Thì và thể trong văn chương tiếng Anh
Literary Tenses
Bài viết này thuộc cây ngữ pháp Tiếng Anh trên Settemila Lingue.
Nắm nhanh
Văn chương tiếng Anh thường dùng những dạng động từ quen thuộc theo cách có chủ ý: hiện tại có thể kể chuyện đã xảy ra, còn dạng hoàn thành tiếp diễn có thể kéo người đọc nhìn về một quãng thời gian từ tương lai. Những dạng cổ như thou, hath, doth tạo giọng xưa, nhưng không phải cứ viết trang trọng là dùng chúng. Điều cần nắm là điểm nhìn thời gian và hiệu quả giọng văn, chứ không phải một bộ “thì văn chương” hoàn toàn riêng.
Tổng quan
Thì là cách dạng động từ định vị sự việc trong thời gian; thể là cách người nói nhìn sự việc, chẳng hạn như đang diễn tiến hay được nhìn lại từ một mốc nào đó. Trong tiếng Anh, hai yếu tố này thường kết hợp. Ví dụ, was walking cho thấy một việc đang diễn ra trong quá khứ, còn had walked nhìn lại việc đi bộ từ một mốc quá khứ khác. Hai câu có thể nói về cùng một buổi chiều nhưng dẫn người đọc quan sát nó khác nhau.
Ở trình độ C2, mục tiêu không chỉ là chia động từ đúng. Người học cần nhận ra vì sao tác giả đổi điểm nhìn, làm chậm một cảnh, gom nhiều năm vào một câu, hoặc để nhân vật nói bằng giọng cổ. Bài này tập trung vào hiện tại lịch sử, tương lai hoàn thành tiếp diễn, những đối chiếu tinh tế giữa các thể và một số dạng cổ thường gặp khi đọc.
Với người Việt, trở ngại lớn là tiếng Việt không đổi đuôi động từ theo thời gian hay theo người thực hiện. Ta có thể nói “năm ấy, ông vượt dãy Alps” mà không cần một dạng động từ riêng. Tiếng Anh buộc người viết lựa chọn giữa crossed và crosses, và chính lựa chọn ấy có thể tạo sắc thái. Đừng tìm cách thay từng từ “đã”, “đang”, “sẽ” bằng một thì cố định: hãy xác định người kể đang đứng ở đâu và muốn người đọc chú ý điều gì.
Cách dùng và cấu tạo
1. Hiện tại lịch sử: đưa chuyện cũ ra trước mắt
Hiện tại lịch sử là cách dùng thì hiện tại để thuật lại sự kiện quá khứ như thể chúng đang diễn ra. Tên gọi có chữ “lịch sử”, nhưng cách dùng này cũng xuất hiện trong truyện, giai thoại và lời kể hằng ngày.
- Napoleon crosses the Alps in 1800. — Năm 1800, Napoléon vượt dãy Alps.
- Napoleon crossed the Alps in 1800. — Năm 1800, Napoléon đã vượt dãy Alps.
Cả hai đều có thể đúng. Câu thứ nhất kéo sự kiện vào cảnh đang được kể; câu thứ hai thuật lại sự kiện từ khoảng cách quá khứ. Năm 1800 không biến thành hiện tại thật: mốc thời gian vẫn rõ, chỉ cách trình bày thay đổi.
Dạng hiện tại đơn thường dùng cho chuỗi hành động chính. Hiện tại tiếp diễn có thể dựng phần nền đang diễn ra:
The door opens. A woman is standing in the rain. She says nothing.
“Cửa mở. Một người phụ nữ đang đứng trong mưa. Cô không nói gì.”
Các động từ opens và says đưa cảnh tiến lên; is standing giữ người đọc lại ở hình ảnh trước mắt. Đây là lựa chọn kể chuyện, không phải quy tắc rằng mọi hành động trong quá khứ đều có thể tùy tiện đổi sang hiện tại.
