şöyle ayrılır: değerlendiril-me-si-nin. -me adlaştırır, -si üçüncü kişi iyelik ekidir, -nin ise yapıyı sonraki ada bağlar: değerlendirilmesinin sonucu.

Değerlendirilmesini istedik sözünde son ek değişir: değerlendiril-me-si-ni. Buradaki son bölüm, istenen şeyin değerlendirilme olduğunu gösterir. Üçüncü kişi iyelik ekinden sonraki hâl ekinden önce n görülür: gelmesine, gelişini, yazılışında. Bu n, tek başına yeni bir kişi veya ayrı bir olay bildirmez.

3. Eylemi adlandırmak ile bir bilgiyi aktarmak

-ma ile -dık yapıları arasında önemli bir odak farkı vardır. -dık biçimi ünlü uyumuna göre değişir; geldiği, okuduğu, gördüğü gibi kullanımlarda eklenen iyelik ekiyle birlikte bir durumu bilgi olarak sunabilir.

  • Ece'nin gelmesini istiyorum: İstenen şey Ece'nin gelme eylemidir; henüz gelmiş olması gerekmez.
  • Ece'nin geldiğini biliyorum: Bilinen şey Ece'nin gelmiş olduğu bilgisidir.
  • Ece'nin gelmesi beni sevindirdi: Gelme olayı gerçekleşmiştir ve beni sevindirmiştir.

Son örnek özellikle önemlidir: -ma, yalnızca gelecekteki veya gerçekleşmemiş eylemleri anlatmaz. Gerçekleşme ve zaman yorumu, ana cümleyle ve bağlamla belirlenir. Dün gelmesi iyi oldu ile Yarın gelmesi iyi olur aynı adlaştırma ekini taşır, fakat farklı zamanlara yönelir.

Geleceğe ilişkin bilgi de adlaştırılabilir: Ece'nin geleceğini biliyorum. Buradaki -ecek gelecek olayı belirtir. Hangi yapının seçileceğini yalnızca zamana bakarak değil, ana fiilin ne istediğine de bakarak belirleyin: gelmesini istemek, geldiğini bilmek, geleceğini düşünmek.

4. Çoğul eki anlamı nasıl değiştirir?

Çoğul eki, birden çok varlığı veya olayı gösteren -lar/-ler ekidir. Adlaştırılmış sözcükler de bunu alabilir: bakışlar, seçimler, ölçümler. Ancak çokluk her zaman aynı şeyi saymaz. Üç ölçüm yaptık üç ayrı işlemi; ölçümleri tabloya yazdık bağlama göre işlemlerden çıkan değerleri anlatabilir.

Onların gelişleri birden çok geliş olayını anlatabilir; uygun bağlamda birden çok kişinin gelişiyle de ilişkilidir. Böyle bir belirsizlik önemliyse sayıyı veya zamanı açıkça belirtin: Üç ayrı günde geldiler ya da Hepsi aynı anda geldi. Ekleri çoğaltmak, anlamı her zaman daha açık yapmaz.

Çalışma Önerileri

  1. Aynı fiili farklı odaklarla kullanın. Okumak için okuma alışkanlığı, şiiri okuyuşu ve okuduğunu anlamak örneklerini kurun. Her birinin eylemi mi, biçimi mi, bilgiyi mi öne çıkardığını bir cümleyle açıklayın. Her fiilden aynı sayıda yerleşik sözcük çıkarmaya çalışmayın.
  2. Uzun grupları açıp yeniden kurun. Çalışanların önerilerinin değerlendirilmesi sözünü önce Çalışanlar öneriler sundu. Bu öneriler değerlendirildi diye açın. Ardından kimin önerdiğini ve neyin değerlendirildiğini kaybetmeden tek grupta birleştirin.
  3. İki anlatım düzeyinde yazın. Bir iş duyurusundan adlaştırmalı bir cümle seçin. Önce daha konuşma diline yakın biçimde yeniden yazın, sonra kısa bir resmî duyuruya dönüştürün. Son kontrolde kişi eklerini, tamlama bağlarını ve gereksiz uzunluğu inceleyin.

İlgili Konular

  • Ön bilgi: İsim Cümleleri — eylem ve bilgilerin daha büyük cümleler içinde ad görevinde kullanılmasını anlamak için.
  • Birlikte çalışın: İleri Düzey Sözcük Yapısı — kökleri, türetme eklerini ve yerleşik sözcük anlamlarını daha geniş bir çerçevede incelemek için.

Ön koşul

Türkçede İsim Cümleleri: -DIK ve -mA ile Yan CümleB1

Bu kavram üzerine inşa edilen kavramlar

Diğer C1 kavramları

Bu kavram diğer dillerde

Tüm dillerde karşılaştır