C2

Styl naukowy w języku niemieckim

Wissenschaftssprache

Ten artykuł jest częścią drzewa gramatyki języka niemiecki w Settemila Lingue.

W skrócie

Niemiecki styl naukowy służy precyzyjnemu przedstawianiu badań, argumentów i źródeł, a nie komplikowaniu zdań. Charakterystyczne są konstrukcje bezosobowe, ostrożnie formułowane wnioski oraz nominalizacja, czyli zastępowanie czynności nazwą, np. Wir analysieren die Daten — „Analizujemy dane” → die Analyse der Daten — „analiza danych”. Najważniejsze jest jednak rozróżnienie między tym, co wykazano, tym, co tylko przypuszczamy, a tym, co twierdzi cytowany autor.

Na czym polega niemiecki styl naukowy?

Ze stylem naukowym, po niemiecku Wissenschaftssprache, spotkasz się w artykułach badawczych, rozprawach, pracach dyplomowych i referatach. Na poziomie C2 chodzi już nie tylko o poprawność gramatyczną: trzeba świadomie dobierać siłę twierdzenia, organizować wywód i pokazywać, kto odpowiada za poszczególne sądy. Zdanie może być gramatycznie poprawne, a mimo to nadmiernie kategoryczne albo niejasne.

W polskich tekstach akademickich również występują sformułowania „można przypuszczać”, „przeprowadzono analizę” czy „wyniki wskazują”. To dobry punkt wyjścia, ale nie każdą polską konstrukcję da się przenieść słowo w słowo. Niemiecki wymaga między innymi wyraźniejszego pilnowania miejsca czasownika i odpowiedniego doboru przyimków, np. auf etwas hinweisen — „wskazywać na coś”.

Nie istnieje jeden wzorzec dla wszystkich dyscyplin. Inaczej wygląda opis doświadczenia laboratoryjnego, inaczej interpretacja utworu literackiego. Wspólne pozostają trzy cele: czytelnik ma wiedzieć, co zrobiono, na jakiej podstawie sformułowano wniosek i gdzie kończy się jego zakres.

Jak budować wypowiedź naukową

1. Dopasuj siłę twierdzenia do dowodów

Nie każda obserwacja coś „udowadnia”. Niemieckie czasowniki i konstrukcje pozwalają stopniować pewność. Ich znaczenie zależy od kontekstu, więc nie tworzą ścisłej skali liczbowej.

Sformułowanie niemieckie Znaczenie po polsku Zastosowanie
Die Messung zeigt einen Anstieg. Pomiar wykazuje wzrost. Bezpośrednie stwierdzenie wyniku.
Die Ergebnisse deuten auf einen Zusammenhang hin. Wyniki wskazują na istnienie związku. Przesłanki przemawiają za interpretacją.
Die Befunde legen nahe, dass weitere Faktoren eine Rolle spielen. Wyniki sugerują, że znaczenie mają dodatkowe czynniki. Wniosek uzasadniony, lecz nie ostateczny.
Der Unterschied könnte auf die Stichprobengröße zurückzuführen sein. Różnica mogłaby wynikać z wielkości próby. Możliwe wyjaśnienie wymagające sprawdzenia.
Ein Einfluss der Temperatur lässt sich nicht ausschließen. Nie można wykluczyć wpływu temperatury. Pozostawienie otwartej możliwości, nie potwierdzenie wpływu.

Formy könnte i dürfte należą do Konjunktiv II, czyli trybu używanego między innymi do przedstawiania możliwości i przypuszczeń. Dies dürfte zutreffen znaczy w tym użyciu „To prawdopodobnie jest trafne”, a nie „To może być dozwolone”. Könnte częściej przedstawia jedną z możliwości; dürfte bywa wyrazem bardziej zdecydowanego przypuszczenia.

Ostrożność można też wyrazić bez specjalnego trybu: vermutlich — „przypuszczalnie”, möglicherweise — „być może”, unter diesen Bedingungen — „w tych warunkach”. Nie nakładaj kilku zabezpieczeń bez potrzeby. Zamiast „być może prawdopodobnie mogłoby” wskaż konkretną granicę: małą próbę, krótki okres obserwacji albo niepełne dane.

