B2

Zaimek względny „cuyo” w języku hiszpańskim

Pronombre Relativo: cuyo

Ten artykuł jest częścią drzewa gramatyki języka hiszpański w Settemila Lingue.

W skrócie

Hiszpańskie cuyo, cuya, cuyos, cuyas łączą dwie informacje, wskazując relację podobną do polskiego „którego”, „której”, „których”: La autora cuyo libro leí — „Autorka, której książkę przeczytałem”. Formę wybieramy według rodzaju i liczby rzeczownika po cuyo, a nie osoby czy rzeczy wymienionej wcześniej: cuyo libro, ale cuya novela. Konstrukcja jest szczególnie przydatna w starannej wypowiedzi pisemnej; przed następującym rzeczownikiem nie dodajemy rodzajnika ani wyrazu su.

Co wyraża ta konstrukcja?

Zaimek względny to wyraz łączący dodatkową informację z wcześniej wskazaną osobą lub rzeczą, tak jak polskie „który” w zdaniu „To autor, który dostał nagrodę”. Cuyo nie odpowiada jednak zwykłemu „który”, lecz wyraża powiązanie: czyjaś książka, czyjeś dzieci, element jakiegoś projektu. W tradycyjnym opisie nazywa się go zaimkiem względnym dzierżawczym. „Dzierżawczy” oznacza tutaj, że wskazuje, do kogo lub do czego coś należy albo z czym jest związane.

To temat zwykle wprowadzany na poziomie B2, bo pozwala sprawnie budować dłuższe opisy bez powtarzania nazwisk, nazw instytucji i wyrażeń typu „książka tej autorki”. Przydaje się podczas czytania artykułów, biografii, raportów i korespondencji zawodowej. Nie jest wyłącznie ozdobą literacką, choć w swobodnej rozmowie często wybiera się prostszą konstrukcję.

Dla osoby polskojęzycznej najważniejsza różnica dotyczy zgodności. W połączeniu „autorka, której książkę…” polskie „której” odsyła formą do autorki. W hiszpańskim la autora cuyo libro wyraz cuyo przyjmuje formę męską, bo libro jest rodzaju męskiego. Znaczenie pozostaje podobne, lecz mechanizm doboru formy jest inny.

Jak działa „cuyo”?

Cztery formy: patrz na rzeczownik po prawej

Rzeczownik to wyraz nazywający osobę, rzecz lub pojęcie, np. „syn”, „dom”, „decyzja”. To właśnie jego rodzaj gramatyczny i liczba decydują o formie cuyo.

Forma z rzeczownikiem Rodzaj i liczba rzeczownika Znaczenie po polsku
cuyo hijo Męski, liczba pojedyncza którego / której syn
cuya casa Żeński, liczba pojedyncza którego / której dom
cuyos padres Męski, liczba mnoga którego / której rodzice
cuyas acciones Żeński, liczba mnoga którego / której akcje

Rodzaj sprawdzamy w języku hiszpańskim, nie w polskim. Polski „dom” jest rodzaju męskiego, ale hiszpańskie casa jest rodzaju żeńskiego: dlatego cuya casa.

Porównaj:

  • El hombre cuya casa visité. — „Mężczyzna, którego dom odwiedziłem”.
  • La autora cuyo libro leí. — „Autorka, której książkę przeczytałem”.
  • Los estudiantes cuyos padres vinieron. — „Studenci, których rodzice przyszli”.
  • La empresa cuyas acciones subieron. — „Firma, której akcje wzrosły”.

Są to grupy wyrazów z dopowiedzeniem, nie samodzielne pełne zdania. W pełnej wypowiedzi można powiedzieć: La autora cuyo libro leí viene mañana — „Autorka, której książkę przeczytałem, przyjeżdża jutro”.

