A2

Nieregularne imiesłowy w języku hiszpańskim

Participios Irregulares

Ten artykuł jest częścią drzewa gramatyki języka hiszpański w Settemila Lingue.

W skrócie

Hiszpański imiesłów, czyli forma czasownika używana między innymi do budowania czasów złożonych, nie zawsze kończy się na -ado lub -ido: hacer → hecho, escribir → escrito, ver → visto. W połączeniu z haber pozostaje niezmienny: He escrito una carta — „Napisałem list”, ale też He escrito dos cartas — „Napisałem dwa listy”. Gdy opisuje stan rzeczy, dopasowuje końcówkę: La carta está escrita — „List jest napisany”.

Na czym polega ta nieregularność?

Na poziomie A2 poznajesz czas pretérito perfecto, który pozwala mówić o tym, co się wydarzyło, często w związku z teraźniejszością. Składa się on z odmienionego haber oraz imiesłowu, po hiszpańsku participio. W zdaniu He hecho los deberes — „Odrobiłem pracę domową” — słowo he wskazuje, kto wykonał czynność, a hecho pochodzi od hacer, czyli „robić”.

Większość takich form tworzy się według prostego wzoru, ale kilka bardzo częstych czasowników ma własne formy. Trzeba zapamiętać na przykład abrir → abierto, a nie dopisywać automatycznie końcówkę -ido. To niewielka grupa, lecz pojawia się bez przerwy: w rozmowach o pracy, wiadomościach, zakupach i codziennych obowiązkach.

Polskie tłumaczenie zależy od całego zdania. Hiszpańskie hecho może odpowiadać polskiemu „zrobiłem”, gdy stanowi część czasu złożonego, albo „zrobiony”, gdy opisuje gotową rzecz. Nie szukaj więc jednego polskiego odpowiednika pasującego wszędzie. Najpierw sprawdź, czy zdanie opowiada o czynności, czy opisuje jej rezultat.

Jak tworzyć i stosować te formy

Punkt wyjścia: formy regularne

Bezokolicznik to podstawowa forma czasownika podawana w słowniku, na przykład „mówić” albo „jeść”. W hiszpańskim rozpoznasz go po końcówce -ar, -er lub -ir. Regularny imiesłów powstaje po odrzuceniu tej końcówki i dodaniu -ado albo -ido.

Grupa Bezokolicznik Imiesłów Znaczenie bezokolicznika
Zakończenie na -ar hablar hablado mówić
Zakończenie na -er comer comido jeść
Zakończenie na -ir vivir vivido żyć, mieszkać

Nieregularne imiesłowy nie pasują do tego wzoru. Nie oznacza to jednak, że każdy nieregularny czasownik ma nieregularny imiesłów. Odmiana w innych czasach nie przesądza o tej formie: tener — „mieć” — ma regularne tenido, a ir — „iść, jechać” — ma regularne ido.

Dziewięć najważniejszych form

Na początek opanuj poniższy zestaw. Pierwsze cztery formy są szczególnie przydatne do opowiadania o tym, co ktoś zrobił, napisał, zobaczył lub powiedział.

Bezokolicznik Nieregularny imiesłów Znaczenie bezokolicznika
hacer hecho robić
escribir escrito pisać
ver visto widzieć, oglądać
decir dicho mówić, powiedzieć
poner puesto kłaść, stawiać, umieszczać
volver vuelto wracać
abrir abierto otwierać
morir muerto umierać
romper roto łamać, tłuc, rozrywać

Polskie znaczenia są wskazówką, nie pełnym opisem użycia. Na przykład poner la mesa oznacza „nakrywać do stołu”, więc He puesto la mesa tłumaczymy jako „Nakryłem do stołu”, a nie dosłownie „Postawiłem stół”. Ucz się form razem z takimi codziennymi połączeniami.

Z czasownikiem haber: imiesłów się nie zmienia

W czasie pretérito perfecto odmieniasz haber, czyli czasownik pomocniczy — element, który pomaga zbudować całą formę czasu. Imiesłów pozostaje taki sam dla każdej osoby. Poniżej pełny wzór z hacer.

