C1

Styl akademicki w języku polskim

Styl Akademicki

Ten artykuł jest częścią drzewa gramatyki języka polski w Settemila Lingue.

W skrócie

Styl akademicki służy jasnemu przedstawianiu wiedzy, metod i argumentów w pracach naukowych, rozprawkach oraz raportach badawczych. Najważniejsze jest odróżnianie tego, co pokazują dane, od tego, co jest interpretacją autora: W badanej grupie odnotowano wzrost to nie to samo co Ta metoda zawsze przynosi poprawę. Pomagają w tym precyzyjne określenia zakresu, ostrożne wnioski, czytelne odwołania do źródeł i łączniki pokazujące tok rozumowania.

Czym wyróżnia się styl akademicki?

Na poziomie C1 nie wystarcza już poprawne budowanie pojedynczych zdań. Trzeba także prowadzić wywód: sformułować problem, przedstawić dowody, rozważyć inne wyjaśnienia i uzasadnić wniosek. Polski styl akademicki wykorzystuje wiele środków znanych z języka formalnego, ale służy przede wszystkim przekazywaniu wiedzy i sprawdzalnemu uzasadnianiu sądów, a nie nadawaniu wypowiedzi urzędowego tonu.

W codziennej rozmowie można powiedzieć: Ludzie chyba wolą krótkie ankiety. W opisie badania potrzebne będzie dokładniejsze zdanie: W badanej grupie częściej wybierano krótszą wersję ankiety. Zmiana nie polega tylko na zastąpieniu słowa chyba bardziej uroczystym odpowiednikiem. Trzeba jeszcze wskazać, kogo dotyczy obserwacja i na jakiej podstawie ją sformułowano.

Dobry tekst akademicki nie musi być trudny w odbiorze. Długie zdania, rzadkie słowa i częste używanie form bezosobowych nie są same w sobie oznaką naukowości. Najważniejsze są precyzja, logiczne powiązania oraz możliwość rozpoznania, które ustalenia pochodzą z badań własnych, a które z cudzych publikacji.

Jak budować wypowiedź akademicką

1. Dopasuj siłę twierdzenia do dowodów

Ostrożne formułowanie sądów polega na sygnalizowaniu stopnia pewności. Nie oznacza unikania odpowiedzialności za każde zdanie. Jeśli policzono 120 odpowiedzi, można napisać wprost: Zebrano 120 odpowiedzi. Ostrożności wymaga natomiast wyjaśnienie, dlaczego uczestnicy odpowiadali w określony sposób.

Co chcesz przekazać? Przydatny wzorzec Na co uważać?
Sprawdzoną obserwację W badanej grupie odnotowano… Podaj zakres obserwacji.
Wniosek z materiału Z wyników wynika, że… Dalsze twierdzenie musi rzeczywiście wynikać z wyników.
Ostrożną interpretację Wyniki sugerują, że… To wskazówka, nie ostateczne rozstrzygnięcie.
Prawdopodobne wyjaśnienie Prawdopodobnie wiąże się to z… Wskaż podstawy takiej interpretacji.
Wstępną ocenę Wydaje się, że… Dodaj argument zamiast pozostawiać samo wrażenie.
Jedną z możliwości Nie można wykluczyć, że… Nie traktuj możliwości jako dowodu.
Wniosek ograniczony warunkiem Przy założeniu, że…, można przyjąć… Wyraźnie nazwij założenie.

Wyrażenia prawdopodobnie, być może i wydaje się nie mają stałych wartości procentowych. Ich siła zależy od kontekstu. Nie należy też bez potrzeby nakładać kilku sygnałów niepewności: Być może prawdopodobnie można przypuszczać, że… utrudnia odbiór, ale nie czyni wniosku bardziej odpowiedzialnym.

Wyrażenie można stwierdzić, że… nie zawsze osłabia sąd. Często wprowadza dość stanowcze podsumowanie. Porównaj:

  • Można przypuszczać, że różnica wiąże się z wiekiem uczestników. — proponujemy wyjaśnienie.
  • Można stwierdzić, że w badanej próbie wystąpiła różnica. — podsumowujemy zaobserwowany wynik.

Słowa dowodzi, potwierdza i wykazuje bywają uzasadnione, ale nie są ozdobnymi zamiennikami słowa sugeruje. Ich wybór powinien odpowiadać metodzie i jakości dowodów.

