Bezokolicznik z zu w języku niemieckim
Infinitiv mit zu
Ten artykuł jest częścią drzewa gramatyki języka niemiecki w Settemila Lingue.
W skrócie
Po wielu niemieckich czasownikach i wyrażeniach używa się zu + bezokolicznik, czyli nieodmienionej formy czasownika: Ich versuche, Deutsch zu lernen — „Próbuję nauczyć się niemieckiego”. Bezokolicznik stoi na końcu swojej grupy, a zu bezpośrednio przed nim; w czasownikach rozdzielnych trafia do środka: anzurufen — „zadzwonić”. Nie dodawaj jednak zu po czasownikach takich jak können, müssen czy wollen: Ich will lernen — „Chcę się uczyć”.
Na czym polega ta konstrukcja?
Po polsku mówimy „próbuję zasnąć”, „mam ochotę odpocząć” i „ważne jest, żeby przyjść punktualnie”. W niemieckim wszystkie te myśli można wyrazić konstrukcją z zu. Samo zu nie ma tu osobnego polskiego odpowiednika: nie oznacza ani „do”, ani automatycznie „żeby”. Sygnalizuje, że dana czynność uzupełnia znaczenie innego wyrażenia.
Na poziomie B1 warto opanować przede wszystkim trzy zastosowania: po czasownikach, np. versuchen — „próbować”; po przymiotnikach, czyli wyrazach opisujących cechę lub ocenę, np. wichtig — „ważny”; oraz po rzeczownikach, czyli nazwach osób, rzeczy lub pojęć, np. Lust — „ochota”. Dzięki temu można mówić o planach, trudnościach, możliwościach i decyzjach bez budowania za każdym razem pełnego drugiego zdania.
Największa różnica wobec polskiego dotyczy nie znaczenia, lecz budowy. W polskim „próbuję jutro zadzwonić” i „próbuję zadzwonić jutro” mają podobny sens. Niemiecka grupa bezokolicznikowa ma bardziej stały porządek: morgen anzurufen — „zadzwonić jutro”. Czasownik zamyka tę grupę, nawet jeśli przed nim pojawia się kilka dodatkowych informacji.
Jak tworzyć bezokolicznik z zu?
Podstawowy szyk
Bezokolicznik to forma słownikowa czasownika, np. lernen — „uczyć się”, arbeiten — „pracować”, sein — „być”. Nie dopasowuje się go do osoby. Odmienia się natomiast czasownik w głównej części wypowiedzi:
- Ich versuche, Deutsch zu lernen. — Próbuję nauczyć się niemieckiego.
- Wir versuchen, Deutsch zu lernen. — Próbujemy nauczyć się niemieckiego.
Zmienia się versuche na versuchen, ale zu lernen pozostaje bez zmian. Całość Deutsch zu lernen to grupa bezokolicznikowa: bezokolicznik wraz ze słowami, które do niego należą.
| Schemat | Przykład niemiecki | Znaczenie po polsku |
|---|---|---|
| Czasownik + grupa z zu | Ich hoffe, bald eine Stelle zu finden. | Mam nadzieję, że niedługo znajdę pracę. |
| Ocena + grupa z zu | Es ist schwierig, hier einen Parkplatz zu finden. | Trudno tu znaleźć miejsce parkingowe. |
| Rzeczownik + grupa z zu | Wir haben Zeit, in Ruhe zu essen. | Mamy czas, żeby spokojnie zjeść. |
W części bezokolicznikowej najpierw umieszcza się potrzebne informacje, np. co, gdzie i kiedy, a dopiero na końcu czasownik z zu:
Ich plane, nächste Woche meine Schwester in Berlin zu besuchen. — Planuję odwiedzić w przyszłym tygodniu siostrę w Berlinie.
Nie trzeba kopiować niemieckiej kolejności w polskim tłumaczeniu. Ważne, żeby zobaczyć, że nächste Woche, meine Schwester i in Berlin należą do czynności besuchen.
Gdzie dokładnie trafia zu?
W większości czasowników piszemy zu osobno przed bezokolicznikiem. Wyjątkiem są czasowniki rozdzielnie złożone: mają początkową część, która w prostym zdaniu może odłączyć się od reszty czasownika, jak w Ich rufe dich an — „Dzwonię do ciebie”.
| Bezokolicznik | Forma z zu | Znaczenie |
|---|---|---|
| lernen | zu lernen | uczyć się |
| sein | zu sein | być |
| verstehen | zu verstehen | rozumieć |
| anrufen | anzurufen | zadzwonić |
| aufstehen | aufzustehen | wstać |
| mitbringen | mitzubringen | przynieść ze sobą |
| einkaufen | einzukaufen | zrobić zakupy |
W anzurufen i aufzustehen całe słowo zapisujemy łącznie. Natomiast w czasownikach nierozdzielnych, takich jak verstehen — „rozumieć” czy besuchen — „odwiedzać”, zu pozostaje osobno: zu verstehen, zu besuchen. Tak samo jest w czasownikach zakończonych na -ieren: zu studieren — „studiować”.