Osoba Forma hiszpańska Przykładowy polski odpowiednik
Ja he hecho zrobiłem / zrobiłam
Ty has hecho zrobiłeś / zrobiłaś
On, ona; pan, pani ha hecho zrobił / zrobiła; zrobił pan / zrobiła pani
My hemos hecho zrobiliśmy / zrobiłyśmy
Wy, nieformalnie w Hiszpanii habéis hecho zrobiliście / zrobiłyście
Oni, one; państwo; wy z formą ustedes han hecho zrobili / zrobiły; zrobili państwo; zrobiliście / zrobiłyście

Ta sama zasada działa przy pozostałych imiesłowach. Ana ha vuelto znaczy „Ana wróciła”, a Ana y Marta han vuelto — „Ana i Marta wróciły”. Mimo że mówimy o kobietach, po haber używamy vuelto, nie vuelta ani vueltas.

To ważna różnica wobec polszczyzny. Po polsku końcówka w „napisałem” i „napisałam” ujawnia płeć osoby mówiącej. Hiszpańskie he escrito nie zmienia się z tego powodu. Podobnie w zdaniu He visto a mis amigas — „Widziałem moje koleżanki” — forma visto nie dostosowuje się do osób, które widziano.

Gdy imiesłów opisuje stan: końcówka się zmienia

Imiesłów może działać jak przymiotnik, czyli słowo opisujące cechę osoby lub rzeczy. Wtedy dopasowuje się do rzeczownika — nazwy tej osoby lub rzeczy — pod względem rodzaju i liczby. Szczególnie często występuje z estar, gdy opisujemy aktualny stan.

Hiszpański Polski Wyjaśnienie
El restaurante está abierto. Restauracja jest otwarta. Hiszpańskie słowo oznaczające restaurację jest rodzaju męskiego.
La tienda está abierta. Sklep jest otwarty. Hiszpańskie słowo oznaczające sklep jest rodzaju żeńskiego.
Los restaurantes están abiertos. Restauracje są otwarte. Rodzaj męski, liczba mnoga.
Las tiendas están abiertas. Sklepy są otwarte. Rodzaj żeński, liczba mnoga.

Nie kieruj się rodzajem polskiego tłumaczenia. Polski „sklep” jest rodzaju męskiego, ale hiszpańskie tienda — żeńskiego, dlatego poprawna forma to abierta.

Porównaj też He abierto la tienda — „Otworzyłem sklep” — oraz La tienda está abierta — „Sklep jest otwarty”. Pierwsze zdanie mówi o wykonaniu czynności i zawiera haber. Drugie opisuje stan i zawiera estar. Właśnie ta różnica decyduje o końcówce imiesłowu.

Przykłady w codziennych sytuacjach

W poniższych zdaniach zobaczysz wszystkie podstawowe nieregularne formy. Dla czytelności polskie tłumaczenia pierwszej osoby podano głównie w rodzaju męskim; hiszpańskie zdania pasują również do kobiety mówiącej o sobie.

Hiszpański Polski Na co zwrócić uwagę
He hecho los deberes. Odrobiłem pracę domową. Forma od czasownika oznaczającego „robić”.
Ha escrito una carta. Napisał list. / Napisała list. Sama forma nie wskazuje płci osoby.
Hemos visto la película. Obejrzeliśmy film. Imiesłów nie zmienia się w liczbie mnogiej.
Han dicho la verdad. Powiedzieli prawdę. Nieregularna forma od „mówić”.
¿Has puesto la leche en la nevera? Wstawiłeś mleko do lodówki? Pytanie o zwykłą czynność domową.
Mis padres han vuelto de vacaciones. Moi rodzice wrócili z wakacji. Również przy powrocie używamy haber.
¿Quién ha abierto la ventana? Kto otworzył okno? Pytanie o osobę wykonującą czynność.
Se ha muerto una planta del balcón. Uschła jedna z roślin na balkonie. Zwrotna postać czasownika; imiesłów pozostaje taki sam.
He roto un vaso sin querer. Niechcący stłukłem szklankę. Nieregularna forma także przy przypadkowym zdarzeniu.
Todavía no hemos hecho la compra. Jeszcze nie zrobiliśmy zakupów. Przeczenie stoi przed haber.
Las ventanas están abiertas. Okna są otwarte. Opis stanu wymaga dopasowania końcówki.
La pantalla del móvil está rota. Ekran telefonu jest pęknięty. Końcówka odpowiada żeńskiemu słowu oznaczającemu ekran.

Najczęstsze błędy

1. Tworzenie regularnej formy tam, gdzie obowiązuje wyjątek

  • Błędnie: He hacido los deberes.
  • Poprawnie: He hecho los deberes. — „Odrobiłem pracę domową”.
  • Dlaczego: Od hacer używamy hecho. Tak samo trzeba zapamiętać escrito, nie escribido, oraz roto, nie rompido. Podane tu formy błędne nie należą do współczesnego standardowego użycia.