Khi đã chọn hiện tại làm trục kể cho một đoạn, nên duy trì nó. Nếu quay lại một việc xảy ra trước cảnh ấy, hãy tạo quan hệ thời gian rõ ràng bằng dạng động từ và dấu hiệu như “trước đó”, “đến lúc này”. Việc đổi thì cần phục vụ một thay đổi thật về thời gian hoặc điểm nhìn.
2. Tương lai hoàn thành tiếp diễn: nhìn lại một quãng kéo dài
Tương lai hoàn thành tiếp diễn có cấu tạo:
Chủ ngữ + will have been + động từ thêm -ing
Chủ ngữ là người hoặc sự vật mà câu nói đến. Trong I will have been working, chủ ngữ là I. Cụm will have been giữ nguyên với mọi chủ ngữ; chỉ động từ chính mang dạng -ing.
| Dạng câu | Tiếng Anh | Nghĩa tiếng Việt |
|---|---|---|
| Khẳng định | I will have been working for twenty years. | Tôi sẽ đã làm việc được hai mươi năm. |
| Phủ định | She will not have been waiting long. | Đến lúc đó, cô ấy sẽ chưa phải chờ lâu. |
| Câu hỏi | Will you have been travelling for a month by then? | Đến lúc đó, bạn sẽ đi xa được một tháng rồi chứ? |
Bản dịch sát cấu tạo có thể hơi gượng. Trong tiếng Việt tự nhiên, câu đầu thường cần thêm mốc: “Đến lúc ấy, tôi làm việc cũng được hai mươi năm rồi.” Tiếng Anh gói quan hệ ấy vào cụm động từ.
Ba thành phần cần tìm khi đọc là:
- Một mốc tương lai, thường được nêu bằng by then, by June hoặc một câu chỉ thời gian.
- Một hoạt động kéo dài đến sát hoặc đến mốc ấy.
- Khoảng thời gian được nhấn mạnh, thường đi với for hoặc since.
By then, I will have been working for 20 years. — Đến lúc ấy, tôi làm việc cũng được hai mươi năm rồi.
For đi với độ dài, như for twenty years — trong hai mươi năm. Since đi với điểm bắt đầu, như since 2010 — từ năm 2010. Mốc bắt đầu có thể nằm trước hiện tại; điều quyết định là người nói đang tính quãng kéo dài từ một mốc tương lai.
Dạng này không tự khẳng định hoạt động sẽ kết thúc ở mốc ấy. Người nói có thể vẫn tiếp tục làm việc sau đó. Ngược lại, hoạt động cũng có thể vừa ngừng trước mốc tương lai nhưng hậu quả còn rõ: When you arrive, I will have been cooking all afternoon. — Khi bạn đến, tôi sẽ vừa trải qua cả buổi chiều nấu nướng. Không thể chỉ dựa vào dạng động từ để kết luận bếp vẫn đang bật.
3. Phân biệt thời lượng, kết quả và trạng thái
Sự khác biệt quan trọng không nằm ở độ dài của cụm động từ, mà ở trọng tâm của câu.
| Tiếng Anh | Tiếng Việt | Trọng tâm |
|---|---|---|
| By midnight, she will have written the chapter. | Đến nửa đêm, cô ấy sẽ viết xong chương đó. | Kết quả đạt được trước hoặc vào mốc ấy. |
| By midnight, she will have been writing for six hours. | Đến nửa đêm, cô ấy sẽ viết suốt sáu tiếng rồi. | Thời gian dành cho hoạt động; chưa nói đã xong chương. |
| At midnight, she will be writing. | Lúc nửa đêm, cô ấy sẽ đang viết. | Hoạt động đang diễn ra tại một thời điểm. |
Những động từ chỉ trạng thái, tức tình trạng chứ không phải hoạt động đang triển khai, thường không dùng dạng tiếp diễn trong nghĩa thông thường. Chẳng hạn, know nghĩa là “biết” thường đi với will have known, không phải will have been knowing.
By June, I will have known her for ten years. — Đến tháng Sáu, tôi sẽ quen cô ấy được mười năm.