Po jakich czasownikach używać zu?
Nie wystarczy stwierdzić, że w zdaniu występują dwie czynności. O wyborze konstrukcji decyduje pierwszy czasownik. Najlepiej uczyć się całych połączeń, a nie samej listy polskich znaczeń.
| Typowe połączenie | Znaczenie | Co wyraża? |
|---|---|---|
| versuchen, etwas zu machen | próbować coś zrobić | Podejmowaną próbę |
| hoffen, etwas zu schaffen | mieć nadzieję, że uda się coś zrobić | Nadzieję |
| planen, etwas zu ändern | planować coś zmienić | Zamiar |
| sich entscheiden, etwas zu tun | zdecydować się coś zrobić | Decyzję |
| vergessen, etwas zu erledigen | zapomnieć coś załatwić | Niedopełniony obowiązek |
| aufhören, etwas zu tun | przestać coś robić | Zakończenie czynności |
| versprechen, etwas zu tun | obiecać coś zrobić | Zobowiązanie |
Przy sich entscheiden potrzebny jest także zaimek zwrotny, czyli wyraz wskazujący tutaj na osobę podejmującą decyzję: Ich entscheide mich, zu Hause zu bleiben — „Decyduję się zostać w domu”. Nie należy zakładać, że niemieckie sich zawsze odpowiada polskiemu „się”; ucz się konstrukcji jako całości.
Po ocenach i rzeczownikach
Bardzo częsty jest schemat Es ist …, … zu …. Początkowe es wypełnia miejsce wymagane przez niemieckie zdanie; po polsku zazwyczaj go nie tłumaczymy.
- Es ist wichtig, pünktlich zu sein. — Ważne jest, żeby być punktualnym.
- Es ist schön, dich wiederzusehen. — Miło cię znowu widzieć.
- Es ist nicht leicht, eine Wohnung zu finden. — Niełatwo znaleźć mieszkanie.
Podobnie działają wyrażenia z rzeczownikiem: Zeit haben — „mieć czas”, Lust haben — „mieć ochotę”, die Möglichkeit haben — „mieć możliwość”, Angst haben — „bać się”.
Er hat keine Lust, zu arbeiten. — Nie ma ochoty pracować.
Grupa z zu wyjaśnia, na co ktoś ma czas, ochotę lub możliwość. Nie dodaje się w niej osobnego słowa oznaczającego wykonawcę czynności.
Kto wykonuje czynność?
Grupa z zu nie ma własnego wyrażonego podmiotu, czyli części zdania wskazującej, kto coś robi. Wykonawcę odczytujemy z głównej części wypowiedzi albo z sytuacji.
- Ich versuche, leise zu sprechen. — Próbuję mówić cicho. Mówię ja.
- Ich bitte dich, leise zu sprechen. — Proszę cię, żebyś mówił cicho. Mówisz ty.
- Es ist verboten, hier zu parken. — Nie wolno tu parkować. Zakaz dotyczy ogólnie osób, które mogłyby tu zaparkować.
Nie jest więc prawdą, że obie czynności zawsze wykonuje podmiot głównego zdania. Przy bitten — „prosić” czy erlauben — „pozwalać” chodzi zwykle o osobę, do której kierowana jest prośba lub pozwolenie.
Gdy trzeba jednoznacznie nazwać innego wykonawcę, często potrzebne jest zdanie z dass — „że”:
- Ich hoffe, bald nach Hause zu kommen. — Mam nadzieję, że niedługo wrócę do domu.
- Ich hoffe, dass du bald nach Hause kommst. — Mam nadzieję, że niedługo wrócisz do domu.
Nie każdy czasownik dopuszcza jednak obie konstrukcje równie swobodnie. Ucz się ich razem z danym czasownikiem.
Kiedy nie dodawać zu?
Po czasownikach modalnych, czyli takich, które wyrażają m.in. możliwość, konieczność albo zamiar, używamy samego bezokolicznika. Dotyczy to können, müssen, dürfen, sollen, wollen i mögen, także formy möchte.
- Ich muss heute arbeiten. — Muszę dziś pracować.