2. Dopasowywanie imiesłowu po haber

  • Błędnie: María ha escrita dos cartas.
  • Poprawnie: María ha escrito dos cartas. — „María napisała dwa listy”.
  • Dlaczego: Ani płeć Maríi, ani liczba listów nie wpływa na escrito. Po haber imiesłów pozostaje niezmienny.

3. Pozostawianie niezmiennej formy w opisie stanu

  • Błędnie: Las puertas están abierto.
  • Poprawnie: Las puertas están abiertas. — „Drzwi są otwarte”.
  • Dlaczego: Tutaj nie budujemy czasu złożonego z haber. Opisujemy stan drzwi, więc forma musi pasować do żeńskiego puertas w liczbie mnogiej.

4. Mylenie haber z tener

  • Błędnie w znaczeniu „Widziałem ten film”: Tengo visto esa película.
  • Poprawnie: He visto esa película. — „Widziałem ten film”.
  • Dlaczego: Czas pretérito perfecto tworzy się z haber, nie z tener, mimo że tener zwykle tłumaczymy jako „mieć”. Istnieją osobne konstrukcje z tener i imiesłowem, ale nie zastępują one automatycznie zwykłego czasu przeszłego.

5. Wybieranie estar do opowiadania o powrocie

  • Błędnie: Estoy vuelto a casa.
  • Poprawnie: He vuelto a casa. — „Wróciłem do domu”.
  • Dlaczego: Także czasowniki ruchu tworzą ten czas z haber. Jeśli chcesz tylko powiedzieć, gdzie teraz jesteś, użyj Estoy en casa — „Jestem w domu”.

Uwagi dotyczące użycia

Te formy są codzienne, nie książkowe

Hecho, dicho czy visto nie są bardziej oficjalnymi zamiennikami form regularnych. To zwykłe, podstawowe formy używane zarówno w rozmowie, jak i w piśmie. Nieregularność nie oznacza tu szczególnego stylu ani wyjątkowego znaczenia.

Nie każda polska wypowiedź w czasie przeszłym wymaga jednak hiszpańskiego pretérito perfecto. W dużej części Hiszpanii często usłyszysz Hoy he visto a Marta — „Dzisiaj widziałem Martę”. W wielu odmianach hiszpańskiego w Ameryce, a także w części Hiszpanii, w takim kontekście częstsze może być Hoy vi a Marta, o tym samym podstawowym znaczeniu. To różnica w wyborze czasu, nie w budowie imiesłowu: jeśli używasz konstrukcji z haber, poprawną formą od ver nadal jest visto.

Akcent graficzny nie musi oznaczać nieregularności

Formy leído od leer — „czytać” — i oído od oír — „słyszeć” — mają znak akcentu nad í. Nadal zachowują regularną końcówkę -ido. Zapis wskazuje między innymi, że samogłoski wymawia się w osobnych sylabach. Nie trzeba więc dopisywać każdego imiesłowu z akcentem do listy wyjątków takich jak hecho czy puesto.

Dla dociekliwych: dalsze zastosowania i wyjątki

Na początek wystarczy dziewięć podstawowych form oraz rozróżnienie haber — forma niezmienna i opis stanu — dopasowanie końcówki. Poniższe zagadnienia przydadzą się przy dalszej nauce; nie musisz od razu używać wszystkich konstrukcji samodzielnie.

Rodziny czasowników

Wiele czasowników utworzonych od znanej podstawy zachowuje jej nieregularny imiesłów. To pozwala rozszerzać słownictwo bez uczenia się każdej formy jako zupełnie nowego wyjątku.

Bezokolicznik Imiesłów Znaczenie bezokolicznika
deshacer deshecho rozpakowywać, rozwiązywać, niweczyć
reescribir reescrito pisać na nowo
describir descrito opisywać
devolver devuelto oddawać, zwracać
proponer propuesto proponować
descubrir descubierto odkrywać

He devuelto el libro oznacza „Oddałem książkę”, a Han propuesto otra fecha — „Zaproponowali inną datę”. Rozpoznawanie rodziny pomaga, ale nie jest nieomylnym sposobem odgadywania każdej formy. Na przykład bendecir — „błogosławić” — ma w czasach złożonych bendecido, mimo związku z decir. W razie wątpliwości warto sprawdzić hasło w słowniku.

Inne czasy z haber

Ten sam imiesłów występuje także w później poznawanych czasach złożonych. Zmienia się forma haber, nie hecho, visto czy escrito.

