Deelwoordconstructies in het Nederlands
Deelwoordconstructies
Dit artikel maakt deel uit van de grammaticaboom voor Nederlands op Settemila Lingue.
In het kort
Een deelwoord is een werkwoordsvorm die ook als beschrijving kan dienen. Het tegenwoordig deelwoord drukt meestal een actieve, gelijktijdige handeling uit (een slapende hond, lachend binnenkomen); het voltooid deelwoord noemt vaak een resultaat of iets wat iemand of iets heeft ondergaan (de gestolen fiets, een gesloten deur). Vooral in geschreven Nederlands kunnen beide vormen een volledige bijzin verkorten.
Overzicht
Wie Nederlands leert, kent het voltooid deelwoord vaak al uit de voltooide tijd: we hebben gewerkt, zij is vertrokken. In dit onderwerp staat het deelwoord echter niet alleen in een werkwoordstijd. Het kan een zelfstandig naamwoord (een woord voor een persoon, zaak of begrip) beschrijven, zoals in de werkende bevolking en de gestolen fiets. Het kan ook de kern zijn van een verkorte bijzin: Goed beschouwd is het niet zo moeilijk.
Op B2-niveau kom je zulke constructies geregeld tegen in nieuwsberichten, rapporten, instructies, zakelijke teksten en verzorgde verhalen. Ze maken informatie compact. De bezoekers die op de bus wachten kan bijvoorbeeld worden verkort tot de op de bus wachtende bezoekers. Dat is grammaticaal correct, maar ook duidelijk formeler. In een alledaags gesprek kiest een Nederlandstalige meestal voor de volledige bijzin.
Omdat zowel de uitlegtaal als de doeltaal hier Nederlands is, hoef je geen twee verschillende grammaticasystemen met elkaar te vergelijken. Wel is er een belangrijk verschil binnen het Nederlands: je gevoel voor gewone spreektaal helpt niet altijd bij formele schrijftaal. Een lange deelwoordconstructie kan in een rapport natuurlijk klinken, terwijl dezelfde constructie in een gesprek stijf of onnatuurlijk overkomt.
Hoe het werkt
Twee soorten deelwoorden
| Soort | Vorm | Meest typische betekenis | Voorbeeld |
|---|---|---|---|
| tegenwoordig deelwoord | werkend, slapend, lachend | de handeling is bezig; de beschreven persoon of zaak doet iets | een slapende hond |
| voltooid deelwoord | gewerkt, gestolen, gesloten | de handeling is voltooid of heeft een resultaat; de beschreven persoon of zaak ondergaat vaak iets | de gestolen fiets |
Actief betekent dat de beschreven persoon of zaak de handeling zelf uitvoert: de hond in een slapende hond slaapt. Passief betekent dat iemand of iets de handeling ondergaat: de fiets in een gestolen fiets is door iemand gestolen. Die tegenstelling is nuttig, maar niet absoluut. In de aangekomen reizigers is aangekomen voltooid, terwijl de reizigers niet door iemand zijn ‘aangekomen’. Het gaat daar om een bereikte toestand.
Het tegenwoordig deelwoord vormen
De eenvoudigste vormregel is: neem de infinitief (de hele werkwoordsvorm, zoals werken) en voeg -d toe.
| Infinitief | Tegenwoordig deelwoord | Voor een zelfstandig naamwoord |
|---|---|---|
| werken | werkend | de werkende bevolking |
| slapen | slapend | een slapende hond |
| lachen | lachend | het lachende kind |
| reizen | reizend | reizende medewerkers |
| gaan | gaand | het gaande verkeer |
| doen | doend | al doende |
| zien | ziend | ziende dat ... |
Je kunt dezelfde regel ook beschrijven als stam + -end: werk + end, lach + end. Bij vormen als gaand en doend is infinitief + -d gemakkelijker te onthouden.
Staat het tegenwoordig deelwoord vóór een zelfstandig naamwoord, dan krijgt het vrijwel altijd de bijvoeglijke uitgang -e: slapend → een slapende hond, werkend → de werkende bevolking. Zonder zelfstandig naamwoord er direct achter blijft de vorm meestal onverbogen: De motor blijft draaiend klinkt overigens minder gewoon dan De motor blijft draaien.
