A1

Norveççede det er: Var ve yok demek

Det er

Bu makale, Settemila Lingue üzerindeki Norveççe dil bilgisi ağacının bir parçasıdır.

Kısaca

Norveççede bir yerde bir şeyin bulunduğunu söylemek için det er kullanılır: Det er en katt i hagen. — “Bahçede bir kedi var.” Tek bir şeyden de birçok şeyden de söz etseniz er değişmez; geçmişte det var, soruda er det, olumsuz cümlede det er ikke kullanılır. Türkçedeki “var”ı tek bir sözcükle karşılamaya çalışmak yerine det er bütününü bir kalıp olarak öğrenin.

Genel bakış

Yeni bir eve bakarken mutfakta pencere olup olmadığını, istasyon çevresinde banka bulunup bulunmadığını veya buzdolabında süt kalıp kalmadığını sorarsınız. Norveççede bu tür günlük ihtiyaçlar için en kullanışlı yapılardan biri det er kalıbıdır. Burada amaç bir nesneyi tanımlamak değil, bir şeyin varlığını ya da bir yerde bulunduğunu bildirmektir. Bu nedenle yapı A1 düzeyinde, dil öğrenmenin ilk aşamalarında karşınıza çıkar.

Türkçede “Bahçede bir kedi var” cümlesi doğal olarak yer bilgisiyle başlar ve “var” ile biter. Norveççede ise temel sıra Det er en katt i hagen biçimindedir. Det, bu kullanımda “o” diye çevrilmez; cümlenin kurulmasını sağlayan bir öğedir. Er de burada tek başına “var” anlamına gelen bağımsız bir sözcük değildir: være fiilinin, yani “olmak” fiilinin şimdiki zaman biçimidir. Fiil, eylem veya durum bildiren sözcüktür.

Bu makaledeki örnekler Norveççenin Bokmål yazı diline göre verilmiştir. Önce olumlu cümleyi, soruyu, olumsuzu ve geçmiş zamanı öğrenmek yeterlidir. Daha sonra aynı det er başlangıcının neden bazen “Bu bir…” ya da “Hava…” diye çevrildiğini ve det finnes gibi yakın yapıların nerede kullanıldığını inceleyebilirsiniz.

Yapı nasıl kurulur?

1. Temel kalıp: det + er + var olan şey

Başlangıç için şu sırayı kullanın:

Det er + var olan şey + gerekirse yer veya zaman bilgisi.

Det er et apotek her. — “Burada bir eczane var.”

Bu cümlede det, biçimsel öznedir: özne için gereken yeri doldurur, ama belirli bir nesneyi göstermez. Özne, cümlede hakkında bir şey söylenen kişi veya varlıktır; bu yapıda gerçek bilgi, er sonrasında gelen şeydedir. Dilbilgisel adı ilk anda karmaşık gelirse yalnızca “Norveççe bu cümlede başta det ister” kuralını hatırlayın.

Yer bilgisi her zaman zorunlu değildir. Bağlamdan anlaşılıyorsa Det er et problem — “Bir sorun var” diyebilirsiniz. Aynı şekilde Det er tid til en pause — “Mola vermek için zaman var” cümlesi de bir adres veya konum gerektirmez.

Norveççe Türkçe Yapı
Det er en butikk her. Burada bir dükkân var. Tek bir şey
Det er to butikker her. Burada iki dükkân var. Birden fazla şey
Det er vann i flasken. Şişede su var. Miktarı tek tek sayılmayan bir şey
Det er et problem. Bir sorun var. Yer bilgisi olmadan varlık bildirme

2. Tekil ve çoğulda er aynı kalır

Tekil, bir varlığı; çoğul, birden fazla varlığı anlatır. Norveççede fiil bu ayrıma göre değişmez:

  • Det er en stol i rommet. — “Odada bir sandalye var.”
  • Det er fire stoler i rommet. — “Odada dört sandalye var.”

Değişen bölüm isimdir: stol ve stoler. İsim, insanları, nesneleri, yerleri veya kavramları adlandıran sözcüktür. Türkçede sayılardan sonra genellikle “dört sandalye” deriz; Norveççede sayının ardından çoğul isim gelir: fire stoler. Er ise her iki cümlede de aynıdır.

Tek bir sayılabilir şey tanıtırken çoğunlukla en, ei veya et kullanılır. Bunlar ismin dilbilgisel cinsiyetini, yani ait olduğu isim sınıfını gösteren belirsiz tanımlıklardır; burada Türkçedeki “bir”e benzer bir görevleri vardır. Örneğin en katt “bir kedi”, et bord “bir masa” demektir. Bokmål'de dişil isimlerle ei yerine en kullanılması da mümkündür.