2. Wybierz, czy trzeba wskazać wykonawcę czynności

Konstrukcja bezosobowa, czyli zdanie bez wskazania konkretnego wykonawcy, pozwala skupić uwagę na procedurze lub wyniku. Nie jest jednak jedyną dopuszczalną formą pisania naukowego.

Konstrukcja Przykład Zastosowanie
Forma zakończona na -no lub -to Przeprowadzono wywiady. Opis wykonanej czynności bez nazywania wykonawcy.
Forma z „się” W analizie uwzględnia się wiek uczestników. Opis sposobu postępowania lub przyjętej procedury.
„Można”, „należy”, „trzeba” Należy rozróżnić dwa zjawiska. Możliwość, zalecenie lub konieczność.
Strona bierna Ankieta została sprawdzona przez zespół. Skupienie uwagi na tym, czego dotyczyła czynność.
Zdanie osobowe Autorzy porównali wyniki obu grup. Jasne wskazanie odpowiedzialnych za działanie.

W stronie biernej, czyli konstrukcji eksponującej rzecz lub osobę poddaną działaniu, forma dopasowuje się do tego elementu: ankieta została sprawdzona, ale ankiety zostały sprawdzone. W formie bezosobowej na -no lub -to takiej zmiany nie ma: sprawdzono ankietę, sprawdzono ankiety.

Warto odróżniać też znaczenia czasowe: przeprowadzono analizę opisuje czynność wykonaną, a przeprowadza się analizę może opisywać ogólną procedurę. Jeśli relacjonujesz zakończone badanie, nie zmieniaj bez powodu czasu w połowie opisu.

Nie wszystkie wyrażenia z się działają identycznie. W zdaniu Wydaje się, że zależność jest słaba chodzi o ostrożną ocenę. W zdaniu W artykule stosuje się dwa kryteria chodzi o sposób postępowania. Ucz się całych wzorców, nie samego słowa się.

3. Wprowadzaj źródła zgodnie z ich treścią

Odwołanie do źródła powinno informować nie tylko, kto coś napisał, lecz także, co zrobił autor publikacji: opisał dane, zaproponował wyjaśnienie czy zakwestionował cudzą tezę.

Wzorzec Znaczenie w wywodzie
Jak podaje Nowak (2020),… Przywołanie informacji ze źródła.
Według Nowaka (2020)… Przedstawienie stanowiska przypisanego autorowi.
Nowak (2020) wskazuje, że… Zwrócenie uwagi na ustalenie lub argument.
Nowak (2020) proponuje, by… Przywołanie propozycji, nie ustalonego faktu.
W odróżnieniu od Nowaka (2020) przyjmujemy, że… Jawne zaznaczenie różnicy stanowisk.
Na podstawie danych przedstawionych przez Nowaka (2020)… Nazwanie podstawy własnej analizy.

Nazwisko Nowak i daty w tym artykule są umownymi przykładami zapisu, a nie odesłaniami do konkretnych publikacji.

Wzorzec gramatyczny wpływa na formę nazwiska. Po według używamy tutaj formy Nowaka, a w zdaniu Jak podaje Nowak… — formy Nowak. Nie należy kopiować nazwiska w niezmienionej postaci do każdej konstrukcji. Odmiana innych nazwisk zależy od ich budowy i osoby, do której się odnoszą.

Parafraza, czyli przedstawienie cudzej myśli własnymi słowami, również wymaga wskazania źródła. Cytat, czyli dosłowne przytoczenie fragmentu, musi być wyraźnie oznaczony, na przykład cudzysłowem. Informację o stronie oraz układ odwołania zapisuje się zgodnie z przyjętym systemem bibliograficznym, czyli sposobem oznaczania źródeł i sporządzania ich wykazu. Nie ma jednego zapisu obowiązującego we wszystkich polskich publikacjach: sprawdź wymagania wydziału, czasopisma lub wydawcy.

4. Pokaż związki między argumentami

Łączniki nie służą jedynie urozmaicaniu tekstu. Informują, czy kolejne zdanie zawiera przyczynę, skutek, zastrzeżenie czy dodatkowy argument.

Relacja Łącznik Przykład
Dodanie argumentu ponadto, co więcej Ponadto uwzględniono czas odpowiedzi.
Wniosek zatem, wobec tego Próba była niewielka, zatem wyniki wymagają weryfikacji.
Przyczyna ponieważ, ze względu na Ze względu na braki danych pominięto trzy ankiety.
Kontrast natomiast, z kolei Pierwsza grupa pracowała indywidualnie, natomiast druga — zespołowo.
Przyznanie racji mimo zastrzeżenia chociaż, mimo że Chociaż liczba odpowiedzi wzrosła, ich jakość się nie zmieniła.
Ograniczenie lub zastrzeżenie jednak, niemniej Wyniki są spójne. Niemniej potrzebne są dalsze badania.
Doprecyzowanie to znaczy, innymi słowy Badano deklaracje, to znaczy odpowiedzi uczestników, a nie ich zachowanie.

