C1

Ngữ pháp báo chí trong tiếng Việt

Ngữ Pháp Báo Chí

Bài viết này thuộc cây ngữ pháp Tiếng Việt trên Settemila Lingue.

Tóm tắt

Tiếng Việt trên báo thường cô đọng ở tiêu đề nhưng phải rõ nguồn và rõ mức độ chắc chắn trong phần tin. Các mẫu như theo…, cho biết…, được…, bị…, dự kiến… giúp tổ chức thông tin, song không thể thay thế cho nhau: dự kiến hoàn thành chưa có nghĩa là đã hoàn thành. Khi đọc hoặc viết, hãy luôn hỏi: ai nói, điều gì đã xảy ra, và điều gì mới là nhận định hay kế hoạch?

Tổng quan

Ngữ pháp báo chí không phải một hệ thống ngữ pháp riêng. Đó là cách lựa chọn và sắp xếp câu tiếng Việt để đưa tin nhanh, gọn, có căn cứ. Bạn sẽ gặp cách viết này trong bản tin thời sự, thông cáo, bài phỏng vấn và tin phát thanh. Cùng một sự việc, lời nói hằng ngày có thể là Họ bảo tháng sau sẽ mở lại cầu; bản tin cần cụ thể hơn: Đại diện đơn vị quản lý cho biết cầu dự kiến mở lại vào tháng sau.

Ở trình độ C1, mục tiêu không chỉ là hiểu từ trang trọng. Bạn cần nhận ra ranh giới giữa lời người viết và lời nguồn tin, giữa sự kiện và đánh giá, giữa kết quả và dự báo. Một câu đúng ngữ pháp vẫn có thể làm người đọc hiểu sai nếu bỏ mất từ có thể, đổi cho rằng thành xác nhận, hoặc không nói rõ ai chịu trách nhiệm cho nhận định đó.

Bài học này tập trung vào bản tin cung cấp thông tin. Bình luận, phóng sự và quảng cáo có thể dùng giọng kể khác. Các ví dụ dưới đây là tình huống minh họa, không phải tin về sự kiện có thật.

Cách tổ chức câu trong bản tin

1. Tiêu đề cô đọng, phần tin làm rõ

Tiêu đề thường lược bỏ những phần người đọc có thể suy ra, như từ đã hoặc một số từ nối. Tuy vậy, không nên coi tiêu đề là nơi có thể bỏ bất cứ từ nào. Chủ ngữ, tức phần cho biết ai hoặc điều gì được nói đến, vẫn cần rõ khi sự thiếu vắng của nó gây hiểu nhầm.

Kiểu tiêu đề Cách hiểu và giới hạn
Thành phố mở thêm ba tuyến xe buýt Nêu đơn vị hành động và việc làm; cần đọc phần tin để biết ngày bắt đầu.
Ba tuyến xe buýt mới từ tháng tới Cụm ngắn, không trình bày đầy đủ thành câu; phần tin phải giải thích việc mở tuyến.
Mưa lớn, nhiều tuyến đường ngập sâu Đặt hai tình trạng cạnh nhau; không phải lúc nào dấu phẩy cũng thay được từ chỉ nguyên nhân.
Giám đốc bệnh viện: “Chưa ghi nhận ca mới” Nêu người phát ngôn trước lời trích; chỉ dùng khi lời trích đúng với phát biểu.
Vì sao giá rau tăng? Đặt câu hỏi; phần bài cần thực sự trả lời, không chỉ gợi tò mò.

Hiện trường vụ việc là một cụm danh từ, tức nhóm từ gọi tên một sự vật hoặc phạm vi thông tin. Cụm này hợp làm chú thích ảnh hoặc một phần tiêu đề, nhưng chưa cho biết chuyện gì đang xảy ra. Trong thân bài, cần viết rõ hơn: Lực lượng chức năng đang khám nghiệm hiện trường vụ việc.

Đừng suy ra thời điểm chỉ từ việc tiêu đề có hay không có đã. Cầu mới thông xe có thể nói về một sự kiện vừa xảy ra; ngày tháng và phần mở đầu bản tin mới xác định được thời gian.

2. Đặt nguồn tin đúng chỗ

Dẫn nguồn là chỉ rõ thông tin hoặc nhận định đến từ ai, văn bản nào hay cơ quan nào. Hai khung thông dụng là:

  • Theo + nguồn, + nội dung: Theo báo cáo của bệnh viện, số lượt khám tăng trong tuần qua.
  • Nguồn + từ dẫn lời + nội dung: Đại diện bệnh viện cho biết số lượt khám tăng trong tuần qua.