Su, süt veya zaman gibi miktarı anlatılan sözcüklerde “bir” her zaman gerekmez: Det er melk i kjøleskapet. — “Buzdolabında süt var.” Birden fazla şeyi anlatırken de en/et eklemeyin: Det er mange mennesker her. — “Burada çok insan var.”

3. Soru: er det…?

Yanıtı evet veya hayır olabilen bir soruda er başa gelir:

Er det + var olan şey + yer bilgisi?

Er det en bank i nærheten? — “Yakınlarda bir banka var mı?”

Türkçedeki mı/mi için ayrıca bir sözcük aramayın. Norveççede bu soru, sözcük sırasını değiştirerek kurulur. Det kaybolmaz; fiilin arkasına geçer.

Kısa yanıtlar da bu kalıbı korur:

  • Ja, det er det. — “Evet, var.”
  • Nei, det er det ikke. — “Hayır, yok.”

Bu yanıtlardaki ikinci det, soruda sözü edilen şeyin yerine geçer. Başlangıçta yalnızca Ja — “Evet” veya Nei — “Hayır” demek de mümkündür, ancak tam kısa yanıtları duyduğunuzda yapıyı tanımak yararlıdır.

Soru sözcüğüyle de aynı düzeni görürsünüz: Hvor mange stoler er det i rommet? — “Odada kaç sandalye var?” Burada önce “kaç sandalye” bilgisi, ardından er det gelir.

4. Olumsuz: det er ikke…

Temel olumlu cümleyi olumsuz yapmak için er sonrasına ikke ekleyin:

Det er ikke melk i kjøleskapet. — “Buzdolabında süt yok.”

Ikke, cümleyi olumsuz yapan sözcüktür. Türkçedeki “yok”un görevini burada tek başına değil, bütün det er ikke yapısı içinde karşılar. Türkçeden hareketle “yok” için farklı bir fiil aramanız gerekmez.

Sayılabilir şeylerde şu ifadeler özellikle kullanışlıdır:

  • Det er ikke noen butikker her. — “Burada hiç dükkân yok.”
  • Det er ingen butikker her. — “Burada hiç dükkân yok.”

Ikke noen ve ingen, bu örneklerde aynı temel yokluk anlamını verir. Ingen zaten olumsuzdur; “hiç dükkân yok” demek için önüne bir de ikke koymayın. Başlangıçta det er ikke… kalıbını, ardından sık karşılaştığınız det er ingen… ifadelerini öğrenebilirsiniz.

5. Geçmiş zaman: det var

Geçmişte bir şeyin bulunduğunu anlatmak için er yerine var kullanılır. Var, Norveççe bir fiil biçimidir; yazılışı Türkçedeki “var” ile aynı olsa da burada Türkçeye “vardı” diye çevrilir.

Norveççe Türkçe Kullanım
Det var en kafé her før. Eskiden burada bir kafe vardı. Geçmişte olumlu
Det var ikke strøm i går. Dün elektrik yoktu. Geçmişte olumsuz
Var det mange mennesker der? Orada çok insan var mıydı? Geçmişte soru
Det var en gang en prinsesse. Bir varmış bir yokmuş, bir prenses varmış. Masal başlangıcı

Var da tekil ve çoğula göre değişmez. Det var en bil utenfor — “Dışarıda bir araba vardı” ve Det var mange biler utenfor — “Dışarıda çok araba vardı” cümlelerinde aynı biçim kullanılır. Geçmişteki soru ve olumsuz cümlelerde düzen, şimdiki zamandakiyle aynıdır.

Bağlam içinde örnekler

Aşağıdaki cümlelerde yer, sayı, olumsuzluk ve zaman değişiyor; temel yapı ise aynı kalıyor. Türkçe çevirilerde Norveççe sözcük sırasını taklit etmek yerine doğal “var/yok” cümleleri kullanılmıştır.