Het voltooid deelwoord als beschrijving
Het voltooid deelwoord wordt gevormd volgens de regels die je uit de voltooide tijd kent: bijvoorbeeld maken → gemaakt, openen → geopend, stelen → gestolen en schrijven → geschreven. Als zo'n vorm vóór een zelfstandig naamwoord staat, werkt hij als een bijvoeglijk naamwoord.
| Voltooide tijd | Beschrijvend gebruik | Betekenis |
|---|---|---|
| Iemand heeft de fiets gestolen. | de gestolen fiets | de fiets die iemand heeft gestolen |
| Ze hebben het raam geopend. | het geopende raam | het raam dat ze hebben geopend |
| De commissie heeft het plan goedgekeurd. | het goedgekeurde plan | het plan dat de commissie heeft goedgekeurd |
| De gasten zijn aangekomen. | de aangekomen gasten | de gasten die zijn aangekomen |
Eindigt de basisvorm op -d of -t, dan komt er in verbogen gebruik meestal -e bij: geopend → het geopende raam, gemaakt → de gemaakte afspraak. De gewone spellingregels blijven gelden: vergroot → de vergrote foto en gered → de geredde wandelaar. Eindigt het deelwoord op -en, dan komt er geen extra -e: de gestolen fietsen, het geschreven verslag, de gekozen kandidaat.
Bij een onverbogen vorm staat geen -e. Dat zie je onder meer bij een onbepaald enkelvoudig het-woord: een geopend raam, een goedgekeurd plan. Vergelijk het geopende raam en de goedgekeurde plannen.
Van bijzin naar deelwoordconstructie
Een deelwoordconstructie kan informatie uit een bijzin compacter weergeven. Het onderwerp (wie of wat de handeling uitvoert of centraal staat) wordt dan niet opnieuw genoemd.
| Volledige zin | Verkorte vorm | Verband |
|---|---|---|
| Terwijl Sara naar huis fietste, zong ze zacht. | Zacht zingend fietste Sara naar huis. | gelijktijdigheid |
| Omdat de bewoners door de rook waren gealarmeerd, verlieten ze het gebouw. | Door de rook gealarmeerd verlieten de bewoners het gebouw. | oorzaak |
| Nadat het formulier was ingevuld, werd het verstuurd. | Eenmaal ingevuld werd het formulier verstuurd. | tijd en voltooiing |
| Als je het goed beschouwt, valt de prijs mee. | Goed beschouwd valt de prijs mee. | gezichtspunt |
De niet-uitgesproken uitvoerder of drager van het deelwoord moet normaal dezelfde zijn als het onderwerp van de hoofdzin. In Lachend liep Amir naar buiten is Amir degene die lacht. In Door de rook gealarmeerd verlieten de bewoners het gebouw zijn de bewoners gealarmeerd.
Een tegenwoordig deelwoord kan zijn eigen aanvullingen behouden. Zo bevat wachtend op de trein de aanvulling op de trein. Vóór een zelfstandig naamwoord kan die hele groep komen: de op de trein wachtende reizigers. Hoe langer zo'n groep wordt, hoe sterker de zin bij formele schrijftaal gaat horen.
Plaats in de zin en leestekens
Een korte constructie kan vóór, midden in of na de hoofdzin staan:
- Fluitend liep ze naar haar werk.
- Ze liep, zacht fluitend, naar haar werk.
- Ze liep naar haar werk, zacht fluitend.
Komma's helpen wanneer de deelwoordgroep als losse, aanvullende informatie wordt gelezen. Een korte bepaling aan het begin hoeft niet altijd een komma te krijgen: Lachend deed hij de deur open. Bij langere groepen maakt een komma de structuur vaak duidelijker: Geschrokken van het onverwachte geluid, keek iedereen naar de deur.
Vóór een zelfstandig naamwoord vormt de deelwoordgroep één geheel met dat woord en zet je er normaal geen komma tussen: de al maanden leegstaande woning.