Khung thứ nhất đặt xuất xứ thông tin ở đầu câu. Khung thứ hai nhấn mạnh hành động phát ngôn. Thường không cần chồng cả hai thành Theo đại diện bệnh viện cho biết…; hãy chọn một khung cho gọn.

Theo nguồn tin… mới là phần mở đầu, chưa phải câu hoàn chỉnh. Khi có thể, nên bổ sung thông tin về nguồn: Theo nguồn tin từ ban tổ chức, lịch thi đấu sẽ được công bố chiều nay. Nếu phải giấu tên, cần mô tả nguồn trong giới hạn cho phép, không tự tạo ra vẻ chắc chắn bằng những cụm mơ hồ.

Các từ dẫn lời cũng mang ý nghĩa khác nhau:

Từ hoặc cụm dẫn lời Điều cần hiểu
cho biết Giới thiệu thông tin do một nguồn cung cấp.
nói rằng Thuật lại lời nói; sắc thái khá trung tính.
cho rằng Đánh dấu ý kiến, cách nhìn hoặc nhận định.
nhận định Giới thiệu sự đánh giá, phân tích của nguồn.
khẳng định Nhấn mạnh nguồn nói với thái độ chắc chắn; chưa tự chứng minh lời nói là đúng.
xác nhận Cho biết nguồn công nhận một thông tin cụ thể là đúng; cần nêu rõ xác nhận điều gì.
bác bỏ Nguồn không chấp nhận một thông tin hoặc cáo buộc.

Không nên đổi từ chỉ để tránh lặp. Chuyên gia cho rằng giá sẽ giảm và Chuyên gia xác nhận giá sẽ giảm không cùng nghĩa.

3. Phân biệt trích nguyên văn và thuật lại

Lời dẫn trực tiếp là lời được trích nguyên văn, thường đặt trong ngoặc kép:

Bà Lan nói: “Chúng tôi sẽ công bố kết quả vào ngày mai.”

Lời dẫn gián tiếp là nội dung được thuật lại bằng câu của người viết:

Bà Lan cho biết đơn vị của bà sẽ công bố kết quả vào ngày hôm sau.

Khi thuật lại, cần xem lại từ xưng hô và từ chỉ thời gian, nơi chốn. Chúng tôi chỉ những ai? Ngày mai tính từ ngày phát biểu hay ngày đăng tin? Nếu biết ngày cụ thể, cách rõ nhất là viết vào ngày 15 tháng 6, thay vì để người đọc tự suy đoán.

Tiếng Việt không bắt buộc đổi dạng động từ theo thời điểm thuật lại. Tuy nhiên, vẫn phải giữ quan hệ thời gian bằng ngữ cảnh, ngày tháng và những từ như đã, đang, sẽ, trước đó. Không được tự đổi một dự định thành việc đã xảy ra chỉ vì bản tin được đăng sau ngày phát biểu.

Có thể trích một phần câu: Đại diện đơn vị cho biết phương án mới “vẫn đang được xem xét”. Phần trong ngoặc kép phải đúng nguyên văn và không bị cắt đến mức làm sai ý. Nếu chỉ diễn đạt lại ý chính, bỏ ngoặc kép.

4. Câu bị động và việc chọn trọng tâm

Câu bị động là cách tổ chức câu đặt người hoặc vật chịu tác động lên trước. Trong tin tức, cách này hữu ích khi muốn tập trung vào đối tượng bị ảnh hưởng hoặc kết quả xử lý:

  • Nhà thầu sửa chữa cây cầu. → Cây cầu được nhà thầu sửa chữa.
  • Mưa lớn làm ngập nhiều nhà dân. → Nhiều nhà dân bị ngập do mưa lớn.

Hai từ được và bị không hoàn toàn giống nhau. Bị thường gắn với tác động bất lợi: bị hư hỏng, bị đình chỉ. Được thường gắn với điều có lợi hoặc cách trình bày trung tính trong văn bản trang trọng: được hỗ trợ, được công bố. Không nên máy móc hiểu mọi câu có được là tin vui: Danh sách vi phạm được công bố chỉ nói đến việc công bố.