Vì vậy, có khoảng thời gian dài không đồng nghĩa với việc bắt buộc dùng tiếp diễn. Cũng có những động từ như live và work dùng được cả hai dạng, với sự khác biệt về mức độ nhấn mạnh quá trình: will have lived here và will have been living here đều có thể tự nhiên nếu ngữ cảnh phù hợp.
4. Dạng cổ: nhận ra hệ thống trước khi bắt chước
Thou, hath và doth không phải tên của các thì khác. Chúng thuộc những cách xưng hô và chia động từ cũ. Bảng dưới giúp đọc những dạng thường gặp; văn bản ở các thời kỳ khác nhau vẫn có biến thể.
| Dạng cổ | Cách hiểu trong tiếng Việt | Cách dùng cần nhớ |
|---|---|---|
| thou | ngươi, mi, người; đôi khi phải dịch theo quan hệ nhân vật | Dạng làm chủ ngữ, chỉ một người được nói tới trực tiếp. |
| thee | ngươi, mi, người | Dạng đứng sau động từ hoặc giới từ khi người ấy nhận hành động hay nằm trong quan hệ được nói tới. |
| thy / thine | của ngươi, của người | Chỉ sự sở hữu; cách phân bố cụ thể tùy cấu trúc và thời kỳ. |
| thou art | ngươi là, ngươi đang ở trong tình trạng nào đó | Dạng cổ tương ứng với cách dùng hiện đại của you are. |
| thou hast / thou dost | ngươi có / ngươi làm | Dạng cổ tương ứng với you have / you do. |
| thou shalt / thou wilt | ngươi sẽ, ngươi phải / ngươi sẽ, ngươi muốn | Nghĩa cụ thể tùy lời hứa, mệnh lệnh, ý muốn hoặc dự báo. |
| he hath / she hath | anh ấy có / cô ấy có | Dạng cổ tương ứng với he has / she has. |
| he doth / she doth | anh ấy làm / cô ấy làm | Dạng cổ tương ứng với he does / she does. |
| thou knowest / he knoweth | ngươi biết / anh ấy biết | Đuôi cổ thường gặp là -est với thou, -eth ở ngôi thứ ba số ít. |
Ngôi thứ ba số ít là cách nói về một người hay vật, chẳng hạn “anh ấy”, “cô ấy”, “nó”. Không phải cứ thấy giọng cổ là thêm -eth vào mọi động từ.
He doth protest too much. — Anh ta quả là phản đối quá mức.
Trong câu này, doth là trợ động từ, tức từ đi kèm để tạo cấu trúc hoặc nhấn mạnh động từ chính. Sau nó, protest giữ dạng nguyên mẫu không có to, nghĩa là dạng cơ bản chưa chia. Không viết doth protests hoặc doth protesteth theo mẫu này. Tùy ngữ cảnh, protest cũng có thể mang nghĩa “quả quyết, tuyên bố tha thiết”; không nên mặc định mọi lần gặp từ ấy đều có nghĩa biểu tình hay phản đối.
Thou shalt not kill. — Ngươi chớ giết người.
Đây là lời răn cấm mang giọng cổ, không đơn thuần là dự đoán “ngươi sẽ không giết”. Trong văn bản hiện đại, sắc thái bắt buộc của shall cũng phải được giải thích theo ngữ cảnh, không được suy ra chỉ từ một bản dịch “sẽ”.
Ví dụ trong ngữ cảnh
Bảng sau đặt các lựa chọn cạnh nhau để thấy tác dụng của chúng. Các câu cổ ở đây dùng để minh họa cấu trúc, không phải hướng dẫn nói chuyện hằng ngày.
