Cách dùng là trong tiếng Việt
Động Từ Là
Bài viết này thuộc cây ngữ pháp Tiếng Việt trên Settemila Lingue.
Ghi nhớ nhanh
Dùng là khi nói một người hoặc một vật thuộc nhóm nào, có danh tính gì: Tôi là giáo viên. Đây là sách. Khi chỉ nêu đặc điểm hoặc trạng thái, thường không dùng là: Cô ấy mệt. Trời nóng. Từ là giữ nguyên với mọi người nói và mọi số lượng; muốn phủ định quan hệ này, dùng không phải là.
Tổng quan
Khi giới thiệu bản thân, giải thích một từ hoặc xác nhận ai đang gọi điện, bạn thường cần đến là: Tôi là Mai, Đây là phòng họp, Anh là người vừa gọi cho tôi phải không? Đây là kiến thức nền tảng ở trình độ A1. Nắm được cách dùng là giúp bạn phân biệt hai việc rất gần nhau: nói một người là ai và nói người ấy như thế nào.
Trong cách gọi quen thuộc, là được gọi là động từ là. Động từ là từ thường dùng để nói hành động hoặc trạng thái, như đi, ngủ, biết. Riêng là chủ yếu làm nhiệm vụ nối hai phần của câu để giới thiệu, phân loại hoặc xác định. Vì vậy, đừng tìm một hành động cụ thể trong câu Chị ấy là bác sĩ; câu này cho biết nghề nghiệp của chị ấy.
Nếu đã giao tiếp được bằng tiếng Việt nhưng chưa quen các thuật ngữ ngữ pháp, hãy bắt đầu từ ý nghĩa của câu. Chị ấy là bác sĩ giới thiệu nghề; Chị ấy bận nêu tình trạng; Chị ấy ở bệnh viện nêu nơi chốn. Ba câu đều nói về một người, nhưng chỉ câu đầu cần là trong cách diễn đạt thông thường.
Cách tạo câu và chọn cấu trúc
1. Nói ai là ai, cái gì là cái gì
Mẫu cơ bản là chủ ngữ + là + danh từ hoặc cụm danh từ. Chủ ngữ là phần nêu người hoặc vật được nói đến. Danh từ là từ gọi tên người, vật hoặc khái niệm, như giáo viên, sách, nghề nghiệp; cụm danh từ là một nhóm từ cùng làm nhiệm vụ ấy, như giáo viên mới của lớp tôi.
| Mục đích | Ví dụ | Phần sau là cho biết gì? |
|---|---|---|
| Giới thiệu tên | Tôi là Hương. | Tên của người nói |
| Nói nghề nghiệp | Anh ấy là đầu bếp. | Nghề của người được nói đến |
| Nêu quan hệ | Lan là chị gái tôi. | Quan hệ trong gia đình |
| Xếp vào một nhóm | Cá voi là động vật có vú. | Nhóm mà cá voi thuộc về |
| Xác định đồ vật | Đây là chìa khóa của phòng tôi. | Đồ vật đang được chỉ vào |
| Giải thích khái niệm | Hình vuông là hình có bốn cạnh bằng nhau và bốn góc vuông. | Đặc điểm xác định một loại hình |
Không phải mọi câu có là đều là phép đồng nhất có thể đảo ngược. Cá voi là động vật có vú không có nghĩa mọi động vật có vú đều là cá voi. Khi phân loại, phần sau thường rộng hơn phần trước.
2. Là không đổi theo người và số lượng
Bạn nói Tôi là sinh viên, Chúng tôi là sinh viên, Cô ấy là sinh viên. Dù nói về một người hay nhiều người, là vẫn giữ nguyên. Không cần thêm đuôi hoặc đổi dạng của từ này.
Khi nói nghề nghiệp hay vai trò nói chung, thường không cần một: Tôi là giáo viên. Có thể nói Tôi là một giáo viên mới khi muốn giới thiệu một cá nhân cùng thông tin bổ sung. Không nên hiểu rằng mọi danh từ sau là đều bắt buộc phải có một.
3. Không thêm là trước tính từ thông thường
Tính từ là từ nêu đặc điểm hoặc trạng thái, như cao, đẹp, mệt, nóng. Trong tiếng Việt, các từ này có thể trực tiếp làm phần nói lên tình trạng của chủ ngữ, không cần là đứng giữa.
- Cô ấy mệt. — Nêu tình trạng của cô ấy.
- Trời nóng. — Nêu tình trạng thời tiết.
- Căn phòng này rộng. — Nêu đặc điểm của căn phòng.
- Món canh hơi mặn. — Đánh giá vị của món canh.