Hiszpański Polski Zastosowanie
Cuando llegué, Ana ya había hecho la cena. Kiedy dotarłem, Ana już przygotowała kolację. Czynność wcześniejsza od innego zdarzenia w przeszłości.
Para el viernes habré escrito el informe. Do piątku napiszę raport. Czynność zakończona przed wskazanym momentem w przyszłości.
Con más tiempo, habría visto la exposición. Gdybym miał więcej czasu, obejrzałbym wystawę. Niezrealizowana możliwość w przeszłości.

Nie trzeba więc uczyć się od nowa nieregularnych imiesłowów przy każdym kolejnym czasie.

Stan a czynność wykonana przez kogoś

Z ser imiesłów może tworzyć stronę bierną, czyli konstrukcję, w której na pierwszy plan wysuwamy to, co zostało poddane czynności. W tym zastosowaniu także dopasowuje się do opisywanej osoby lub rzeczy.

  • La puerta está abierta. — „Drzwi są otwarte”: opisujemy stan.
  • La puerta fue abierta por la policía. — „Drzwi zostały otwarte przez policję”: mówimy o czynności i wskazujemy wykonawcę.

W obu zdaniach występuje abierta, ponieważ puerta jest rodzaju żeńskiego. To ważne uzupełnienie: niezmienność dotyczy konstrukcji z haber, a nie wszystkich zdań zawierających imiesłów.

Czasowniki z dwiema dopuszczalnymi formami

Przy kilku czasownikach współistnieją imiesłów regularny i nieregularny. Szczególnie przydatne są poniższe pary.

Bezokolicznik Forma regularna Forma nieregularna Znaczenie bezokolicznika
imprimir imprimido impreso drukować
freír freído frito smażyć
proveer proveído provisto zaopatrywać

W czasach z haber obie formy są poprawne. Można powiedzieć He imprimido el documento lub He impreso el documento — „Wydrukowałem dokument”. Jako określenia rzeczy bardzo częste są formy nieregularne, na przykład un documento impreso — „wydrukowany dokument” — i patatas fritas — „frytki”.

Nie przenoś tej swobody na podstawową listę: dopuszczalne imprimido nie oznacza, że można analogicznie używać escribido zamiast escrito.

Konstrukcje z tener oraz utrwalone znaczenia

Tener z imiesłowem może podkreślać osiągnięty wynik. W zdaniu Tengo escritas tres páginas — „Mam napisane trzy strony” — forma escritas pasuje do żeńskiego páginas w liczbie mnogiej. Porównaj He escrito tres páginas — „Napisałem trzy strony”: tutaj po haber pozostaje escrito. Konstrukcja z tener nie jest uniwersalnym zamiennikiem czasu złożonego i najłatwiej poznawać ją przez konkretne przykłady.

Niektóre imiesłowy mają też utrwalone znaczenia opisowe. Estoy muerto de cansancio to potoczne „Padam ze zmęczenia”, a nie informacja o śmierci. Kobieta powie Estoy muerta de cansancio. Z kolei una persona abierta oznacza „osobę otwartą”, na przykład na innych ludzi lub nowe pomysły. Takich połączeń warto uczyć się jako całości.

Jak ćwiczyć

  1. Ucz się krótkich zdań, nie tylko par słów. Połącz hacer → hecho ze zdaniem He hecho la compra — „Zrobiłem zakupy”, a poner → puesto z He puesto la mesa — „Nakryłem do stołu”. Następnie zmieniaj tylko osobę, na przykład Hemos puesto la mesa — „Nakryliśmy do stołu”. Imiesłów ma zostać ten sam.
  2. Zestawiaj czynność z rezultatem. Zapisuj pary: He roto una taza — „Stłukłem filiżankę” oraz La taza está rota — „Filiżanka jest stłuczona”. Zakreśl haber i estar, a potem sprawdź, w którym zdaniu końcówka musi pasować do nazwy rzeczy. Powtórz z oknem, drzwiami i listem.
  3. Zrób krótką powtórkę z pamięci. Zasłoń kolumnę z imiesłowami i odtwórz dziewięć podstawowych form. Dopiero po ich utrwaleniu dodaj rodziny, takie jak volver → vuelto i devolver → devuelto. Na końcu ułóż trzy zdania o własnym dniu, wybierając czynności, o których rzeczywiście chcesz opowiedzieć.

Powiązane zagadnienia

Wymagania wstępne

Pretérito perfecto w języku hiszpańskimA2

Więcej koncepcji A2

Ta koncepcja w innych językach

Porównaj we wszystkich językach