Khung thường gặp là đối tượng + được/bị + hành động, có thể thêm người thực hiện khi cần. Đặt người thực hiện trước hành động thường tự nhiên hơn trong nhiều trường hợp: Hồ sơ được hội đồng xem xét. Nếu viết Hồ sơ được xem xét, câu vẫn dùng được khi người xét không quan trọng hoặc đã rõ.

Tuy nhiên, lược bỏ người thực hiện có thể che khuất trách nhiệm. Quyết định đã được ban hành ít rõ hơn Ủy ban nhân dân tỉnh đã ban hành quyết định nếu điều người đọc cần biết là cơ quan ra quyết định. Chủ động và bị động là hai cách chọn trọng tâm, không phải hai mức độ trang trọng.

5. Giữ đúng mức độ chắc chắn

Những từ như dự kiến, có thể, ước tính cho biết giới hạn của thông tin:

  • Dự án sẽ hoàn thành vào cuối năm: nêu việc hoàn thành như một điều sẽ xảy ra; vẫn cần xem ai đưa ra thông tin.
  • Dự án dự kiến hoàn thành vào cuối năm: nêu mốc theo kế hoạch hoặc dự tính.
  • Dự án có thể hoàn thành vào cuối năm: nêu khả năng, không cam kết kết quả.
  • Theo chủ đầu tư, dự án dự kiến hoàn thành vào cuối năm: vừa rõ nguồn vừa rõ tính dự kiến.

Được biết, dự án sẽ hoàn thành… là cách mở câu vẫn gặp trong báo chí. Nhưng được biết không cho người đọc biết nguồn cụ thể và không có nghĩa là thông tin đã được kiểm chứng độc lập. Khi viết, nên thay bằng nguồn rõ ràng nếu có: Theo chủ đầu tư…

Ví dụ trong ngữ cảnh

Vì ngôn ngữ đang học cũng là tiếng Việt, cột thứ hai diễn giải ý bằng tiếng Việt thông thường, thay vì lặp lại nguyên câu.

Câu hoặc tiêu đề Hiểu theo cách thông thường Điểm cần chú ý
Thành phố mở thêm ba tuyến xe buýt từ tháng tới Tháng tới, thành phố bắt đầu có thêm ba tuyến xe buýt. Tiêu đề ngắn nhưng vẫn nêu thời điểm.
Hiện trường vụ việc Nơi xảy ra sự việc đang được nhắc đến. Hợp làm chú thích ảnh; không phải câu kể đầy đủ.
Theo nguồn tin từ ban tổ chức, lịch thi đấu sẽ được công bố chiều nay. Ban tổ chức là nơi cung cấp thông tin về việc công bố lịch. Nguồn tin và thời điểm đều được nêu.
Đại diện bệnh viện cho biết các bệnh nhân hiện đều ổn định. Người đại diện thông báo tình trạng hiện tại của bệnh nhân. Thông tin được gắn với người phát ngôn.
Một số hộ dân cho rằng mức hỗ trợ chưa phù hợp. Một số người dân nhận xét rằng khoản hỗ trợ chưa hợp lý. Đây là ý kiến của nhóm người được hỏi.
Ông Minh nói: “Chúng tôi chưa nhận được thông báo.” Ông Minh nói nguyên văn về việc chưa nhận thông báo. Ngoặc kép đánh dấu lời trích trực tiếp.
Ông Minh cho biết đơn vị của ông chưa nhận được thông báo. Người viết thuật lại nội dung phát biểu của ông Minh. Từ xưng hô đã được điều chỉnh.
Ba hộ dân được lực lượng cứu hộ đưa đến nơi an toàn. Lực lượng cứu hộ đã giúp ba hộ dân rời khỏi khu vực nguy hiểm. Đặt người được hỗ trợ ở đầu câu.
Nhiều mái nhà bị hư hỏng sau trận mưa đá. Mưa đá qua đi, nhiều mái nhà bị thiệt hại. Nêu tình trạng bất lợi, không cần gán một người thực hiện.
Được biết, dự án sẽ hoàn thành vào cuối năm. Người viết đưa thêm thông tin về thời hạn hoàn thành. Câu chưa chỉ rõ nguồn; nên bổ sung khi có thể.
Theo chủ đầu tư, dự án dự kiến hoàn thành vào cuối năm. Cuối năm là mốc hoàn thành theo dự tính của chủ đầu tư. Không khẳng định kết quả đã chắc chắn.
Ban tổ chức đánh giá sự kiện diễn ra tốt đẹp. Ban tổ chức nhận xét sự kiện thành công. Đánh giá tích cực được gắn với nguồn.