| Tiếng Anh | Tiếng Việt | Điểm cần chú ý |
|---|---|---|
| Napoleon crosses the Alps in 1800. | Năm 1800, Napoléon vượt dãy Alps. | Hiện tại lịch sử; sự việc vẫn thuộc quá khứ. |
| It is 1945. A young woman steps off the train with a single suitcase. | Đó là năm 1945. Một cô gái bước xuống tàu, chỉ mang theo một chiếc va li. | Người kể dựng cảnh quá khứ bằng hiện tại. |
| I turn the corner, and there he is, holding my missing bag. | Tôi vừa rẽ qua góc phố thì thấy anh ấy đứng đó, cầm chiếc túi tôi bị mất. | Hiện tại kể chuyện trong một giai thoại. |
| In the final chapter, the narrator returns to her childhood home. | Trong chương cuối, người kể chuyện trở về ngôi nhà thời thơ ấu. | Hiện tại khi tóm tắt nội dung tác phẩm. |
| By then, I will have been working for 20 years. | Đến lúc ấy, tôi làm việc cũng được hai mươi năm rồi. | Nhìn lại thời lượng từ một mốc tương lai. |
| By dawn, the rescue team will have been searching for twelve hours. | Đến rạng sáng, đội cứu hộ sẽ tìm kiếm suốt mười hai tiếng rồi. | Nhấn mạnh công sức kéo dài, không bảo đảm đã tìm thấy. |
| When the guests arrive, Lan will have been preparing the meal all morning. | Khi khách đến, Lan sẽ vừa trải qua cả buổi sáng chuẩn bị bữa ăn. | Hoạt động kéo dài dẫn đến một mốc tương lai. |
| By Friday, we will have repaired the roof. | Đến thứ Sáu, chúng tôi sẽ sửa xong mái nhà. | Hoàn thành nhấn mạnh kết quả, không phải thời lượng. |
| She had been reading when the lights went out. | Trước lúc đèn tắt, cô ấy đã đọc sách được một lúc. | Quá trình được nhìn lại từ một mốc quá khứ. |
| Thou shalt not kill. | Ngươi chớ giết người. | Lời răn cấm theo lối cổ. |
| He doth protest too much. | Anh ta quả là phản đối quá mức. | Doth đi với dạng cơ bản protest. |
| Thou hast kept thy promise. | Người đã giữ lời hứa của mình. | Hast đi với thou; thy chỉ sự sở hữu. |
| She hath forgotten the way. | Nàng đã quên đường. | Hath tương ứng với has trong cấu trúc hoàn thành. |
Những lỗi thường gặp
1. Cho rằng có năm quá khứ thì hiện tại luôn sai
- Nhận định sai: Napoleon crosses the Alps in 1800 bắt buộc phải sửa vì có in 1800.
- Cách hiểu đúng: Giữ crosses nếu đó là hiện tại lịch sử; dùng crossed nếu đang thuật sự kiện theo trục quá khứ thông thường.
- Vì sao: Mốc thời gian cho biết khi nào sự việc xảy ra; thì được chọn còn thể hiện cách kể. Trong bài luyện chia thì không có ngữ cảnh văn chương, quá khứ đơn thường là đáp án mong đợi.
2. Đổi thì giữa cảnh mà không có lý do
- Chưa nhất quán khi kể một chuỗi liền nhau: She opens the letter and cried.
- Nhất quán: She opens the letter and cries. — Cô mở thư rồi bật khóc.
- Hoặc: She opened the letter and cried. — Cô đã mở thư rồi bật khóc.
- Vì sao: Nếu hai hành động cùng nằm trên một trục kể, việc đổi thì đột ngột làm người đọc tìm một thay đổi thời gian vốn không có.
3. Bỏ mất một phần của tương lai hoàn thành tiếp diễn
- Sai: By June, I will have working here for a year.
- Đúng: By June, I will have been working here for a year. — Đến tháng Sáu, tôi sẽ làm ở đây được một năm.
- Vì sao: Cấu trúc cần đủ will + have + been + động từ -ing. Sau have trong cấu trúc này là been, không phải trực tiếp working.
4. Dùng tiếp diễn chỉ vì có thời lượng
- Sai trong nghĩa thông thường: By next year, I will have been knowing him for a decade.
- Đúng: By next year, I will have known him for a decade. — Đến năm sau, tôi sẽ quen anh ấy được mười năm.
- Vì sao: Know chỉ trạng thái trong câu này. Thời lượng không xóa được đặc điểm ấy.