Wcześniejszy wyraz, do którego odsyła konstrukcja, nazywa się poprzednikiem. W tym przykładzie jest nim la autora. Poprzednik pomaga ustalić, z kim wiąże się książka, ale nie narzuca formy cuyo.

Jak połączyć dwie informacje

Zacznij od dwóch prostych zdań:

  • Conozco a una médica. — „Znam pewną lekarkę”.
  • Su hijo estudia en Cracovia. — „Jej syn studiuje w Krakowie”.

Po połączeniu:

Conozco a una médica cuyo hijo estudia en Cracovia. — „Znam lekarkę, której syn studiuje w Krakowie”.

Cuyo hijo zastępuje tutaj su hijo. Nie dokładamy więc drugiego określenia przynależności. Nie piszemy ani cuyo su hijo, ani cuyo el hijo. Rodzajnik, czyli krótki wyraz taki jak el lub la, normalnie towarzyszący rzeczownikowi, w tej konstrukcji jest zbędny: jego miejsca nie wypełniamy niczym dodatkowym.

Praktyczny schemat brzmi:

osoba lub rzecz + cuyo/cuya/cuyos/cuyas + związany z nią rzeczownik + dalsza część informacji.

Zgodność „cuyo” i zgodność czasownika to dwie różne sprawy

W zdaniu La profesora cuyos alumnos ganaron el concurso está orgullosa — „Nauczycielka, której uczniowie wygrali konkurs, jest dumna” — działają dwie osobne zasady:

  • cuyos pasuje do alumnos, bo ten rzeczownik ma rodzaj męski i liczbę mnogą;
  • ganaron odnosi się do uczniów, a está do nauczycielki.

Podmiot to osoba lub rzecz, o której mówimy, że coś robi albo znajduje się w jakimś stanie. W części cuyos alumnos ganaron podmiotem są uczniowie. Nie należy dobierać liczby czasownika do najbliższego wcześniejszego wyrazu bez sprawdzenia, kto wykonuje czynność.

Rzeczownik po cuyo nie musi jednak być podmiotem. W La autora cuyo libro leí książka jest tym, co przeczytałem, a czytającym jestem ja. Końcówka leí pozostaje więc w pierwszej osobie liczby pojedynczej. Samo użycie cuyo nie narzuca określonej osoby czasownika.

To nie tylko własność

Relacja może dotyczyć krewnych, autorstwa, części większej całości, cechy albo skutku:

  • una ciudad cuya historia me interesa — „miasto, którego historia mnie interesuje”;
  • una decisión cuyas consecuencias desconocemos — „decyzja, której konsekwencji nie znamy”.

Miasto nie jest dosłownie właścicielem historii, a decyzja właścicielem konsekwencji. Wystarczy sensowne powiązanie, które można rozwinąć jako la historia de la ciudad — „historia miasta” lub las consecuencias de la decisión — „konsekwencje decyzji”.

Przykłady w kontekście

Zwróć uwagę na rzeczownik tuż po wyróżnionej formie. To on wyjaśnia wybór końcówki, nawet jeśli polskie tłumaczenie podpowiada coś innego.