Wybór łącznika powinien wynikać z relacji znaczeniowej. Ponadto nie zastąpi jednak, gdy drugie zdanie ogranicza pierwsze. Słowo bowiem zwykle pojawia się wewnątrz zdania: Wynik wymaga ostrożnej interpretacji, próba była bowiem niewielka. Często czytelniejsze będą dwa zdania lub prosta konstrukcja z ponieważ.

5. Dbaj o budowę zdania i interpunkcję

Przed zdaniem wprowadzonym przez że zwykle stawiamy przecinek: Wyniki wskazują, że metoda jest przydatna. Wyrażenie na podstawie danych samo nie wymaga natomiast przecinka: Na podstawie danych oszacowano skalę zjawiska.

Wielowyrazowe połączenie mimo że najczęściej pozostaje razem: Mimo że próba była niewielka, uzyskano spójne wyniki. Nie rozdzielaj mechanicznie każdego takiego połączenia przecinkiem przed że.

Rzeczownik odczasownikowy, czyli nazwa czynności utworzona od słowa oznaczającego działanie, bywa wygodny: porównanie wyników, analiza odpowiedzi. Zbyt długi ciąg takich nazw utrudnia jednak rozumienie. Zamiast dokonano przeprowadzenia oceny skuteczności zastosowania metody zwykle wystarczy oceniono skuteczność metody.

Przykłady w kontekście

Ponieważ zarówno przykłady, jak i objaśnienia są po polsku, druga kolumna przedstawia ich sens prostszymi słowami. Nie jest to propozycja zastąpienia każdego zdania wersją potoczną w pracy naukowej.

Przykład akademicki Sens prostszymi słowami Funkcja
Z wyników wynika, że uczestnicy częściej wybierali krótsze zadania. Wyniki pokazują częstszy wybór krótszych zadań. Wniosek oparty na danych.
Można stwierdzić, że w badanej grupie wzrosła liczba poprawnych odpowiedzi. W tej grupie było więcej poprawnych odpowiedzi. Podsumowanie z określonym zakresem.
Na podstawie danych oszacowano średni czas wykonania zadania. Dane posłużyły do oszacowania średniego czasu. Wskazanie podstawy obliczenia.
Jak podaje Nowak (2020), sposób doboru próby wpływa na interpretację wyników. Nowak zwraca uwagę na znaczenie wyboru uczestników. Odesłanie do źródła.
Wydaje się, że różnica ta wiąże się z wcześniejszym doświadczeniem uczestników. Doświadczenie może wyjaśniać tę różnicę. Ostrożna interpretacja.
Prawdopodobnie część respondentów inaczej rozumiała ostatnie pytanie. Część osób mogła zrozumieć pytanie inaczej. Prawdopodobne wyjaśnienie.
Nie można wykluczyć wpływu zmęczenia na uzyskany wynik. Zmęczenie mogło wpłynąć na wynik. Zasygnalizowanie innej możliwości.
W analizie uwzględniono wyłącznie kompletne ankiety. Analizowano tylko ankiety bez brakujących odpowiedzi. Określenie zakresu materiału.
Kwestionariusz został sprawdzony przez dwóch niezależnych badaczy. Dwaj badacze niezależnie sprawdzili kwestionariusz. Skupienie uwagi na narzędziu badawczym.
Pierwsza grupa otrzymała instrukcję pisemną, natomiast druga wysłuchała nagrania. Grupy dostały instrukcję w różnej formie. Kontrast.
Mimo że odnotowano poprawę, nie ustalono jej przyczyny. Wynik był lepszy, ale nie wiadomo dlaczego. Oddzielenie obserwacji od wyjaśnienia.
Wyniki dotyczą jednej placówki, zatem nie należy ich uogólniać na cały kraj. Zbadano jedną placówkę, więc wniosek o całym kraju byłby zbyt szeroki. Ograniczenie wniosku.

Najczęstsze błędy

1. Zbyt szeroki wniosek

  • Zbyt kategorycznie: Badanie dowodzi, że wszyscy studenci wolą zajęcia zdalne.
  • Lepiej: W badanej grupie większość studentów deklarowała, że woli zajęcia zdalne.
  • Dlaczego: Wynik ankiety w określonej grupie nie opisuje automatycznie wszystkich studentów. Deklarowana preferencja nie jest też tym samym co obserwowane zachowanie.