5. Trộn cách chia cổ với hiện đại
- Sai theo hệ thống cổ đang học: Thou hath spoken.
- Đúng: Thou hast spoken. — Người đã lên tiếng.
- Sai: He doth knows the truth.
- Đúng: He doth know the truth. — Anh ta quả thực biết sự thật.
- Vì sao: Hast đi với thou, còn hath đi với chủ ngữ ngôi thứ ba số ít. Sau trợ động từ doth, động từ chính không chia thêm.
Lưu ý khi đọc và viết
Văn chương không đồng nghĩa với cổ xưa
Tiểu thuyết hiện đại có thể kể hoàn toàn ở hiện tại mà không dùng một từ cổ nào. Ngược lại, một văn bản có hath vẫn có thể chủ yếu thuật chuyện bằng quá khứ. Cần tách ba câu hỏi: sự việc thuộc thời gian nào, nó được nhìn như quá trình hay kết quả, và giọng văn thuộc phong cách nào.
Tương lai hoàn thành tiếp diễn là cấu trúc tiêu chuẩn của tiếng Anh hiện đại. Nó không chỉ dành cho văn chương; người ta vẫn dùng khi tính thâm niên, thời gian đi lại hay công sức dự kiến. Cấu trúc ít xuất hiện hơn một số thì cơ bản vì tình huống cần nó cụ thể hơn, chứ không vì nó mang tính cổ.
Không dịch cố định “thou” thành “ngươi”
Trong tiếng Việt hiện nay, “ngươi” dễ gợi giọng bề trên hoặc đối địch. Thou trong các văn bản cũ có thể biểu thị sự thân mật, quan hệ xã hội, sự khinh miệt hoặc lời hướng tới thần linh, tùy thời kỳ và ngữ cảnh. Nó không đơn giản là cách nói lịch sự hơn you. Khi đọc, hãy xét người nói với ai; khi dịch, chọn đại từ theo quan hệ nhân vật chứ không theo một bảng đối chiếu cứng.
Giữ dạng cổ trong đúng phạm vi
Trong thư công việc hoặc bài luận hiện đại, dùng has, does và you. Chỉ nên chủ động dùng dạng cổ khi trích dẫn, tạo giọng nhân vật có dụng ý hoặc mô phỏng một phong cách đã nghiên cứu. Việc rải vài từ cổ vào câu hiện đại không tự làm câu sâu sắc hơn và dễ thành giọng nhại.
Đào sâu: thời gian của câu chuyện và điểm nhìn người kể
Hiện tại lịch sử khác hiện tại khi bàn về tác phẩm
Napoleon crosses the Alps in 1800 tái hiện một sự kiện lịch sử. Còn In the final chapter, the narrator returns home — “Trong chương cuối, người kể chuyện trở về nhà” — là cách dùng hiện tại thông thường khi tóm tắt hoặc phân tích tác phẩm. Ta nói về điều diễn ra trong thế giới văn bản, không nhất thiết đang cố làm cảnh sống động hơn.
Nếu nói về hoàn cảnh sáng tác thật, quá khứ vẫn phù hợp: The author wrote the novel during the war. — Tác giả đã viết cuốn tiểu thuyết trong chiến tranh. Hai cách dùng có thể cùng xuất hiện trong một bài phân tích mà không mâu thuẫn.
Cùng một sự việc, ba cách dẫn mắt người đọc
- She read the letter. — Cô đọc lá thư. Người kể trình bày hành động như một sự kiện trọn khối trong chuỗi chuyện.
- She was reading the letter when I entered. — Cô đang đọc lá thư khi tôi bước vào. Người đọc được đặt vào giữa quá trình.
- She had been reading the letter for ten minutes when I entered. — Khi tôi bước vào, cô đã đọc lá thư suốt mười phút. Người kể nhìn ngược từ lúc bước vào để nhấn mạnh quãng kéo dài trước đó.