Po hiszpańsku Po polsku Na co zwrócić uwagę
El hombre cuya casa visité vive ahora en Valencia. Mężczyzna, którego dom odwiedziłem, mieszka teraz w Walencji. Forma żeńska ze względu na dom w hiszpańskim.
La autora cuyo libro leí participará en el debate. Autorka, której książkę przeczytałem, weźmie udział w debacie. Forma męska mimo że mowa o autorce.
Los estudiantes cuyos padres vinieron organizaron la reunión. Studenci, których rodzice przyszli, zorganizowali spotkanie. Forma dopasowana do rodziców.
La empresa cuyas acciones subieron publicará sus resultados mañana. Firma, której akcje wzrosły, opublikuje jutro wyniki. Rzeczownik w rodzaju żeńskim, liczba mnoga.
Buscamos un piso cuyo alquiler no supere los ochocientos euros. Szukamy mieszkania, którego czynsz nie przekraczałby ośmiuset euro. Konstrukcja może opisywać poszukiwany obiekt.
Marta, cuyo hermano trabaja conmigo, nos recomendó este restaurante. Marta, której brat pracuje ze mną, poleciła nam tę restaurację. Informacja dodatkowa między przecinkami.
El museo cuyas puertas estaban cerradas volverá a abrir el lunes. Muzeum, którego drzwi były zamknięte, zostanie ponownie otwarte w poniedziałek. Związek części z całością.
Es una propuesta cuyos efectos todavía no conocemos. To propozycja, której skutków jeszcze nie znamy. Chodzi o skutki, nie o dosłowną własność.
La investigadora con cuyo equipo colaboramos dará una conferencia. Badaczka, z której zespołem współpracujemy, wygłosi wykład. Przyimek stoi przed całym połączeniem.
El edificio en cuya planta baja está la farmacia es del ayuntamiento. Budynek, na którego parterze znajduje się apteka, należy do miasta. Wskazanie miejsca wewnątrz budynku.
El técnico sin cuya ayuda no habríamos terminado recibió nuestro agradecimiento. Technik, bez którego pomocy nie skończylibyśmy pracy, otrzymał nasze podziękowania. Pomoc jest związana z technikiem.
Han aprobado una ley cuyo objetivo principal es reducir los residuos. Zatwierdzono ustawę, której głównym celem jest ograniczenie ilości odpadów. Po rzeczowniku może wystąpić jego określenie.

Najczęstsze błędy

1. Dopasowanie formy do właściciela

  • Błędnie: La escritora cuya libro compré vive aquí.
  • Poprawnie: La escritora cuyo libro compré vive aquí.
  • Znaczenie: „Pisarka, której książkę kupiłem, mieszka tutaj”.

Wybieramy cuyo, ponieważ libro jest rodzaju męskiego. Płeć pisarki nie ma wpływu na końcówkę. To najważniejsze miejsce, w którym polskie „której” może zmylić.

2. Dodanie rodzajnika lub „su”

  • Błędnie: Es una empresa cuyas las oficinas están en Madrid.
  • Poprawnie: Es una empresa cuyas oficinas están en Madrid.
  • Znaczenie: „To firma, której biura znajdują się w Madrycie”.

Cuyas już wprowadza rzeczownik z informacją o przynależności. Nie dodajemy las. Z tego samego powodu niepoprawne jest cuyas sus oficinas.

3. Potoczne „que su” w starannym tekście

  • Błędnie w starannym tekście: Conocí a un chico que su madre es veterinaria.
  • Poprawnie: Conocí a un chico cuya madre es veterinaria.
  • Znaczenie: „Poznałem chłopaka, którego mama jest weterynarką”.

Połączenie que su można usłyszeć w mowie potocznej, ale nie jest zalecanym odpowiednikiem cuyo w tej konstrukcji. Jeśli chcesz uniknąć formalniejszego brzmienia, rozdziel informacje: Conocí a un chico. Su madre es veterinaria — „Poznałem chłopaka. Jego mama jest weterynarką”.

4. Użycie „cuyo”, gdy nie ma relacji przynależności

  • Błędnie: La mujer cuya trabaja aquí es mi vecina.
  • Poprawnie: La mujer que trabaja aquí es mi vecina.
  • Znaczenie: „Kobieta, która tu pracuje, jest moją sąsiadką”.

Po cuya brakuje rzeczownika. Nie chodzi o „jej pracę” ani „jej firmę”, lecz po prostu o kobietę wykonującą czynność. Potrzebne jest que, a nie cuyo.

5. Pominięcie przyimka wymaganego przez sens

  • Błędnie: Es la abogada cuya ayuda contamos.
  • Poprawnie: Es la abogada con cuya ayuda contamos.
  • Znaczenie: „To prawniczka, na której pomoc liczymy”.