Norveççe Türkçe Açıklama
Det er en katt i hagen. Bahçede bir kedi var. Yeni bir varlık tanıtılıyor.
Det er mange mennesker her. Burada çok insan var. Çoğul olsa da fiil er.
Er det en bank i nærheten? Yakınlarda bir banka var mı? Evet-hayır sorusunda fiil başta.
Det er et ledig bord ved vinduet. Pencerenin yanında boş bir masa var. Masa hakkında ek bilgi veriliyor.
Det er to soverom i leiligheten. Dairede iki yatak odası var. Sayıdan sonra çoğul isim geliyor.
Det er kaffe på kjøkkenet. Mutfakta kahve var. Kahvenin varlığı bildiriliyor.
Det er ikke nok plass i bilen. Arabada yeterli yer yok. Yeterli miktarın bulunmadığı anlatılıyor.
Det er ingen ledige rom i natt. Bu gece boş oda yok. Konaklama durumunda kullanılır.
Er det noen spørsmål? Sorusu olan var mı? Türkçede doğal karşılık, sözcüğü sözcüğüne çeviriden farklı.
Det var en butikk her før. Eskiden burada bir dükkân vardı. Geçmişteki durum anlatılıyor.
Var det varmt vann på hotellet? Otelde sıcak su var mıydı? Geçmişte soru kuruluyor.
Det var en gang en prinsesse. Bir varmış bir yokmuş, bir prenses varmış. Geleneksel masal anlatımı.

Sık yapılan hatalar

1. Türkçedeki gibi det olmadan başlamak

  • Yanlış: Er en katt i hagen.
  • Doğru: Det er en katt i hagen. — “Bahçede bir kedi var.”
  • Neden? Bu anlamdaki tam cümlede det gereklidir. Türkçede ayrıca bir özne sözcüğü aramamamız, Norveççede de onu atabileceğimiz anlamına gelmez.

2. Çoğul için de kullanmak

  • Yanlış: De er mange mennesker her.
  • Doğru: Det er mange mennesker her. — “Burada çok insan var.”
  • Neden? De, “onlar” demektir. “Var” yapısındaki det, ardından çoğul bir isim geldiği için de olmaz. Det er kalıbını bütün olarak koruyun.

3. Soru için olumlu cümle sırasını korumak

  • Yanlış: Er en bank det i nærheten?
  • Doğru: Er det en bank i nærheten? — “Yakınlarda bir banka var mı?”
  • Neden? Temel soru sırası er + det + aranan şey biçimindedir. Det ile “bir banka” bölümünün yerini değiştirmeyin. Konuşmada Det er en bank i nærheten? biçimi şaşırma veya teyit isteme anlamıyla duyulabilir; tarafsız bir soru için er det öğrenin.

4. Tek bir nesneyi tanıtırken tanımlığı unutmak

  • Yanlış: Det er katt i hagen.
  • Doğru: Det er en katt i hagen. — “Bahçede bir kedi var.”
  • Neden? Burada tek bir sayılabilir hayvan tanıtıldığı için en katt gerekir. Ancak bu kuralı her isme uygulamayın: “Şişede su var” anlamında Det er vann i flasken doğrudur.

5. Hem ikke hem ingen ile aynı yokluğu anlatmak

  • Yanlış: Det er ikke ingen butikker her.
  • Doğru: Det er ingen butikker her. — “Burada hiç dükkân yok.”
  • Diğer doğru seçenek: Det er ikke noen butikker her. — “Burada hiç dükkân yok.”
  • Neden? Ingen olumsuzluğu zaten içerir. Önüne ikke eklemek normal bir yokluk cümlesi kurmaz; başlangıçta iki doğru seçenekten birini seçin.

6. Geçmiş zaman sözcüğünü ekleyip er biçimini değiştirmemek

  • Yanlış: Det er mange mennesker her i går.
  • Doğru: Det var mange mennesker her i går. — “Dün burada çok insan vardı.”
  • Neden? Sıradan bir geçmiş durumunu anlatırken i går, yani “dün”, ile var kullanılır. Fiil biçimi de anlatılan zamana uymalıdır.

Kullanım notları

Yeni bir şeyi tanıtmak ile bilinen şeyi bulmak farklıdır

Det er genellikle konuşmaya yeni bir varlık sokar. Bu yüzden en katt, et bord, to butikker veya mange mennesker gibi ifadelerle çok sık kullanılır. Başka bir deyişle, “hangi kedi?” sorusunun yanıtı henüz önemli değildir; önce bir kedinin bulunduğunu öğreniriz.

Bilinen bir kedinin nerede olduğunu anlatırken çoğu zaman kediyi doğrudan başa alırsınız:

  • Det er en katt i hagen. — “Bahçede bir kedi var.”
  • Katten er i hagen. — “Kedi bahçede.”

Katten, “sözünü ettiğimiz kedi” anlamındaki belirli biçimdir. Belirli, konuşan ve dinleyen için hangi varlık olduğu anlaşılmış demektir. Türkçede bu ayrımı her zaman ayrı bir ekle göstermeyiz; bağlam veya “bir” sözcüğü yardımcı olur.