Những lỗi thường gặp

1. Ghép hai khung dẫn nguồn

  • Chưa gọn: Theo báo cáo của sở cho biết, lượng khách tăng mạnh.
  • Nên viết: Theo báo cáo của sở, lượng khách tăng mạnh. Hoặc: Báo cáo của sở cho biết lượng khách tăng mạnh.
  • Vì sao: Theo… và … cho biết thuộc hai khung khác nhau. Chọn một khung sẽ làm quan hệ giữa nguồn và thông tin rõ hơn.

2. Đặt ngoặc kép quanh lời đã sửa

  • Sai khi trích nguyên văn: Nguồn nói Chúng tôi chưa chốt ngày, nhưng bài viết ghi: Đại diện đơn vị nói: “Chúng tôi đã quyết định hoãn.”
  • Nên viết: Đại diện đơn vị nói: “Chúng tôi chưa chốt ngày.”
  • Vì sao: Chưa chốt ngày không đồng nghĩa với quyết định hoãn. Thuật lại cũng phải giữ đúng nội dung, không chỉ bỏ ngoặc kép là đủ.

3. Bỏ mất dấu hiệu dự kiến

  • Sai ý nguồn: Nguồn nói công trình dự kiến hoàn thành tháng 9, nhưng bài viết ghi: Công trình chắc chắn hoàn thành tháng 9.
  • Nên viết: Theo đơn vị thi công, công trình dự kiến hoàn thành trong tháng 9.
  • Vì sao: Kế hoạch có thể thay đổi. Không tự nâng mức độ chắc chắn của phát biểu.

4. Thêm “bị” chỉ vì muốn viết bị động

  • Không phù hợp với ý định đưa tin trung tính: Kết quả kỳ thi bị công bố sáng nay.
  • Nên viết: Kết quả kỳ thi được công bố sáng nay.
  • Vì sao: Bị công bố dễ gợi ý việc công bố là bất lợi hoặc trái mong muốn. Cách đó chỉ phù hợp khi thực sự muốn diễn đạt sắc thái ấy.

5. Giữ từ chỉ thời gian khiến người đọc hiểu sai

  • Dễ gây nhầm: Bài đăng thứ sáu thuật lại phát biểu hôm thứ ba: Ông cho biết ngày mai sẽ kiểm tra hiện trường.
  • Rõ hơn: Trong phát biểu hôm thứ ba, ông cho biết đoàn dự kiến kiểm tra hiện trường vào thứ tư.
  • Vì sao: Ngày mai thiếu điểm mốc rõ ràng. Nếu đưa tin sau đó, còn cần kiểm tra cuộc kiểm tra đã diễn ra hay chưa trước khi khẳng định kết quả.

6. Trình bày đánh giá như sự thật không có nguồn

  • Thiếu căn cứ: Sự kiện diễn ra tốt đẹp.
  • Rõ nguồn hơn: Ban tổ chức đánh giá sự kiện diễn ra tốt đẹp.
  • Vì sao: Câu đầu đúng ngữ pháp, nhưng tốt đẹp là đánh giá khá rộng. Nếu người viết muốn tự kết luận, cần dữ kiện cụ thể thay vì chỉ dùng một lời khen.

Lưu ý khi sử dụng

Trang trọng không có nghĩa là dài dòng

So với lời trò chuyện, bản tin thường ít dùng nhé, cơ, đấy và tránh những từ đánh giá cảm tính như quá tuyệt, cực kỳ kinh khủng nếu đó không phải lời trích cần thiết. Tuy nhiên, thay từ quen thuộc bằng từ nặng nề không tự làm câu chính xác hơn. Đơn vị đang kiểm tra nguyên nhân thường rõ hơn Công tác kiểm tra nguyên nhân đang được đơn vị tiến hành thực hiện.

Bản tin phát thanh cần câu dễ nghe, ít phần chen ngang. Một câu đọc được trên màn hình chưa chắc dễ hiểu khi nghe một lần. Có thể nhắc lại tên cơ quan thay vì dùng đơn vị này nếu đoạn trước đã nhắc đến nhiều đơn vị.