Hãy nhìn cả nhóm từ phía sau, không chỉ một từ riêng lẻ. Trong Cô ấy là một người vui tính, sau là là cả cụm một người vui tính, gọi tên một kiểu người. Câu này đúng, cũng như Cô ấy vui tính. Điều khác nhau là cách trình bày: một câu mô tả trực tiếp, một câu giới thiệu người ấy như một thành viên của nhóm.
4. Phủ định bằng không phải là
Phủ định là nói một điều không đúng hoặc không xảy ra. Với câu giới thiệu danh tính, mẫu dễ dùng nhất là chủ ngữ + không phải là + danh từ/cụm danh từ.
- Tôi là giáo viên. → Tôi không phải là giáo viên.
- Đây là vé của tôi. → Đây không phải là vé của tôi.
Trong giao tiếp, thường có thể bỏ là: Tôi không phải giáo viên, Đây không phải vé của tôi. Cả hai cách đều thông dụng. Tránh tạo câu Tôi không là giáo viên theo mẫu cơ bản; câu này không phải cách nói trung tính thường dùng để phủ nhận nghề nghiệp.
Với đặc điểm hoặc trạng thái, thường chỉ cần không + tính từ: Cô ấy không mệt, Trời không nóng. Không cần chuyển thành không phải là mệt khi chỉ muốn phủ định đơn giản.
5. Đặt câu hỏi
Để hỏi danh tính, dùng ai; để hỏi một vật hoặc khái niệm, dùng gì:
- Chị là ai? — Hỏi danh tính; có thể nghe khá trực tiếp tùy giọng nói và tình huống.
- Đây là gì? — Hỏi tên hoặc loại của thứ đang được chỉ.
- Đây là ai? — Hỏi về một người, chẳng hạn người trong ảnh.
Để kiểm tra thông tin đã đoán, dùng có phải là… không? hoặc là… phải không?: Anh có phải là nhân viên ở đây không?, Chị là cô Hà phải không? Không đảo vị trí là lên đầu câu.
Câu trả lời có thể ngắn: Đúng rồi, Phải, Không phải. Khi cần sửa thông tin, thêm phần giải thích: Không, tôi không phải là chủ nhà. Tôi là người thuê nhà.
Ví dụ trong ngữ cảnh
Vì bài học được viết bằng chính tiếng Việt, cột thứ hai diễn giải ý nghĩa hoặc tình huống sử dụng, thay vì lặp lại câu dưới dạng bản dịch.
| Câu tiếng Việt | Ý nghĩa trong tình huống | Điểm cần chú ý |
|---|---|---|
| Tôi là giáo viên. | Người nói giới thiệu nghề của mình. | Dùng là trước tên nghề. |
| Đây là sách. | Người nói xác định loại đồ vật đang chỉ. | Không bắt buộc thêm một. |
| Cô ấy mệt. | Người nói cho biết cô ấy cần nghỉ. | Trạng thái mệt không cần là. |
| Trời nóng. | Người nói nhận xét thời tiết. | Nóng tự nêu được trạng thái. |
| Chúng tôi là hàng xóm của cô Lan. | Nhóm người nói giới thiệu quan hệ với cô Lan. | Là giữ nguyên khi nói về nhiều người. |
| Đây là chị gái tôi, còn kia là em trai tôi. | Người nói giới thiệu hai người trong gia đình. | Đây và kia giúp chỉ người được giới thiệu. |
| Chiếc túi này không phải là hành lý của tôi. | Người nói phủ nhận chiếc túi thuộc về mình. | Dùng không phải là. |
| Anh có phải là người phụ trách hôm nay không? | Người nói kiểm tra vai trò của người nghe. | Câu hỏi xác nhận thông tin. |
| Chị là người vừa gọi cho em phải không ạ? | Người nói lịch sự xác nhận người đã gọi. | Cách xưng hô và ạ tạo sắc thái lễ phép. |
| Hôm qua là sinh nhật mẹ tôi. | Người nói xác định ý nghĩa của ngày hôm qua. | Từ chỉ thời gian đã cho biết lúc xảy ra. |
| Trước đây, ông ấy từng là thợ mộc. | Người nói kể về nghề cũ của ông ấy. | Từng cho biết một vai trò đã có trước đây. |
| Ước mơ của tôi là mở một tiệm bánh. | Người nói nêu nội dung của ước mơ. | Cách dùng mở rộng, giải thích ở phần nâng cao. |
Những lỗi thường gặp
1. Thêm là vào câu chỉ trạng thái
- Chưa đúng với ý mô tả thông thường: Cô ấy là mệt.