2. Mieszanie konstrukcji osobowej i bezosobowej

  • Błędnie: Badacze przeprowadzono analizę odpowiedzi.
  • Poprawnie: Badacze przeprowadzili analizę odpowiedzi albo Przeprowadzono analizę odpowiedzi.
  • Dlaczego: Forma przeprowadzono nie łączy się w ten sposób z nazwą wykonawców. Trzeba wybrać jedną konstrukcję.

3. Niewłaściwa forma po „według”

  • Błędnie: Według Nowak (2020) metoda wymaga sprawdzenia.
  • Poprawnie: Według Nowaka (2020) metoda wymaga sprawdzenia.
  • Dlaczego: Według wymaga dopełniacza, czyli formy odpowiadającej tutaj na pytanie „według kogo?”. Alternatywa bez tego przyimka brzmi: Jak podaje Nowak (2020), metoda wymaga sprawdzenia.

4. Pozorna logika dzięki formalnemu łącznikowi

  • Nielogicznie: Próba była niewielka, ponadto nie należy uogólniać wyników.
  • Lepiej: Próba była niewielka, dlatego nie należy uogólniać wyników.
  • Dlaczego: W tym rozumowaniu drugie stwierdzenie jest konsekwencją pierwszego, a nie kolejną niezależną informacją.

5. Czynność przypisana niewłaściwemu wykonawcy

  • Błędnie: Analizując wyniki, pojawiły się wątpliwości.
  • Poprawnie: Podczas analizy wyników pojawiły się wątpliwości albo Analizując wyniki, zauważyliśmy pewne niejasności.
  • Dlaczego: Forma analizując to imiesłów przysłówkowy, czyli forma pozwalająca dołączyć czynność do innej czynności. W takim połączeniu obie powinny mieć tego samego wykonawcę. To nie wątpliwości analizowały wyniki.

6. Niejednoznaczne odwołanie

  • Niejasno: Porównano ankiety i wywiady. One wykazały większą zgodność odpowiedzi.
  • Lepiej, jeśli chodzi o wywiady: Porównano ankiety i wywiady. W wywiadach odnotowano większą zgodność odpowiedzi.
  • Dlaczego: Czytelnik nie powinien zgadywać, do czego odnosi się one. Powtórzenie istotnej nazwy jest lepsze niż pozorne urozmaicenie tekstu.

Uwagi dotyczące użycia

Czy wolno pisać „uważam” i „zbadaliśmy”?

Nie obowiązuje ogólny zakaz pierwszej osoby. W wielu dziedzinach naturalne jest W artykule argumentuję, że… lub Przeprowadziliśmy trzy eksperymenty. Inne środowiska preferują W artykule przedstawiono…. Należy sprawdzić zwyczaj danej dyscypliny i konkretne wymagania, zamiast traktować bezosobowość jako bezwzględną zasadę.

Ważna jest konsekwencja i jasność. Wykazaliśmy powinno oznaczać ustalenie autorów, a nie cudzy wynik. Z kolei wiemy, że… może niejasno włączać czytelnika do grona osób podzielających daną opinię. Często lepiej podać źródło lub napisać dokładnie, co ustalono.

Formalność bez nadęcia

Wyrazy niniejszy, powyższy i przedmiotowy nie są obowiązkowe. Celem niniejszej pracy jest… jest poprawne, ale Celem pracy jest… zwykle przekazuje to samo. Podobnie metoda ta bywa bardziej precyzyjne niż przedmiotowa metoda.

W polszczyźnie codziennej unikanie powtórzeń bywa traktowane jako zaleta. W tekście naukowym nie należy jednak zastępować terminu przypadkowymi synonimami. Jeśli trafność i rzetelność oznaczają w danej dziedzinie różne właściwości, nie wolno używać ich zamiennie tylko po to, by uniknąć powtórzenia.

Uporządkuj czasy

Czynności wykonane w badaniu zwykle opisuje się w czasie przeszłym: Zebrano odpowiedzi. Definicje i treść publikacji można przedstawiać w teraźniejszym: Termin oznacza…, Autorka wskazuje…. Zmiana czasu jest uzasadniona, gdy zmienia się funkcja wypowiedzi; problemem jest przypadkowe przechodzenie między nimi w jednym opisie procedury.