2. Wybierz konstrukcję bezosobową, gdy wykonawca nie jest najważniejszy

Strona bierna przedstawia czynność od strony tego, co jej podlega: nie „badacze analizują dane”, lecz „dane są analizowane”. Niemiecka konstrukcja opisująca czynność składa się z odmienionego werden i imiesłowu Partizip II, czyli formy takiej jak untersucht — „zbadany”.

  • Die Proben werden untersucht. — „Próbki są badane”.
  • Die Proben wurden untersucht. — „Próbki zostały zbadane”.

Polskie „zbadano”, „ustalono”, „wykazano” często odpowiada właśnie stronie biernej. W języku niemieckim nie wystarczy jednak usunąć wykonawcy: trzeba zbudować pełne zdanie z odpowiednią formą czasownika.

Ważne jest też rozróżnienie czynności i stanu. Die Tür wird geschlossen znaczy „Drzwi są zamykane”, natomiast Die Tür ist geschlossen — „Drzwi są zamknięte”. Analogicznie opis procedury i opis gotowego stanu wyników nie zawsze wymagają tej samej konstrukcji.

Przydatne są również inne sposoby odsuwania wykonawcy na dalszy plan:

Konstrukcja Polskie znaczenie Na co uważać
Es wird angenommen, dass … Zakłada się, że… Założenie nie jest jeszcze wynikiem.
Die Daten lassen sich vergleichen. Dane można porównać. Wyraża możliwość porównania.
Die Ergebnisse sind vorsichtig zu interpretieren. Wyniki należy interpretować ostrożnie. Tutaj chodzi o zalecenie.
Es ist festzustellen, dass … Należy stwierdzić, że… Formuła wprowadzająca stwierdzenie.
Man kann daraus schließen, dass … Można z tego wywnioskować, że… Poprawne, choć często mniej zwięzłe niż wskazanie podstawy wniosku.

Konstrukcja sein + zu z bezokolicznikiem, czyli nieodmienioną formą czasownika, może wyrażać konieczność albo możliwość. Die Angaben sind zu überprüfen — „Dane należy sprawdzić” sugeruje obowiązek; Der Effekt ist kaum zu erkennen — „Efekt jest niemal niedostrzegalny” dotyczy możliwości zauważenia. Rozstrzyga kontekst.

W zdaniu Es wurden drei Gruppen verglichen — „Porównano trzy grupy” — początkowe es zajmuje pierwsze miejsce, ale nie decyduje o liczbie czasownika. Decyduje drei Gruppen. Po przesunięciu tego wyrażenia na początek otrzymasz Drei Gruppen wurden verglichen, bez es.

3. Stosuj nominalizację tam, gdzie pomaga nazwać etap lub argument

Rzeczownik, czyli wyraz nazywający osobę, rzecz, zjawisko lub pojęcie, może zastąpić opis czynności. Tak powstaje styl nominalny: zamiast rozwijać każde działanie w osobnym zdaniu, nazywamy je analizą, oceną czy porównaniem.

Przykład niemiecki Znaczenie po polsku Co się zmienia
Wir vergleichen die Modelle. → der Vergleich der Modelle Porównujemy modele. → porównanie modeli Czynność staje się nazwą procesu.
Die Werte steigen. → der Anstieg der Werte Wartości rosną. → wzrost wartości Zdarzenie staje się pojęciem, do którego można się odwołać.
Wir berücksichtigen das Alter. → die Berücksichtigung des Alters Uwzględniamy wiek. → uwzględnienie wieku Nazwa czynności może wskazywać warunek analizy.
Nachdem die Daten bereinigt worden waren, … → Nach der Bereinigung der Daten … Po tym, jak oczyszczono dane… → Po oczyszczeniu danych… Rozbudowaną część zdania zastępuje krótsze wyrażenie.