Voorbeelden in context
| Nederlands | Betekenis in gewone woorden | Toelichting |
|---|---|---|
| De werkende bevolking betaalt premies. | De mensen die werken, betalen premies. | Tegenwoordig deelwoord als bijvoeglijke beschrijving. |
| Laat een slapende hond met rust. | Laat een hond die slaapt met rust. | De hond voert de handeling zelf uit. |
| De gestolen fiets is gisteren teruggevonden. | De fiets die was gestolen, is teruggevonden. | Voltooid deelwoord met passieve betekenis. |
| We bekeken de gemaakte afspraken nog één keer. | We bekeken de afspraken die waren gemaakt. | Gemaakt krijgt vóór afspraken een -e. |
| Het geschreven verslag ligt op mijn bureau. | Het verslag dat geschreven is, ligt daar. | Een deelwoord op -en krijgt geen extra -e. |
| Zacht lachend kwam ze de kamer binnen. | Ze lachte zacht terwijl ze binnenkwam. | Twee handelingen gebeuren tegelijk. |
| Op de uitslag wachtend controleerde hij steeds zijn telefoon. | Terwijl hij op de uitslag wachtte, keek hij steeds op zijn telefoon. | Het onderwerp hij is ook degene die wacht. |
| Door het nieuws verrast belde Fatima meteen haar zus. | Omdat Fatima verrast was, belde ze haar zus. | Voltooid deelwoord met een oorzaak. |
| Eenmaal ondertekend kan het contract niet zomaar worden gewijzigd. | Zodra het contract ondertekend is, kan het niet zomaar worden veranderd. | Formele verkorting met eenmaal. |
| Goed beschouwd is het probleem vrij klein. | Als je er goed naar kijkt, is het probleem vrij klein. | Vaste, onpersoonlijke formulering. |
| Alles bij elkaar genomen was de reis een succes. | Als we alles meewegen, was de reis een succes. | Vaste samenvattende constructie. |
| De aan de overkant wachtende man zwaaide naar ons. | De man die aan de overkant wachtte, zwaaide. | Uitgebreide bijvoeglijke groep; vooral schrijftaal. |
| De onlangs aangekomen studenten krijgen vandaag uitleg. | De studenten die onlangs zijn aangekomen, krijgen uitleg. | Voltooid deelwoord met een bereikte toestand. |
| Ze zat zwijgend bij het raam. | Ze zat bij het raam en zei niets. | Zwijgend beschrijft haar houding tijdens het zitten. |
Veelgemaakte fouten
1. De uitgang -e verkeerd gebruiken
- Onjuist: een slapend hond
- Juist: een slapende hond
- Waarom: Het deelwoord volgt hier de gewone verbuiging van bijvoeglijke naamwoorden. Bij een de-woord zoals hond gebruik je -e.
Let op het onderscheid met een onbepaald enkelvoudig het-woord: een slapend kind heeft geen extra -e, maar het slapende kind wel. Vergelijk dus een slapend kind, een slapende hond en slapende kinderen.
2. Een extra -e toevoegen na een deelwoord op -en
- Onjuist: de gestolene fiets; het geschrevente verslag
- Juist: de gestolen fiets; het geschreven verslag
- Waarom: Voltooide deelwoorden op -en krijgen in bijvoeglijk gebruik geen extra verbuigingsuitgang.
3. Het verkeerde onderwerp laten ‘meedoen’ aan de constructie
- Onjuist: Lopend naar het station begon het te regenen.
- Juist: Toen ik naar het station liep, begon het te regenen.
- Waarom: In de onjuiste zin lijkt het — het onderwerp van begon — ook degene die naar het station loopt. Als de uitvoerder niet dezelfde is, gebruik je beter een volledige bijzin.
4. Een actief deelwoord gebruiken waar een resultaat bedoeld is
- Onjuist: de stelende fiets wanneer je ‘de fiets die gestolen is’ bedoelt
- Juist: de gestolen fiets
- Waarom: Stelend betekent dat iemand of iets zelf steelt. Gestolen betekent dat iemand de fiets heeft weggenomen.
5. Een te lange constructie in gewone spreektaal gebruiken
- Stijf: De al meer dan twee uur op het vertraagde vliegtuig wachtende passagiers werden boos.
- Natuurlijker: De passagiers die al meer dan twee uur op het vertraagde vliegtuig wachtten, werden boos.
- Waarom: Een lange groep vóór het zelfstandig naamwoord belast het geheugen van de luisteraar. Een betrekkelijke bijzin met die of dat is vaak duidelijker.
6. Een deelwoord verwarren met de voltooide tijd
- Onjuist: Ik gewerkt gisteren thuis.
- Juist: Ik heb gisteren thuis gewerkt.
- Waarom: In de voltooide tijd heeft het voltooid deelwoord een hulpwerkwoord zoals hebben of zijn nodig. Alleen in beschrijvend of verkort gebruik kan een deelwoord zonder zo'n hulpwerkwoord staan: het thuis gemaakte werk.
Gebruiksnotities
Tegenwoordige deelwoorden zijn productief — je kunt ze van bijna ieder werkwoord maken — maar dat betekent niet dat elke mogelijke vorm even gewoon klinkt. Lachend, huilend, wachtend, slapend en werkend zijn heel herkenbaar. Vormen als hebbend en zijnde zijn grammaticaal mogelijk, maar komen vooral in vaste, formele of ouderwetse formuleringen voor. Schrijf in gewone taal liever omdat hij ervaring heeft dan ervaring hebbend.
Als korte bepaling zijn deelwoorden ook in verhalen en verzorgde spreektaal natuurlijk: Ze kwam lachend binnen of Hij bleef zwijgend zitten. Lange voorgeplaatste groepen horen sterker bij formele schrijftaal: de door de gemeenteraad voorgestelde wijziging. Zulke groepen zijn nuttig wanneer de schrijver veel informatie compact moet ordenen, maar een opeenstapeling maakt een tekst ambtelijk.