Hiszpańskie contar con znaczy „liczyć na”. Przyimek, czyli wyraz taki jak „z”, „na” lub „bez”, stawiamy przed cuya. Nie kopiujemy przy tym polskiego przyimka: polskiemu „na” odpowiada tutaj hiszpańskie con.

6. Akcent graficzny jak w pytaniu

  • Błędnie: La autora cúyo libro leí vendrá mañana.
  • Poprawnie: La autora cuyo libro leí vendrá mañana.
  • Znaczenie: „Autorka, której książkę przeczytałem, przyjedzie jutro”.

Formy cuyo, cuya, cuyos, cuyas zapisuje się bez znaku akcentu. Nie tworzymy z nich zwykłego współczesnego pytania „czyj?”. „Czyja jest ta książka?” to ¿De quién es este libro?, a nie pytanie z cuyo.

Kiedy i w jakim stylu używać „cuyo”?

Cuyo dobrze pasuje do tekstu informacyjnego: pozwala zwięźle wskazać powiązanie bez niejasnego su, które może znaczyć „jego”, „jej”, „ich” lub „pana/pani”. Szczególnie naturalnie pojawia się w opisach instytucji, dorobku autora, warunków umowy czy skutków decyzji. Nie trzeba jednak budować z nim każdego możliwego zdania.

W rozmowie o znajomych zdanie Tengo una amiga cuya hija estudia medicina — „Mam koleżankę, której córka studiuje medycynę” — jest poprawne, lecz może brzmieć staranniej niż zwykła pogawędka. Można powiedzieć Una amiga mía tiene una hija que estudia medicina — „Moja koleżanka ma córkę, która studiuje medycynę”. Nie jest to ścisła zamiana słów, tylko przebudowanie wypowiedzi tak, by zachować informację.

Ważne, by nie „poprawiać” naturalnego zdania przez samo wstawienie que. El autor que leí może znaczyć „autor, którego czytałem”, czyli którego twórczość czytałem. El autor cuyo libro leí wskazuje konkretnie na przeczytaną książkę. Inna konstrukcja może więc zmienić zakres informacji.

Dla bardziej zaawansowanych

Przyimki przed „cuyo”

Przyimek należy do całej grupy wyrazów zaczynającej się od cuyo. Najłatwiej najpierw ułożyć prostą informację, a potem ją połączyć:

  • Colaboramos con su equipo. — „Współpracujemy z jej zespołem”.
  • La investigadora con cuyo equipo colaboramos… — „Badaczka, z której zespołem współpracujemy…”.

Nie dodajemy de tylko dlatego, że relacja jest dzierżawcza. Cuyo samo zawiera powiązanie odpowiadające „czyj”. Inny przyimek może być jednak potrzebny ze względu na czynność lub miejsce:

  • el pueblo de cuya historia hablamos — „miejscowość, o której historii rozmawiamy”;
  • el proyecto para cuya realización buscamos fondos — „projekt, na którego realizację szukamy środków”.

W pierwszym przykładzie de pochodzi od hablar de — „mówić o”, a nie od konieczności dodania czegoś do cuya. W drugim para wyraża cel. Przy dłuższych połączeniach zawsze sprawdź, z jakiego prostego zdania wynika przyimek.

Informacja rozpoznawcza a dodatkowa: przecinki

Zdanie względne to część wypowiedzi wprowadzona przez wyraz taki jak que lub cuyo, która opisuje wcześniej wspomnianą osobę albo rzecz. W hiszpańskim przecinki pomagają odróżnić dwa zastosowania:

  • Los empleados cuyos contratos terminan en junio recibirán un aviso. — „Pracownicy, których umowy kończą się w czerwcu, otrzymają zawiadomienie”. Chodzi tylko o pracowników spełniających ten warunek.
  • Los empleados, cuyos contratos terminan en junio, recibirán un aviso. — „Pracownicy, których umowy kończą się w czerwcu, otrzymają zawiadomienie”. Mowa o całej wskazanej grupie; termin zakończenia umów jest informacją dodatkową.