Formy der Modelle, der Werte i des Alters są w dopełniaczu, czyli przypadku odpowiadającym tu mniej więcej polskim pytaniom „kogo? czego?”. Nie wszystkie zależności można jednak wyrazić dopełniaczem. Trzeba znać typowe połączenia: der Einfluss auf die Leistung — „wpływ na wyniki”, die Abhängigkeit von der Temperatur — „zależność od temperatury”.

Nominalizacja jest szczególnie użyteczna, gdy czynność została już opisana: Diese Auswertung bildet die Grundlage der folgenden Diskussion — „Ta analiza stanowi podstawę dalszej dyskusji”. Słowo diese łączy nowe zdanie z wcześniejszym opisem. Jeśli jednak po nominalizacji znika informacja o tym, kto coś zrobił lub dlaczego, lepiej zachować czasownik.

4. Wyraźnie oddzielaj cudze stanowisko od własnego

W mowie zależnej, czyli relacjonowaniu czyichś słów bez cytowania ich dosłownie, często występuje Konjunktiv I — niemiecki tryb pozwalający zaznaczyć, że przedstawiasz cudzą wypowiedź.

  • Die Autorin argumentiert, der Ansatz sei zu eng. — „Autorka argumentuje, że podejście jest zbyt wąskie”.
  • Der Bericht hält fest, die Maßnahme habe keine Wirkung gezeigt. — „Raport stwierdza, że działanie nie przyniosło efektu”.

Formy sei i habe … gezeigt przypisują sąd źródłu. Same w sobie nie oznaczają, że autor tekstu uważa ten sąd za fałszywy. Polskie „rzekomo” byłoby więc zwykle zbyt mocne.

Nie każdy opis literatury wymaga tego trybu. Die Autorin unterscheidet drei Gruppen — „Autorka wyróżnia trzy grupy” — to zwykła informacja o zawartości publikacji. Również zdanie z dass, czyli „że”, może wystąpić w trybie oznajmującym, przedstawiającym treść jako zwykłe stwierdzenie. Wybór zależy od funkcji wypowiedzi i zwyczaju dyscypliny; najważniejsze, aby źródło i granice przywołania były czytelne.

Osobną formułą jest Es sei darauf hingewiesen, dass … — „Należy zwrócić uwagę, że…”. Tutaj sei nie relacjonuje cudzej opinii: służy do uroczystego skierowania uwagi czytelnika na istotny punkt. Cała konstrukcja jest poprawna, ale cięższa stylistycznie niż bezpośrednie wskazanie ograniczenia.

5. Prowadź czytelnika przez argumentację

Spójniki i inne wyrażenia łączące zdania pokazują, czy kolejny fragment podaje przyczynę, skutek, kontrast czy ograniczenie. Nie są ozdobą — określają logiczną relację.

  • Die Stichprobe ist klein; daher sind die Ergebnisse nur eingeschränkt übertragbar. — „Próba jest mała; dlatego wyniki można uogólniać tylko w ograniczonym zakresie”.
  • Obwohl die Stichprobe klein ist, zeigt sich ein klares Muster. — „Chociaż próba jest mała, ujawnia się wyraźna prawidłowość”.
  • Die erste Analyse betrifft die Häufigkeit; hingegen untersucht die zweite die Verteilung. — „Pierwsza analiza dotyczy częstości, natomiast druga bada rozkład”.

Zwróć uwagę na szyk. Po daher czasownik zajmuje drugą pozycję w zdaniu głównym: daher sind die Ergebnisse …. Po obwohl odmieniony czasownik stoi na końcu zdania podrzędnego, czyli części zależnej od zdania głównego: obwohl die Stichprobe klein ist. Polski szyk jest swobodniejszy, więc dosłowne przenoszenie polskiego porządku wyrazów łatwo prowadzi do błędu.

Przykłady w kontekście

Poniższe zdania pokazują różne zadania tekstu naukowego: od przedstawienia celu po ograniczenie wniosku. Nie trzeba używać wszystkich formuł w jednym akapicie.