Bu, det er sonrasında belirli ifadelerin asla gelemediği anlamına gelmez. Özellikle seçenekleri hatırlatırken veya liste yaparken böyle kullanımlar görülebilir. Ancak temel varlık cümlelerini öğrenirken “yeni şey: det er en…; bilinen şey: katten er…” karşılaştırması güvenilir bir başlangıçtır.

Varlık ile sahiplik aynı şey değildir

Türkçede “Bir kardeşim var” da “Odada bir sandalye var” da var ile kurulur. Norveççede ilkinde genellikle ha, yani “sahip olmak” fiili gerekir:

  • Jeg har en søster. — “Bir kız kardeşim var.”
  • Det er en stol i rommet. — “Odada bir sandalye var.”

Dolayısıyla Türkçe cümlede “var” gördüğünüz her yere det er koymayın. Önce kendinize “Bir yerde bulunmayı mı, birinin sahip olduğu şeyi mi anlatıyorum?” diye sorun.

Günlük dilde de resmî yazıda da kullanılır

Det er, yalnızca konuşma diline ait bir kısaltma değildir. Günlük konuşmada, haberlerde, yazışmalarda ve açıklama metinlerinde doğal bir yapıdır. Başlangıçta det öğesini düşürmeden tam kalıbı kullanmak hem anlaşılır hem güvenli bir seçimdir.

Temel kuralın ötesinde

Bu bölümdeki ayrıntıları A1 düzeyinde hemen kullanmanız gerekmez. Ancak okurken ve dinlerken karşılaşacağınız farklı cümleleri ayırt etmeye yardımcı olurlar.

1. Aynı başlangıç her zaman “var” anlamına gelmez

Det bazen yalnızca cümleyi kuran öğe değil, gerçekten gösterilen bir şeyi karşılayan zamirdir. Zamir, bir ismi tekrar etmek yerine kullanılan sözcüktür. Örneğin bir fotoğraftaki hayvanı gösterirken Det er en katt — “Bu bir kedi” diyebilirsiniz. Aynı cümle, uygun bağlamda “Bir kedi var” anlamına da gelebilir.

Hava veya genel durum anlatan cümleler de ayrı bir kullanımdır:

  • Det er kaldt. — “Hava soğuk.”
  • Det er sent. — “Geç oldu.”
  • Det er hyggelig å se deg. — “Seni görmek güzel.”

Son örnekte å se, “görmek” anlamındaki mastardır; mastar, fiilin “-mek/-mak” diye çevrilen temel biçimidir. Bu cümlelerin hiçbiri “Bir soğuk var” veya “Bir geç var” diye anlaşılmaz. Çeviriyi belirlerken det er sonrasında bir varlığın mı, yoksa bir özellik veya değerlendirmenin mi geldiğine bakın.

2. Yer bilgisi başa alınabilir

Norveççede düz bir ana cümlede çekimli fiil, yani zamanı gösteren fiil biçimi, genellikle ikinci öğe olur. Buradaki “ikinci öğe” ikinci sözcük demek değildir; birkaç sözcükten oluşan bir yer ifadesi de tek öğe sayılır.

  • Det er en katt i hagen. — “Bahçede bir kedi var.”
  • I hagen er det en katt. — “Bahçede bir kedi var.”

İkinci cümlede i hagen başa alınmış, ardından er, sonra det gelmiştir. Bu sıra özellikle yerler arasında karşılaştırma yaparken işe yarar. Türkçedeki sıraya benziyor diye I hagen det er… biçimini kurmayın.

Aynı ilke zamanla da işler: I går var det mange mennesker her. — “Dün burada çok insan vardı.” Başlangıçta temel det er sırasını rahatça kullanın; sonra yer ve zaman ifadelerini başa taşımayı çalışın.

3. Yan cümlede ikke yer değiştirir

Yan cümle, başka bir cümleye bağlı olarak kullanılan bölümdür; Türkçedeki “olmadığını” veya “eğer yoksa” gibi anlatımlarla karşılaştırılabilir. Norveççede at ile başlayan bu tür bir bölümde ikke, çekimli fiilden önce gelir:

Jeg vet at det ikke er melk i kjøleskapet. — “Buzdolabında süt olmadığını biliyorum.”

Bağımsız cümlede Det er ikke melk… sırasını kullanırken burada at det ikke er… görülür. Başlangıç kuralınız yanlış değildir; cümlenin türü değiştiği için olumsuzluk sözcüğünün yeri değişmiştir.