Nguồn phải đi cùng đúng nội dung

Trong câu Theo bệnh viện, ba người đang được điều trị; nguyên nhân tai nạn đang được điều tra, người đọc có thể tưởng bệnh viện cung cấp cả thông tin điều tra. Nếu hai ý có hai nguồn, hãy tách câu và nêu lại nguồn phù hợp. Một cụm theo… ở đầu đoạn không mặc nhiên bảo đảm mọi câu sau đều có cùng xuất xứ.

Tránh viết được cho là như một cách né nguồn: Nguyên nhân được cho là do chập điện. Ai đưa ra nhận định ấy, và đó là kết luận hay giả thiết? Khi biết nguồn, viết rõ: Theo nhận định ban đầu của cơ quan điều tra, đám cháy có thể bắt nguồn từ sự cố điện.

Mở rộng và cách đọc sâu

Tiêu đề phải giữ những từ làm thay đổi bản chất tin

Việc rút gọn không được xóa khác biệt giữa đề xuất, đồng ý về chủ trương và quyết định. Chẳng hạn, Sở đề xuất tăng phí đỗ xe không thể rút thành Tăng phí đỗ xe nếu chưa có quyết định. Tương tự, Một người bị nghi lấy cắp tài sản không tương đương với Một người lấy cắp tài sản. Cấu trúc câu có thể ngắn hơn, nhưng tình trạng pháp lý và mức độ xác thực không được đổi.

Nhận diện các lớp lời nói

Câu Theo luật sư, ông Nam cho rằng hợp đồng không còn hiệu lực có ít nhất hai lớp: luật sư là nguồn thuật lại; ông Nam là người có ý kiến về hợp đồng. Không được hiểu đây là kết luận của luật sư hoặc kết luận pháp lý đã được công nhận. Khi câu quá nhiều lớp, nên tách: Luật sư thuật lại ý kiến của ông Nam. Theo đó, ông Nam cho rằng hợp đồng không còn hiệu lực.

Cẩn thận với những nhóm từ nén quá nhiều ý

Danh từ hóa là biến một việc làm thành một nhóm từ để gọi tên việc đó, chẳng hạn kiểm tra thành việc kiểm tra. Cách này giúp nối ý: Việc kiểm tra đã hoàn tất. Nhưng dùng dày đặc sẽ che mất người hành động: Việc triển khai công tác rà soát việc thực hiện quy định… khiến người đọc khó biết ai làm gì.

Có thể viết lại bằng câu rõ người, rõ việc: Sở đang rà soát cách các đơn vị thực hiện quy định. Tương tự, với cụm kế hoạch hỗ trợ người dân bị thiệt hại mới, cần làm rõ mới nói về kế hoạch hay thiệt hại. Đổi vị trí thành kế hoạch mới nhằm hỗ trợ người dân bị thiệt hại nếu đó là ý muốn nói.

Gợi ý luyện tập

  1. Mở rộng tiêu đề thành câu đầy đủ. Chọn năm tiêu đề, bổ sung ai làm gì, ở đâu, khi nào dựa trên phần tin. Đánh dấu thông tin chỉ suy đoán, không tự thêm như sự thật. Sau đó rút gọn lại mà vẫn giữ các từ quan trọng như đề xuất hoặc dự kiến.
  2. Lập bảng theo dõi nguồn. Với một bản tin, ghi từng thông tin vào ba cột: nội dung, người hoặc văn bản cung cấp, mức độ chắc chắn. Phân biệt đã xảy ra, nguồn nhận định và đang dự tính; thử viết lại những câu có nguồn mơ hồ.
  3. Chuyển lời nói thành hai dạng bản tin. Dùng câu “Chúng tôi dự kiến mở cửa lại vào ngày mai”, viết một câu trích nguyên văn và một câu thuật lại với ngày cụ thể. Cuối cùng, đổi một câu chủ động thành bị động và giải thích điều gì được đưa lên làm trọng tâm.

Khái niệm liên quan

  • Nền tảng: Ngôn ngữ trang trọng — giúp lựa chọn từ ngữ và cách diễn đạt phù hợp trước khi luyện tiêu đề, dẫn nguồn và thuật lại lời nói trong báo chí.

Điều kiện tiên quyết

Ngôn Ngữ Trang Trọng trong Tiếng ViệtC1

Thêm khái niệm C1

Khái niệm này trong các ngôn ngữ khác

So sánh qua tất cả ngôn ngữ