Przykład niemiecki Tłumaczenie polskie Funkcja
Die vorliegende Untersuchung zeigt, dass die beiden Verfahren unterschiedliche Ergebnisse liefern. Niniejsze badanie pokazuje, że obie metody dają różne wyniki. Przedstawienie głównego ustalenia.
Ziel dieses Beitrags ist es, die bisherigen Erklärungsansätze zu vergleichen. Celem niniejszego artykułu jest porównanie dotychczasowych sposobów wyjaśniania zjawiska. Określenie celu.
Es sei darauf hingewiesen, dass nur vollständige Datensätze berücksichtigt wurden. Należy zaznaczyć, że uwzględniono tylko kompletne zestawy danych. Zwrócenie uwagi na warunek analizy.
Wie bereits erwähnt wurde, liegen für diesen Zeitraum keine verlässlichen Daten vor. Jak już wspomniano, dla tego okresu nie ma wiarygodnych danych. Nawiązanie do wcześniejszego fragmentu.
Die Teilnehmenden wurden nach dem Zufallsprinzip ausgewählt. Uczestników wybrano losowo. Opis procedury bez wskazywania wykonawcy.
Aus dem Befund lässt sich keine eindeutige Schlussfolgerung ziehen. Na podstawie tego wyniku nie można wyciągnąć jednoznacznego wniosku. Ograniczenie interpretacji.
Eine mögliche Erklärung wäre die unterschiedliche Zusammensetzung der Gruppen. Możliwym wyjaśnieniem byłby różny skład grup. Ostrożna propozycja wyjaśnienia.
Unter Berücksichtigung des Alters fällt der Unterschied geringer aus. Po uwzględnieniu wieku różnica okazuje się mniejsza. Nazwanie warunku analizy.
Der Autor vertritt die Auffassung, der Begriff sei historisch bedingt. Autor reprezentuje pogląd, że pojęcie jest uwarunkowane historycznie. Relacjonowanie stanowiska.
Im Gegensatz zu früheren Studien berücksichtigt diese Analyse auch regionale Unterschiede. W przeciwieństwie do wcześniejszych badań ta analiza uwzględnia również różnice regionalne. Kontrast z literaturą.
Der beobachtete Zusammenhang darf nicht als Beleg für einen kausalen Einfluss verstanden werden. Zaobserwowanego związku nie wolno uznawać za dowód wpływu przyczynowego. Oddzielenie współwystępowania od przyczyny.
Weitere Untersuchungen sind erforderlich, um die Übertragbarkeit der Ergebnisse zu prüfen. Potrzebne są dalsze badania, aby sprawdzić możliwość uogólnienia wyników. Wskazanie dalszego kierunku badań.

Najczęstsze błędy

1. Zbyt mocne twierdzenie na podstawie słabych przesłanek

  • Nietrafne przy samej obserwacji związku: Die Korrelation beweist, dass X Y verursacht. — „Korelacja dowodzi, że X powoduje Y”.
  • Lepiej: Die Korrelation deutet auf einen Zusammenhang zwischen X und Y hin. — „Korelacja wskazuje na związek między X a Y”.
  • Dlaczego: Oba zdania są gramatycznie poprawne, ale pierwsze przypisuje obserwacji zbyt dużą moc dowodową. Beweisen — „udowadniać” — wymaga odpowiedniego uzasadnienia.

2. Pozostawianie zbędnego es

  • Błędnie: In dieser Studie es wurden zwei Gruppen verglichen.
  • Poprawnie: In dieser Studie wurden zwei Gruppen verglichen. — „W tym badaniu porównano dwie grupy”.
  • Dlaczego: Początkowe miejsce jest już zajęte przez In dieser Studie. W tej konstrukcji nie pozostawia się es po czasowniku ani przed nim.

3. Przenoszenie polskiego szyku po „że”

  • Błędnie: Die Ergebnisse zeigen, dass die Methode ist zuverlässig.
  • Poprawnie: Die Ergebnisse zeigen, dass die Methode zuverlässig ist. — „Wyniki pokazują, że metoda jest wiarygodna”.
  • Dlaczego: Po dass odmieniony czasownik stoi na końcu zdania podrzędnego.