- Wir möchten früher gehen. — Chcielibyśmy wyjść wcześniej.
Bez zu występuje również bezokolicznik po lassen — „kazać, pozwalać”, a także po sehen — „widzieć” i hören — „słyszeć” w konstrukcjach opisujących obserwowaną czynność:
- Ich lasse das Fahrrad reparieren. — Oddaję rower do naprawy.
- Ich höre die Nachbarn lachen. — Słyszę, jak sąsiedzi się śmieją.
Również gehen z nazwą aktywności może występować bez zu: Wir gehen einkaufen — „Idziemy na zakupy”. Przy lernen i helfen spotyka się zależnie od budowy oba warianty; krótkie, utrwalone połączenia to np. schwimmen lernen — „uczyć się pływać” i tragen helfen — „pomóc nieść”. Nie stosuj zatem zasady „drugi czasownik zawsze dostaje zu”.
Przykłady w kontekście
Poniższe zdania pokazują sytuacje z pracy, domu i codziennych ustaleń. Zwróć uwagę nie tylko na zu, lecz także na to, kto ma wykonać opisywaną czynność.
| Niemiecki | Polski | Na co zwrócić uwagę? |
|---|---|---|
| Ich versuche, Deutsch zu lernen. | Próbuję nauczyć się niemieckiego. | Po próbie następuje czynność z zu. |
| Es ist wichtig, pünktlich zu sein. | Ważne jest, żeby być punktualnym. | Sein pozostaje bezokolicznikiem. |
| Er hat keine Lust, zu arbeiten. | Nie ma ochoty pracować. | Konstrukcja po rzeczowniku Lust. |
| Wir haben beschlossen, den Termin zu verschieben. | Postanowiliśmy przełożyć termin. | Zu nie zmienia się, gdy decyzja dotyczy przeszłości. |
| Denk bitte daran, die Tür abzuschließen. | Pamiętaj proszę, żeby zamknąć drzwi na klucz. | Zu znajduje się wewnątrz abzuschließen. |
| Sie hat Angst, einen Fehler zu machen. | Ona boi się popełnić błąd. | Grupa wyjaśnia, czego dotyczy obawa. |
| Ich bitte dich, mir die Adresse zu schicken. | Proszę cię o przesłanie mi adresu. | Adres ma wysłać osoba proszona. |
| Wir haben keine Zeit, lange zu warten. | Nie mamy czasu długo czekać. | Lange stoi przed czasownikiem. |
| Es ist möglich, die Fahrkarte online zu kaufen. | Bilet można kupić przez internet. | Po polsku naturalne jest zdanie z „można”. |
| Ich habe vergessen, dich zurückzurufen. | Zapomniałem do ciebie oddzwonić. | Wrócenie do rozmowy nie nastąpiło. |
| Er hat aufgehört, abends Kaffee zu trinken. | Przestał pić kawę wieczorami. | Zu trinken określa zakończony zwyczaj. |
| Ich freue mich darauf, euch kennenzulernen. | Cieszę się, że będę mógł was poznać. | Darauf zapowiada oczekiwane wydarzenie. |
Najczęstsze błędy
1. Pomijanie zu pod wpływem polskiego
- Błędnie: Ich versuche, Deutsch lernen.
- Poprawnie: Ich versuche, Deutsch zu lernen. — Próbuję nauczyć się niemieckiego.
- Dlaczego: Polski bezokolicznik nie potrzebuje dodatkowego słowa, ale niemieckie versuchen wymaga tutaj konstrukcji z zu.
2. Dodawanie zu po czasowniku modalnym
- Błędnie: Ich muss morgen zu arbeiten.
- Poprawnie: Ich muss morgen arbeiten. — Muszę jutro pracować.
- Dlaczego: Po müssen następuje bezokolicznik bez zu. Obecność dwóch czasowników nie rozstrzyga o wyborze konstrukcji.
3. Niepoprawny zapis czasownika rozdzielnego
- Błędnie: Ich plane, zu anrufen.
- Poprawnie: Ich plane, anzurufen. — Planuję zadzwonić.
- Dlaczego: W anrufen część an- jest rozdzielna, dlatego zu wstawiamy między nią a rufen. Całość zapisujemy jednym słowem.
4. Odmienianie czasownika po zu
- Błędnie: Es ist wichtig, dass du pünktlich zu bist.
- Poprawnie: Es ist wichtig, pünktlich zu sein. — Ważne jest, żeby być punktualnym.
- Również poprawnie: Es ist wichtig, dass du pünktlich bist. — Ważne jest, żebyś był punktualny.