Zagadnienia zaawansowane

Ograniczenie zakresu jest często lepsze niż ogólna niepewność

Zdanie Być może metoda jest skuteczna niewiele mówi. Dokładniejsze będzie: W badanej grupie metoda poprawiła wyniki krótkoterminowe; nie oceniano trwałości tego efektu. Pierwsza część przedstawia ustalenie, druga wyznacza jego granice. Nie trzeba osłabiać potwierdzonej obserwacji, aby uczciwie wskazać ograniczenia badania.

Podobnie Nie stwierdzono różnicy nie zawsze znaczy Udowodniono brak różnicy. Możliwe, że badanie nie pozwalało wykryć małego efektu. Jeżeli opisujesz analizę statystyczną, słowo istotny może mieć znaczenie techniczne — dotyczyć wyniku przyjętego testu — a nie potoczne „ważny” czy „duży”. Warto wyraźnie rozróżnić te sensy.

Związek nie musi oznaczać przyczyny

Wyniki wskazują na związek między czasem nauki a oceną nie jest równoważne ze zdaniem Dłuższa nauka spowodowała wyższą ocenę. Aby mówić o przyczynie, potrzebne jest odpowiednie uzasadnienie metodologiczne, czyli związane ze sposobem przeprowadzenia badania. Sam wybór bardziej stanowczego słowa nie uzupełni brakujących dowodów.

Przydatny wzorzec brzmi: Zaobserwowana zależność jest zgodna z hipotezą, jednak nie rozstrzyga o kierunku wpływu. Hipoteza to przypuszczenie, które badanie ma sprawdzić. Taki zapis oddziela zgodność wyniku z przypuszczeniem od jego ostatecznego potwierdzenia.

Buduj akapit wokół jednej myśli

Dobry akapit może zawierać tezę, dowód, interpretację i zastrzeżenie. Nie każde zdanie potrzebuje osobnego łącznika:

W badanej grupie krótsze instrukcje ułatwiały rozpoczęcie zadania. Uczestnicy potrzebowali mniej czasu na wykonanie pierwszego kroku niż osoby korzystające z dłuższych instrukcji. Wynik ten sugeruje, że ograniczenie ilości informacji mogło zmniejszyć początkowe trudności. Nie oceniano jednak wpływu długości instrukcji na poprawność całego zadania.

Zwróć uwagę, że ostatnie zdanie nie unieważnia poprzednich. Wyjaśnia, czego na podstawie tego badania jeszcze nie wiadomo. Wyrażenie wynik ten ma wyraźny punkt odniesienia: obserwację przedstawioną bezpośrednio wcześniej.

Krytykuj twierdzenia, nie osoby

Zamiast Autor nie rozumie problemu lepiej napisać: Przedstawiona interpretacja nie uwzględnia różnic między grupami. Krytyka staje się wtedy konkretna i możliwa do sprawdzenia. Ostrożna forma nie musi być słaba: Dostępne dane nie uzasadniają tego wniosku jest stanowcze, a zarazem rzeczowe.

Jak ćwiczyć

  1. Przepisz krótki opis badania w trzech wersjach. Zacznij od zdań potocznych, następnie uściślij zakres i źródło informacji, a na końcu usuń zbędne ozdobniki. Sprawdź, czy za każdym twierdzeniem stoi obserwacja, źródło albo jawnie nazwane przypuszczenie.
  2. Zbuduj własny zbiór wzorców ze swojej dziedziny. Zapisuj całe zdania służące przedstawieniu celu, metody, wyniku i ograniczenia. Przy odwołaniach do źródeł notuj także formy nazwisk oraz sposób zapisu dat i stron. Nie kopiuj cudzych ustaleń bez oznaczenia autorstwa.
  3. Przeprowadź kontrolę jednego akapitu. Podkreśl łączniki i sprawdź, czy nazywają właściwe relacje. Zaznacz słowa wszyscy, zawsze, dowodzi oraz na pewno i oceń, czy dowody uzasadniają ich użycie. Na końcu wskaż wykonawcę każdej czynności i usuń niejasne odwołania.

Powiązane zagadnienia

  • Podstawa: Język formalny i urzędowy — pomaga dobierać oficjalne słownictwo i konstrukcje; styl akademicki wymaga dodatkowo precyzyjnej argumentacji, oznaczania źródeł i kontrolowania zakresu wniosków.

Wymagania wstępne

Język formalny i oficjalny w polszczyźnieC1

Więcej koncepcji C1

Ta koncepcja w innych językach

Porównaj we wszystkich językach