4. Niewłaściwy przyimek przy nazwie zjawiska

  • Błędnie: der Einfluss an die Leistung
  • Poprawnie: der Einfluss auf die Leistung — „wpływ na wyniki”.
  • Dlaczego: Niemieckich połączeń rzeczownika z przyimkiem trzeba uczyć się jako całości. Znajomość polskiego odpowiednika nie gwarantuje poprawnego wyboru.

5. Traktowanie Konjunktiv I jako odpowiednika „rzekomo”

  • Myląco jako neutralne streszczenie: Die Autorin behauptet angeblich, die Methode sei zuverlässig. — „Autorka rzekomo twierdzi, że metoda jest wiarygodna”.
  • Neutralnie: Die Autorin argumentiert, die Methode sei zuverlässig. — „Autorka argumentuje, że metoda jest wiarygodna”.
  • Dlaczego: Angeblich podważa wiarygodność przekazu, a behaupten może sugerować dystans. Samo sei wystarcza do zaznaczenia mowy zależnej; dodatkowe słowa zmieniają ton.

6. Nagromadzenie nazw czynności

  • Ciężko stylistycznie: Die Durchführung der Überprüfung der Auswertung der Daten erfolgte durch das Team. — „Przeprowadzenie weryfikacji analizy danych zostało dokonane przez zespół”.
  • Czytelniej: Das Team überprüfte die Auswertung der Daten. — „Zespół sprawdził analizę danych”.
  • Dlaczego: Pierwsze zdanie nie jest automatycznie bardziej naukowe. Jeżeli wykonawca ma znaczenie, można go nazwać, a zbędne nazwy czynności zastąpić czasownikiem.

Uwagi o użyciu

Czy w pracy naukowej wolno pisać „ja”?

Nie ma ogólnego zakazu używania ich — „ja” — ani wir — „my”. Zależy to od dyscypliny, gatunku tekstu i wytycznych uczelni lub czasopisma. Ich unterscheide im Folgenden drei Fälle — „W dalszej części wyróżniam trzy przypadki” — może być właściwe, gdy autor otwarcie przedstawia własną decyzję analityczną.

Nie zastępuj jednak automatycznie „ja” formą „my”, jeśli tekst ma jednego autora i lokalne zasady tego nie przewidują. Bezpieczną alternatywą bywa Im Folgenden werden drei Fälle unterschieden — „W dalszej części wyróżnione zostaną trzy przypadki”. Bezstronność wynika z argumentów i metody, nie z samego braku zaimka osobowego.

Jak przywoływać źródła?

Cytat dosłowny odtwarza słowa źródła, a parafraza przekazuje jego myśl własnymi słowami. Obie formy wymagają wskazania źródła. Mowa zależna nie zastępuje przypisu ani odsyłacza bibliograficznego.

Niemieckie teksty często stosują cudzysłów „…”, ale dokładna interpunkcja, miejsce odsyłacza i zapis danych bibliograficznych zależą od przyjętego systemu. Wybierz wymagany styl cytowania i stosuj go konsekwentnie. Nie ma jednej uniwersalnej „niemieckiej” instrukcji cytowania dla wszystkich publikacji.

Skróty vgl. — „porównaj” — oraz S. — „strona” — występują w części systemów. Nie dodawaj vgl. przed każdym odsyłaczem: niektóre style w ogóle go nie przewidują. Czasownik wprowadzający źródło również niesie znaczenie: beschreiben — „opisywać”, zeigen — „wykazywać”, vermuten — „przypuszczać”, kritisieren — „krytykować”. Dobieraj go do rzeczywistej treści publikacji.

Zagadnienia zaawansowane

Gdy forma mowy zależnej wygląda jak zwykłe stwierdzenie

Niektóre formy Konjunktiv I są identyczne z trybem oznajmującym. Wtedy w mowie zależnej często stosuje się zastępczo Konjunktiv II:

Die Forschenden erklären, die Ergebnisse ließen sich auf andere Gruppen übertragen. — „Badacze wyjaśniają, że wyniki można odnieść do innych grup”.