- Dlaczego: To dwa różne schematy. Po zu używamy bezokolicznika, a po dass pełnego zdania z odmienionym czasownikiem na końcu.
5. Umieszczanie informacji po końcowym bezokoliczniku
- Błędnie w zwykłym szyku: Ich hoffe, zu finden bald eine Wohnung.
- Poprawnie: Ich hoffe, bald eine Wohnung zu finden. — Mam nadzieję, że niedługo znajdę mieszkanie.
- Dlaczego: W neutralnej grupie bezokolicznikowej informacje o czasie i o tym, czego dotyczy czynność, stoją przed końcowym czasownikiem.
6. Traktowanie każdego polskiego „żeby” jako samego zu
- Błędnie dla znaczenia celu: Ich gehe in die Bibliothek, ein Buch zu leihen.
- Poprawnie: Ich gehe in die Bibliothek, um ein Buch zu leihen. — Idę do biblioteki, żeby wypożyczyć książkę.
- Dlaczego: Cel, czyli odpowiedź na pytanie „po co?”, wyrażamy zwykle przez um … zu, nie przez samo zu. Nie jest to to samo zastosowanie co uzupełnienie czasownika versuchen.
Uwagi dotyczące użycia
Przecinki
Rozwiniętą grupę bezokolicznikową z zu oddzielaj przecinkiem: Ich versuche, jeden Tag etwas zu lesen — „Próbuję codziennie coś przeczytać”. Jest to zgodne z aktualnymi zasadami niemieckiej pisowni; w starszych materiałach można spotkać szerszą fakultatywność przecinka po niektórych czasownikach.
Przy samym nierozwiniętym bezokoliczniku możliwy bywa zapis bez przecinka, np. Er versucht zu schlafen — „Próbuje zasnąć”. Nie oznacza to jednak, że przecinek przed krótką grupą jest zawsze zbędny: znaczenie ma cała budowa zdania, zwłaszcza zapowiadający rzeczownik lub wyraz taki jak daran. Praktycznym wzorem są zapisy Er hat keine Lust, zu arbeiten oraz Denk daran, anzurufen — „Pamiętaj, żeby zadzwonić”.
Jeżeli grupa znajduje się na początku, przecinek zamyka ją w całości: Jeden Tag zu kochen, kostet Zeit — „Codzienne gotowanie zajmuje czas”.
Nie tłumacz każdego słowa osobno
Es ist schwer, Nein zu sagen najlepiej oddać jako „Trudno powiedzieć «nie»”, a nie szukać polskiego słowa odpowiadającego każdemu niemieckiemu elementowi. Także Ich habe die Möglichkeit, von zu Hause aus zu arbeiten to naturalnie „Mam możliwość pracy z domu”. Wybór polskiego rzeczownika zamiast bezokolicznika nie zmienia niemieckiej konstrukcji.
Samo zu bywa również przyimkiem, czyli wyrazem łączącym się z nazwą osoby, miejsca lub rzeczy: zur Arbeit gehen — „iść do pracy”. To inne zastosowanie niż zu arbeiten — „pracować”. Rozpoznasz różnicę po tym, czy po zu występuje czasownik.
Negacja i kilka czynności
Przeczenie nicht — „nie” — umieszcza się przed częścią, której dotyczy:
- Ich versuche, nicht zu lachen. — Próbuję się nie śmiać.
- Ich versuche nicht, ihn zu überzeugen. — Nie próbuję go przekonać.
W pierwszym zdaniu próba jest podejmowana, a celem jest powstrzymanie śmiechu. W drugim zaprzeczamy podejmowaniu próby.
Przy dwóch równorzędnych czynnościach można użyć zu przy każdej z nich: Ich versuche, weniger zu arbeiten und mehr zu schlafen — „Próbuję mniej pracować i więcej spać”. To przejrzysty wzór do własnych wypowiedzi.
Dla bardziej zaawansowanych
Darauf, daran, darüber: zapowiedź dalszej treści
Niektóre czasowniki wymagają określonego przyimka także wtedy, gdy dalszą treścią jest cała czynność. Wówczas pojawiają się wyrazy takie jak darauf czy daran. Nie są przypadkowymi dodatkami:
- Ich freue mich darauf, dich zu sehen. — Cieszę się na spotkanie z tobą.
- Wir denken daran, früher loszufahren. — Myślimy o tym, żeby wyruszyć wcześniej.
Warto zapamiętywać wzorce sich auf etwas freuen — „cieszyć się na coś” oraz an etwas denken — „myśleć o czymś”. Gdy owo „coś” staje się czynnością, jego miejsce zapowiada darauf lub daran. Nie każdy czasownik wymaga takiej zapowiedzi: po zwykłym versuchen jej nie dodajemy.