Dạng hoàn thành tiếp diễn không tự nói rằng cô đã đọc xong. Việc dùng dạng đơn cũng không có nghĩa hành động ngoài đời ngắn hơn; đó là cách đóng khung thông tin. Trong văn chương, đối chiếu này giúp tác giả tăng tốc chuỗi sự kiện hoặc giữ người đọc ở một cảnh kéo dài.
Trạng thái có thể được trình bày như trải nghiệm tạm thời
Quy tắc “động từ chỉ trạng thái thường không dùng tiếp diễn” rất hữu ích nhưng không phải lệnh cấm tuyệt đối cho mọi nghĩa của một từ. Chẳng hạn:
I see a light. — Tôi nhìn thấy một ánh đèn.
I am seeing things. — Tôi đang nhìn thấy những thứ không có thật.
Ở câu sau, cụm từ diễn tả một trải nghiệm bất thường đang xảy ra. Không thể từ đó suy ra rằng mọi động từ chỉ nhận thức đều dùng tiếp diễn tự do. Khi gặp một dạng lạ, hãy kiểm tra nghĩa của cả cụm trước khi coi đó là “ngoại lệ văn chương”.
Chuyển điểm nhìn không phải là bỏ quy tắc
Một truyện kể ở quá khứ có thể chứa suy nghĩ trực tiếp ở hiện tại:
She stopped at the gate. “I know this place,” she whispered. — Cô dừng trước cổng. “Mình biết chỗ này,” cô thì thầm.
Stopped và whispered thuộc lời kể; know thuộc lời nhân vật ở khoảnh khắc đang nói. Đó là hai điểm nhìn rõ ràng, không phải lỗi lẫn thì. Trong những đoạn hòa giọng người kể với ý nghĩ nhân vật, ranh giới có thể tinh tế hơn; hãy đọc cả đoạn thay vì sửa từng động từ rời rạc.
Nhận diện thêm cấu trúc hoàn thành kiểu cũ
Đôi khi văn bản cổ dùng be với một số động từ di chuyển hoặc thay đổi trạng thái ở nơi tiếng Anh hiện đại thường dùng have. Chẳng hạn, He is come có thể mang nghĩa “Chàng đã đến”, tương ứng với He has come trong cách nói hiện đại. Đây là mẫu cần nhận diện khi đọc, không phải quy tắc thay have bằng be cho mọi động từ.
Cũng không nên coi mọi câu như He is gone — “Anh ấy đi rồi, không còn ở đây” — là cấu trúc hoàn thành cổ. Trong tiếng Anh hiện đại, câu ấy có thể đơn giản mô tả trạng thái vắng mặt. Ngữ cảnh và cách dùng ở thời kỳ của văn bản mới giúp phân tích chính xác.
Gợi ý luyện tập
- Kể cùng một cảnh theo hai trục thời gian. Viết bốn câu về một người trở về nhà, trước hết dùng quá khứ, sau đó dùng hiện tại kể chuyện. Đọc thành tiếng và đánh dấu chỗ cảm giác khoảng cách thay đổi. Chỉ đổi thì khi có lý do rõ ràng.
- Vẽ mốc tương lai rồi nhìn ngược lại. Chọn một ngày, chẳng hạn ngày tốt nghiệp. Viết một câu về kết quả sẽ hoàn thành và một câu về hoạt động đã kéo dài đến đó. Với mỗi câu, ghi chú bằng tiếng Việt: “nhấn kết quả” hay “nhấn thời lượng”; đừng chỉ dựa vào việc có từ “sẽ”.
- Lập sổ đọc dạng cổ. Khi gặp thou, hast, hath hoặc doth, chép cả câu, xác định chủ ngữ rồi viết lại bằng tiếng Anh hiện đại và dịch tự nhiên sang tiếng Việt. Tách bài tập nhận diện này khỏi bài viết giao tiếp thường ngày để tránh dùng lẫn phong cách.
Kiến thức liên quan
- Nền tảng nên ôn: Hiện tại hoàn thành tiếp diễn — nắm cách nhấn mạnh hoạt động kéo dài đến một mốc; sau đó chuyển mốc nhìn từ hiện tại sang tương lai để hiểu will have been working.