- Đúng: Cô ấy mệt.
- Giải thích: Mệt tự nêu trạng thái. Nếu muốn nói rõ mức độ, dùng Cô ấy rất mệt hoặc Cô ấy hơi mệt, không thêm là.
2. Phủ định danh tính bằng không là
- Không tự nhiên khi phủ nhận nghề nghiệp: Tôi không là bác sĩ.
- Tự nhiên: Tôi không phải là bác sĩ.
- Giải thích: Hãy học cả cụm không phải là. Khi đã quen, bạn có thể nhận ra cách nói gọn Tôi không phải bác sĩ mà không nhầm với mẫu phủ định tính từ.
3. Bỏ là trong câu giới thiệu đầy đủ
- Chưa phù hợp trong lời giới thiệu trung tính: Tôi giáo viên mới của lớp.
- Đúng: Tôi là giáo viên mới của lớp.
- Giải thích: Câu giới thiệu đầy đủ thường cần là để nối người với vai trò. Một số lời đáp ngắn có thể lược bớt thành phần, nhưng không nên lấy lời đáp rút gọn làm mẫu cho mọi câu.
4. Dùng là thay cho ở để chỉ nơi chốn
- Sai nếu muốn nói vị trí hiện tại: Tôi là ở nhà.
- Đúng: Tôi ở nhà.
- Giải thích: Ở cho biết nơi một người có mặt. Tuy nhiên, Đây là nhà tôi đúng vì câu ấy xác định một ngôi nhà, không nói người nói đang ở đâu.
5. Đưa là lên đầu câu hỏi
- Sai trật tự: Là chị giáo viên không?
- Đúng: Chị có phải là giáo viên không?
- Giải thích: Giữ thứ tự người được hỏi trước phần nói về nghề nghiệp. Dùng mẫu có phải là… không để đánh dấu câu hỏi, thay vì đổi chỗ là.
Lưu ý khi giao tiếp
Chọn cách xưng hô phù hợp
Từ là không đổi, nhưng cách gọi người nghe ảnh hưởng nhiều đến cảm giác lịch sự. Chị là cô Hà phải không ạ? thường phù hợp hơn Bạn là ai? khi xác nhận danh tính một người lớn tuổi hơn. Câu Chị là ai? không sai ngữ pháp, nhưng có thể mang vẻ cảnh giác hoặc chất vấn nếu nói đột ngột.
Khi hỏi nghề nghiệp, Anh làm nghề gì? thường tự nhiên hơn việc cố đưa là vào mọi câu. Là là một công cụ để giới thiệu, không phải từ bắt buộc trong tất cả câu nói về con người.
Câu đầy đủ và câu trả lời ngắn
Sau câu hỏi Ai là người trực hôm nay?, câu đáp Tôi hoặc Tôi đây đã đủ rõ. Sau câu hỏi Chị làm nghề gì?, người nghe có thể đáp Giáo viên. Đây là cách lược bỏ phần thông tin mà cả hai bên đã biết, không có nghĩa mẫu câu giới thiệu đầy đủ là Tôi giáo viên.
Trong tiêu đề, nhãn ảnh hoặc danh sách, bạn cũng có thể gặp Lan — trưởng nhóm. Khi chuyển thành câu kể thông thường, hãy viết Lan là trưởng nhóm.
Thời gian không làm là đổi dạng
Bây giờ tôi là sinh viên và Hồi đó tôi là sinh viên đều dùng cùng một từ là. Thời điểm có thể được thể hiện bằng bây giờ, hồi đó, năm sau hoặc các từ bổ sung như đã, từng, sẽ.
Tôi từng là sinh viên của trường này hướng người nghe về một giai đoạn trước đây. Năm sau tôi sẽ là sinh viên nói về vai trò dự kiến trong tương lai. Không nhất thiết thêm đã vào mọi câu có thời gian quá khứ; Hồi nhỏ, bố tôi là học sinh trường này đã có mốc thời gian rõ ràng.
Mở rộng sau kiến thức cơ bản
Bạn chưa cần dùng thành thạo những kiểu câu sau ở A1. Chúng giúp giải thích vì sao đôi khi bạn vẫn thấy là trước một đặc điểm hoặc trước cả một ý, dù quy tắc ban đầu tập trung vào danh từ.
1. Định nghĩa và nêu nội dung bằng cả một hoạt động
Trong Ước mơ của tôi là mở một tiệm bánh, phần sau là không gọi tên nghề hay đồ vật; nó nêu nội dung của ước mơ. Tương tự: Việc cần làm trước tiên là kiểm tra địa chỉ. Cả nhóm kiểm tra địa chỉ được dùng để nói rõ việc cần làm là việc gì.