Sommige deelwoorden zijn zo gewoon geworden dat ze bijna als zelfstandige bijvoeglijke naamwoorden voelen: boeiend, dringend, verrassend, bekend, geliefd, geschikt. Hun betekenis is niet altijd simpelweg ‘terwijl iets gebeurt’ of ‘nadat iets is gebeurd’. Een dringend verzoek is een verzoek dat snel aandacht nodig heeft; een geliefde plek is een plek waar veel mensen van houden. Raadpleeg bij twijfel de context en niet alleen de vorm.
Vaste formuleringen zoals eerlijk gezegd, goed beschouwd, alles bij elkaar genomen en gegeven de omstandigheden hebben vaak geen duidelijk genoemd onderwerp dat de handeling uitvoert. Ze geven vooral het standpunt van de schrijver, een afweging of het kader van de hele zin aan. Daardoor zijn ze minder streng gebonden aan de gewone regel dat het deelwoord en de hoofdzin hetzelfde onderwerp delen.
Verder dan de basis: gevorderd gebruik
Een voltooid deelwoord is niet altijd passief
Bij werkwoorden die een verandering of verplaatsing uitdrukken, kan een voltooid deelwoord een bereikte toestand noemen zonder passieve betekenis: de gevallen bladeren, de vertrokken trein, de verdwenen documenten, de aangekomen gasten. Niemand ‘vertrekt’ de trein en niemand ‘verdwijnt’ de documenten in de grammaticale betekenis van die werkwoorden. De beste controlevraag is daarom niet alleen “is dit actief of passief?”, maar ook “gaat het om een lopende handeling of om een toestand die al bereikt is?”
Een deelwoord kan werkwoordelijke aanvullingen houden
Hoewel een deelwoord als beschrijving werkt, kan het eigenschappen van een werkwoord behouden. Het kan bijvoorbeeld een lijdend voorwerp hebben (wie of wat de handeling ondergaat), een voorzetselgroep of een bijwoordelijke bepaling:
- een krant lezende reiziger — een krant is wat de reiziger leest;
- de op hulp wachtende bewoners — op hulp hoort bij wachten;
- de zorgvuldig voorbereide presentatie — zorgvuldig zegt hoe zij is voorbereid;
- door de storm beschadigde daken — door de storm noemt de oorzaak.
In hedendaagse teksten wordt een korte combinatie soms als één samengesteld woord geschreven wanneer zij als vaste eenheid wordt opgevat, bijvoorbeeld energiebesparende maatregelen of spraakmakende plannen. Bij vrije, langere groepen blijven de woorden los: de veel energie besparende maatregel. De grens kan lastig zijn; controleer vaste combinaties in een actueel woordenboek.
Tegenwoordigheid gaat over het verband, niet over kloktijd
De naam tegenwoordig deelwoord betekent niet dat de hele zin in de tegenwoordige tijd moet staan. Het deelwoord drukt doorgaans uit dat de handeling tegelijk loopt met de hoofdhandeling:
- Lachend opent ze de brief. — tegenwoordige tijd;
- Lachend opende ze de brief. — verleden tijd;
- Lachend zal ze de brief openen. — toekomstige context.
In alle drie de zinnen gebeurt het lachen rond hetzelfde moment als het openen.
Beknoptheid is geen doel op zich
Een verkorte zin kan ritme en afwisseling geven, maar ook een logisch verband verbergen. Teleurgesteld ging hij weg kan betekenen dat hij wegging omdat hij teleurgesteld was of eenvoudigweg dat hij teleurgesteld was terwijl hij wegging. Als oorzaak, tijd of tegenstelling belangrijk is, maakt een voegwoord zoals omdat, toen, terwijl of hoewel de bedoeling preciezer.
Oefentips
- Werk in paren. Schrijf bij vijf betrekkelijke bijzinnen een korte variant: de mensen die wachten → de wachtende mensen. Doe daarna hetzelfde met voltooide vormen: het plan dat is goedgekeurd → het goedgekeurde plan.
- Controleer steeds het onderwerp. Onderstreep in Lachend liep Noor weg zowel lachend als Noor. Kunnen die logisch naar dezelfde persoon verwijzen? Zo voorkom je loshangende deelwoordconstructies.
- Lees met aandacht voor register. Verzamel voorbeelden uit een nieuwsartikel en uit een informeel gesprek. Noteer welke vormen kort en alledaags zijn (ze kwam lachend binnen) en welke vooral geschreven taal zijn (de door de minister aangekondigde maatregel).
Verwante onderwerpen
- Vereiste voorkennis: Voltooid tegenwoordige tijd — herhaal hier hoe Nederlandse voltooide deelwoorden worden gevormd en wanneer je hebben of zijn gebruikt.