Po polsku zapis obu tłumaczeń zawiera przecinki. Nie przenoś więc polskiej interpunkcji automatycznie do hiszpańskiego. Zapytaj, czy dana część wybiera osoby spośród większej grupy, czy tylko coś o nich dopowiada.

„Cuyo” nie wybiera trybu czasownika

Tryb oznajmujący przedstawia informację jako fakt. Tryb łączący, nazywany po hiszpańsku subjuntivo, służy między innymi do opisu oczekiwań i warunków wobec czegoś, czego istnienia jeszcze nie potwierdzamy.

  • Tenemos un piso cuyo alquiler no supera los ochocientos euros. — „Mamy mieszkanie, którego czynsz nie przekracza ośmiuset euro”. To opis konkretnego mieszkania.
  • Buscamos un piso cuyo alquiler no supere los ochocientos euros. — „Szukamy mieszkania, którego czynsz nie przekraczałby ośmiuset euro”. To warunek wobec poszukiwanego mieszkania.

Różnica między supera a supere nie wynika z samego cuyo. Wynika z tego, czy opisujemy znany obiekt, czy stawiamy wymaganie dotyczące czegoś jeszcze nieznalezionego. Nie ucz się zatem reguły „po cuyo zawsze występuje jeden określony tryb”.

Rzeczownik i jego określenia

Nie traktuj zasady „patrz na rzeczownik po cuyo” jako nakazu, by dwa wyrazy zawsze stały bezpośrednio obok siebie. Rzeczownik może mieć przymiotnik, czyli wyraz opisujący cechę:

Es una autora cuya última novela ha tenido mucho éxito. — „To autorka, której najnowsza powieść odniosła duży sukces”.

Cuya nadal zgadza się z novela, mimo że pomiędzy nimi stoi última. Cała grupa oznacza „jej najnowsza powieść”. Na początku nauki najbezpieczniejsze są proste połączenia, ale podczas czytania warto rozpoznawać także takie rozszerzenia.

Jak ćwiczyć?

  1. Zmieniaj rzeczownik, nie właściciela. Zapisz jedną osobę, a potem cztery połączenia: la autora cuyo libro…, la autora cuya novela…, la autora cuyos artículos…, la autora cuyas obras…. Oznaczają one odpowiednio „autorkę, której książka…”, „powieść…”, „artykuły…” i „dzieła…”. Dzięki temu końcówkę zaczniesz kojarzyć z właściwą częścią zdania.
  2. Łącz dwa krótkie zdania i sprawdzaj wynik przez cofnięcie zmiany. Z Conozco a un profesor. Sus alumnos estudian en Madrid — „Znam nauczyciela. Jego uczniowie studiują w Madrycie” — utwórz Conozco a un profesor cuyos alumnos estudian en Madrid. Następnie rozdziel zdanie ponownie. Jeśli odzyskujesz tę samą relację, konstrukcja jest logiczna.
  3. Przy czytaniu zaznaczaj trzy elementy. Podkreśl osobę lub rzecz opisywaną wcześniej, zakreśl rzeczownik po cuyo i sprawdź ewentualny przyimek. Na końcu przełóż całość na naturalny polski. Nie oceniaj poprawności tylko na podstawie tego, czy polskie tłumaczenie zawiera „którego”, czy „której”.

Powiązane zagadnienia

  • Warto znać wcześniej: Zaimki względne „donde” i „cual” — pomagają zrozumieć, jak dołączać opis do wcześniej wymienionej osoby, rzeczy lub miejsca. Cuyo rozwija tę umiejętność o wskazywanie przynależności i innych powiązań.

Wymagania wstępne

Donde, el cual i lo que w języku hiszpańskimB1

Więcej koncepcji B2