Đây là bước mở rộng của chức năng xác định và giải thích, không phải lý do để chèn là trước mọi động từ. Tôi là mở cửa vẫn không phải cách kể hành động mở cửa thông thường; hãy nói Tôi mở cửa.
2. Nhấn mạnh với thật là, rất là, đúng là
Bạn có thể nghe Bức tranh này thật là đẹp! hoặc Hôm nay nóng quá, đúng là khó chịu! Ở đây, là nằm trong cách diễn đạt có sắc thái cảm xúc hoặc nhấn mạnh. Những câu ấy không phủ nhận quy tắc cơ bản rằng lời mô tả trung tính thường là Bức tranh này đẹp.
Rất là đẹp khá quen thuộc trong lời nói; trong văn bản cần gọn và trung tính, rất đẹp thường đủ. Người mới học nên dùng câu mô tả đơn giản trước, rồi nhận diện các cụm nhấn mạnh như một cách dùng riêng.
3. Làm nổi bật một thông tin
So sánh Lan đã tìm thấy chìa khóa với Người tìm thấy chìa khóa là Lan. Câu thứ hai đưa danh tính Lan vào chỗ cần xác nhận hoặc làm nổi bật. Cũng có thể nói Chính Lan là người tìm thấy chìa khóa để nhấn mạnh rằng đó là Lan, không phải người khác.
Một kiểu khác là Điều tôi lo là anh ấy chưa biết địa chỉ. Phần sau là giải thích nội dung của điều đáng lo. Đây là câu phức, tức câu có nhiều phần mỗi phần diễn đạt một sự việc; bạn có thể để dành cách tạo kiểu câu này cho giai đoạn sau.
4. Có là chưa chắc đã nói về danh tính
Trong Tôi nghĩ là cửa hàng đã đóng cửa, là dẫn vào nội dung được nghĩ đến. Có thể nói Tôi nghĩ cửa hàng đã đóng cửa với ý cơ bản tương tự. Đừng phân tích câu này theo mẫu tôi là ai: người nói không tự giới thiệu mà đang nêu nhận định.
Tương tự, trong Dù bận, cô ấy vẫn đến; thế mới là quý, là góp phần nêu một đánh giá. Khi đọc những câu như vậy, nên xem cả cụm và mục đích giao tiếp, thay vì cố ép mọi lần xuất hiện của là vào một công thức duy nhất.
5. Phủ định đơn giản khác với bác bỏ một cách giải thích
Cô ấy không mệt chỉ phủ nhận trạng thái mệt. Không phải là cô ấy mệt; cô ấy chỉ muốn về sớm bác bỏ một lời giải thích rồi đưa ra lời giải thích khác. Không phải là trong câu thứ hai tác động đến cả ý cô ấy mệt, chứ không chỉ đứng trước một tên nghề hay danh tính.
Vì thế, không nên kết luận rằng không phải là chỉ được xuất hiện trước danh từ. Ở mức cơ bản, hãy dùng nó với danh tính; ở mức cao hơn, học thêm cách dùng để đính chính hoặc tranh luận về cả một ý.
Gợi ý luyện tập
- Viết ba câu về cùng một người. Chẳng hạn: Chị tôi là y tá. Chị tôi rất kiên nhẫn. Chị tôi ở Đà Nẵng. Đánh dấu câu giới thiệu vai trò, câu nêu đặc điểm và câu chỉ nơi chốn. Sau đó thay bằng một người bạn biết để tránh chỉ học thuộc mẫu.
- Đổi câu giới thiệu thành một cuộc hỏi đáp. Từ Đây là phòng họp, tạo Đây có phải là phòng họp không? rồi đáp Đúng rồi hoặc Không, đây là phòng nghỉ. Luyện thêm với tên người, nghề nghiệp và quan hệ gia đình.
- Tự sửa một đoạn giới thiệu ngắn. Viết năm câu về mình, nơi ở và công việc. Với mỗi là, hỏi: “Phần sau đang xác định ai hoặc cái gì, hay chỉ nêu trạng thái?” Giữ là trong Tôi là nhân viên mới, bỏ là nếu bạn viết nhầm Tôi là hơi lo; câu tự nhiên là Tôi hơi lo.
Các chủ điểm liên quan
- Nên học trước: Đại từ nhân xưng — chọn tôi, chúng tôi, anh, chị và các cách xưng hô phù hợp khi giới thiệu.
- Học tiếp: Cấu trúc định nghĩa — mở rộng từ câu giới thiệu đơn giản sang cách giải thích khái niệm và làm rõ một ý.