Forma ließen odróżnia relację od zwykłego lassen. Nie musi oznaczać, że autor uważa uogólnienie za nierealne. Ważny jest kontekst: po erklären czytelnik rozpoznaje przywołanie wypowiedzi. Bez takiej ramy Konjunktiv II może być odebrany jako własne przypuszczenie piszącego.

Oddziel wynik, interpretację i ograniczenie

Dobry akapit nie sprowadza się do szeregu ostrożnych formuł. Powinien pokazywać tok rozumowania:

Die zweite Gruppe erreichte höhere Werte. Dies könnte mit der längeren Übungszeit zusammenhängen. Da die Gruppen jedoch nicht zufällig gebildet wurden, lässt sich daraus kein kausaler Schluss ziehen.

„Druga grupa uzyskała wyższe wyniki. Mogłoby to mieć związek z dłuższym czasem ćwiczeń. Ponieważ jednak grup nie utworzono losowo, nie można na tej podstawie wyciągnąć wniosku przyczynowego”.

Pierwsze zdanie przedstawia obserwację, drugie możliwe wyjaśnienie, trzecie granicę wnioskowania. Taki układ jest precyzyjniejszy niż ogólne „wyniki być może coś pokazują”.

Uważaj, co obejmuje przeczenie

Porównaj:

  • Die Hypothese konnte nicht bestätigt werden. — „Nie udało się potwierdzić hipotezy”.
  • Die Hypothese wurde widerlegt. — „Hipoteza została obalona”.

To nie są równoważne stwierdzenia. Brak potwierdzenia może wynikać z niewystarczających danych, a nie z wykazania fałszu hipotezy. Podobnie nicht signifikant — „nieistotny statystycznie” — nie znaczy automatycznie „bez znaczenia praktycznego”. Istotność statystyczna dotyczy wyniku określonej procedury statystycznej, a nie ogólnej wartości badania.

Rozwijaj skróty myślowe ukryte w rzeczownikach

Die Kritik der Forschenden może znaczyć „krytyka ze strony badaczy” albo „krytyka badaczy”. Jeśli kontekst nie rozstrzyga, doprecyzuj:

  • die von den Forschenden geäußerte Kritik — „krytyka wyrażona przez badaczy”;
  • die Kritik an den Forschenden — „krytyka skierowana pod adresem badaczy”.

Podobne trudności powodują długie szeregi nazw czynności. Zanim rozbudujesz wyrażenie, sprawdź, czy czytelnik nadal wie, kto działa i czego dotyczy działanie. Precyzja czasem wymaga dłuższego zdania, ale równie często — rozdzielenia jednego zdania na dwa.

Jak ćwiczyć

  1. Przerób akapit na trzy wersje. Opisz po niemiecku analizę danych z wykonawcą, stroną bierną i nazwą czynności. Następnie wybierz wersję najczytelniejszą w danym miejscu tekstu. Nie zakładaj z góry, że najbardziej bezosobowa będzie najlepsza.
  2. Oznacz siłę każdego wniosku. W krótkim tekście podkreśl osobno obserwacje, przypuszczenia i twierdzenia źródeł. Sprawdź, czy zeigen, nahelegen, könnte oraz Konjunktiv I rzeczywiście odpowiadają temu, co chcesz powiedzieć.
  3. Streść jeden prawdziwy artykuł. Zapisz jego cel, metodę, wynik i ograniczenie w czterech zdaniach. Dodaj poprawny odsyłacz do źródła, a potem usuń każdą formułę, która tylko wydłuża tekst. Na końcu sprawdź szyk po dass, weil i obwohl oraz wszystkie połączenia rzeczowników z przyimkami.

Powiązane zagadnienia

  • Podstawa: Konjunktiv I — pełne omówienie — pomaga rozpoznawać mowę zależną, dobierać formy czasownika i odróżniać przywołane stanowisko od własnego twierdzenia.

Wymagania wstępne

Konjunktiv I w języku niemieckim — pełne formy i użycieC1

Więcej koncepcji C2

Ta koncepcja w innych językach

Porównaj we wszystkich językach