Czynność wcześniejsza
Zwykła konstrukcja z zu sama nie określa czasu. Ich hoffe, ihn morgen zu sehen znaczy „Mam nadzieję zobaczyć go jutro”, a Ich hoffte, ihn am nächsten Tag zu sehen — „Miałem nadzieję zobaczyć go następnego dnia”.
Aby wyraźnie wskazać czynność wcześniejszą, używa się bezokolicznika złożonego: imiesłowu czasu przeszłego, czyli formy takiej jak gemacht — „zrobiony”, oraz zu haben lub zu sein.
- Ich freue mich, die Prüfung bestanden zu haben. — Cieszę się, że zdałem egzamin.
- Sie ist froh, rechtzeitig angekommen zu sein. — Cieszy się, że dotarła na czas.
Wybór haben lub sein odpowiada zwykle wyborowi w czasie przeszłym Perfekt. Zu stoi przed końcowym haben lub sein, nie przed imiesłowem.
Strona bierna oraz haben i sein z zu
Strona bierna opisuje, co dzieje się z daną osobą lub rzeczą, zamiast skupiać się na wykonawcy. W grupie z zu można ją rozpoznać po końcowym zu werden:
Er hofft, rechtzeitig informiert zu werden. — Ma nadzieję, że zostanie poinformowany na czas.
Osobno warto rozpoznawać konstrukcje haben + zu i sein + zu. Nie są tylko innym zapisem zwykłego „mieć” i „być”:
- Ich habe noch zwei Rechnungen zu bezahlen. — Mam jeszcze do zapłacenia dwa rachunki.
- Die Rechnung ist bis Freitag zu bezahlen. — Rachunek należy opłacić do piątku.
- Das Problem ist leicht zu lösen. — Ten problem da się łatwo rozwiązać.
Haben + zu może wyrażać obowiązek, a sein + zu — konieczność albo możliwość, zależnie od kontekstu. Zwłaszcza nakazowe użycia są częste w instrukcjach i pismach urzędowych; w rozmowie zwykle prościej posłużyć się müssen lub können.
Um … zu, ohne … zu i zamiast czegoś
Te konstrukcje korzystają z tej samej formy czasownika, ale dodają konkretne znaczenie:
- Ich lerne Deutsch, um in Deutschland zu arbeiten. — Uczę się niemieckiego, żeby pracować w Niemczech.
- Sie ging, ohne sich zu verabschieden. — Wyszła, nie pożegnawszy się.
- Er sieht fern, statt zu lernen. — Ogląda telewizję, zamiast się uczyć.
Um … zu wskazuje cel, ohne … zu — brak czynności towarzyszącej, a statt … zu — czynność zastąpioną inną. Przy zdaniu celu, gdy wykonawcy są różni, zwykle potrzebne jest damit: Ich spreche langsam, damit du mich verstehst — „Mówię powoli, żebyś mnie rozumiał”. To osobny krok nauki, nie wyjątek pozwalający wstawiać podmiot do grupy z zu.
Jak ćwiczyć?
- Buduj zdania z własnego dnia. Dokończ trzy początki: Ich versuche, … — „Próbuję…”, Ich habe keine Zeit, … — „Nie mam czasu…”, Es ist wichtig, … — „Ważne jest…”. Za każdym razem dopisz czynność z zu, a następnie sprawdź położenie końcowego czasownika.
- Ćwicz kontrast, nie samą formę. Porównuj Ich will anrufen — „Chcę zadzwonić” i Ich plane, anzurufen — „Planuję zadzwonić”. Powtórz to z einkaufen i aufstehen. Dzięki temu utrwalisz zarówno wybór konstrukcji, jak i pisownię czasowników rozdzielnych.
- Zawsze pytaj: kto to zrobi? W zdaniu Ich bitte dich, morgen zu kommen — „Proszę cię, żebyś jutro przyszedł” — wskaż osobę, która przyjdzie. Następnie porównaj Ich hoffe, morgen zu kommen — „Mam nadzieję, że jutro przyjdę”. Jeśli chcesz wskazać inną osobę po hoffen, zbuduj pełne zdanie z dass.
Powiązane zagadnienia
- Podstawa: Czasowniki regularne w czasie teraźniejszym — pomagają odróżnić odmieniony czasownik głównej części zdania od bezokolicznika.
- Kolejny krok: Zdania celu z um … zu i damit — pokazują, jak wyrazić cel i kiedy trzeba nazwać innego wykonawcę czynności.