4. Başka zaman ve yardımcı fiillerle genişler

Yardımcı fiil, asıl fiille birlikte zaman, olasılık veya gereklilik gibi ek anlamlar kuran fiildir. Det er yapısını ileride şu biçimlerde görebilirsiniz:

Norveççe Türkçe Ek anlam
Det har vært mange problemer. Çok sorun yaşandı. Geçmişten bugüne değerlendirme
Det hadde vært en butikk der før. Daha önce orada bir dükkân vardı. Geçmişteki başka bir noktadan da önce
Det vil være mange mennesker der. Orada çok insan olacak. Gelecekte beklenen durum
Det kan være kø ved inngangen. Girişte sıra olabilir. Olasılık
Det må være en feil. Bir hata olmalı. Çıkarım

Vært, være fiilinin har/hadde ile kullanılan geçmiş biçimidir. Vil, kan ve må sonrasında ise temel biçim være gelir. Şimdiki zaman için öğrendiğiniz er biçimini bu yardımcı fiillerin ardından aynen koymayın.

Gelecek anlatımında Det blir mange mennesker der — “Orada çok insan olacak” biçimi de yaygındır. Bli, “olmak/hâline gelmek” anlam alanına girer ve beklenen yeni durumu anlatabilir. Her gelecek cümlesini zorunlu olarak vil være ile kurmanız gerekmez.

5. Det finnes ve konum bildiren fiiller

Det finnes de “var/bulunur” anlamında kullanılır. Bir şeyin mevcut olduğunu veya bulunabildiğini vurgulamak için uygundur:

Det finnes flere løsninger på problemet. — “Sorunun birden fazla çözümü var.”

Bu yapı det er ile anlam bakımından örtüşebilir; aralarında her bağlamda kesin bir çizgi yoktur. Günlük bir odada neler bulunduğunu söylerken det er yeterlidir. Çözümlerin, türlerin veya seçeneklerin mevcut olduğunu vurgulayan metinlerde det finnes sık görülür.

Bazen er yerine duruş veya konum bildiren başka bir fiil gelir:

  • Det står en sykkel utenfor. — “Dışarıda bir bisiklet duruyor.”
  • Det ligger en nøkkel på bordet. — “Masanın üzerinde bir anahtar var.”

Står, dik veya yerleştirilmiş durumda durmayı; ligger, yatay konumda bulunmayı anlatabilir. Türkçede her ikisini de bazen “var” ile çeviririz, fakat Norveççe örnekler nesnenin duruşuyla ilgili ek bilgi verir. Bu fiilleri öğrenirken temel det yapısının korunduğunu fark etmek yeterlidir.

Çalışma önerileri

1. Aynı ortamı dört farklı biçimde anlatın

Evinizde bir oda seçin. Önce içinde bulunan bir şeyi söyleyin, sonra cümleyi soruya, olumsuza ve geçmiş zamana dönüştürün. Örneğin Det er en stol her — “Burada bir sandalye var” ile başlayıp Er det en stol her? — “Burada bir sandalye var mı?”, Det er ikke noen stol her — “Burada hiç sandalye yok” ve Det var en stol her — “Burada bir sandalye vardı” biçimlerini kurun.

Bu çalışmada yeni sözcük sayısını az tutun. Amaç eşya adlarını ezberlemek değil, det er / er det / det er ikke / det var sırasını düşünmeden kurabilmektir.

2. Türkçedeki her “var”ı önce anlamına göre ayırın

Gün içinde kullandığınız “var” cümlelerini not edin: “Çantamda su var”, “Bir kız kardeşim var”, “Bir sorun var”. İlk ve üçüncü cümle varlık veya bulunma anlatır; ikinci cümle sahiplik ya da aile ilişkisi anlatır. Böylece det er ile jeg har arasında seçim yapmayı çalışmış olursunuz.

3. Yeni şey ile bilinen şeyi eşleştirin

Önce Det er en katt i hagen — “Bahçede bir kedi var” deyin. Ardından aynı kediden söz ederek Katten er i hagen — “Kedi bahçede” cümlesini kurun. Birkaç eşya veya hayvanla bu çifti tekrarlayın. Bu küçük alıştırma, yalnızca “var” kalıbını değil, konuşmada yeni bilgi sunma ile bilinen bir şeyi anlatma farkını da yerleştirir.

İlgili konular

  • Önce öğrenin: Være: olmak fiili — er ve var biçimlerini, kimlik ve durum anlatan cümlelerdeki kullanımlarıyla birlikte öğrenin. Böylece varlık bildiren det er ile “Bu bir…” veya “Hava…” anlamındaki cümleleri daha kolay ayırt edebilirsiniz.

Ön koşul

Norveççede Være (olmak) (Verbet Være)A1

Diğer A1 kavramları