Zdania wielokrotnie złożone w języku niemieckim
Komplexe Satzgefüge
Ten artykuł jest częścią drzewa gramatyki języka niemiecki w Settemila Lingue.
W skrócie
W niemieckim zdaniu wielokrotnie złożonym każda część zachowuje własny szyk, nawet jeśli zawiera kolejne zdanie. W zdaniach wprowadzanych przez dass, obwohl czy zaimek względny odmieniona forma czasownika zwykle zamyka daną część, a niekoniecznie całe wypowiedzenie. Najpewniejsza metoda czytania to odnaleźć główną myśl, ustalić, co dopowiadają kolejne części, i sprawdzić, gdzie każda z nich się kończy.
Na czym polega ta konstrukcja?
Zdanie wielokrotnie złożone składa się z co najmniej trzech części, z których każda ma własne orzeczenie, czyli informację o czynności lub stanie. W tym artykule najważniejsze są układy podrzędne: jedna część zależy od drugiej, na przykład wyjaśnia, co ktoś wie, dlaczego coś zrobił albo o jaką osobę chodzi. Hipotaksa, czyli łączenie zdań przez takie zależności, pozwala pokazać nie tylko fakty, lecz także ich wzajemne relacje.
Na poziomie C2 nie chodzi już wyłącznie o regułę „po dass czasownik na końcu”. Trzeba umieć rozpoznać kilka nakładających się zależności, bezpiecznie wrócić do przerwanego zdania i świadomie zdecydować, czy długa konstrukcja pomaga czytelnikowi. Takie układy pojawiają się w esejach, analizach, umowach, literaturze oraz bardziej rozbudowanych wypowiedziach ustnych.
Polszczyzna również swobodnie korzysta ze zdań podrzędnych: „Wiem, że on, chociaż był zmęczony, dalej pracował”. Podobieństwo znaczenia bardzo pomaga. Różnica polega na tym, że polski szyk jest elastyczniejszy: niemieckiego czasownika nie można po prostu postawić tam, gdzie naturalnie wypada w polskim tłumaczeniu.
Jak działa szyk i zagnieżdżanie?
Najpierw znajdź szkielet zdania
Zdanie główne to część, która w zwykłym oznajmieniu może występować samodzielnie. Zdanie podrzędne zależy od innej części: uzupełnia ją lub bliżej określa. Zależności mogą tworzyć kilka poziomów.
Przyjrzyj się zdaniu:
Der Mann, der das Buch, das ich ihm gab, gelesen hat, sagte nichts.
Mężczyzna, który przeczytał książkę, którą mu dałem, nic nie powiedział.
Nie próbuj od razu utrzymać w pamięci wszystkich szczegółów. Odtwórz konstrukcję od zewnątrz:
- Der Mann sagte nichts. — Mężczyzna nic nie powiedział. To główny komunikat.
- der das Buch gelesen hat — który przeczytał książkę. Ta część określa mężczyznę.
- das ich ihm gab — którą mu dałem. Ta część określa książkę wewnątrz poprzedniego zdania.
Zdanie względne to właśnie dopowiedzenie typu „który…”, odnoszące się zwykle do osoby lub rzeczy. Tutaj jedno zdanie względne zawiera drugie. Po zakończeniu wewnętrznej części das ich ihm gab wracamy do części o mężczyźnie: gelesen hat. Dopiero potem kończymy myśl główną: sagte nichts.
Każda część ma własną pozycję czasownika
Odmieniona forma czasownika wskazuje między innymi osobę i liczbę: hat, war, arbeitet. W zdaniu oznajmującym głównym zajmuje zwykle drugą pozycję. To druga pozycja składniowa, a nie drugie słowo: rozbudowany początek może liczyć wiele wyrazów.
W typowym zdaniu podrzędnym wprowadzanym przez spójnik, czyli wyraz łączący części, taki jak dass lub obwohl, odmieniony czasownik stoi na końcu jego zasadniczej konstrukcji. Podobnie jest w zdaniu względnym. Jeśli forma czasownikowa ma kilka składników, trzeba zachować ich odpowiedni układ.
| Niemiecki | Polski | Co pokazuje szyk? |
|---|---|---|
| Die Ärztin erklärt den Befund. | Lekarka wyjaśnia wynik badania. | erklärt zajmuje drugą pozycję w zdaniu głównym. |
| weil die Ärztin den Befund erklärt | ponieważ lekarka wyjaśnia wynik badania | erklärt zamyka zdanie podrzędne. |
| weil die Ärztin den Befund erklärt hat | ponieważ lekarka wyjaśniła wynik badania | Na końcu występuje grupa erklärt hat. |
| die den Befund erklärt hat | która wyjaśniła wynik badania | Zdanie względne również kończy się grupą erklärt hat. |
Gdy wewnątrz pojawia się kolejne zdanie, reguła się nie zmienia:
Ich weiß, dass er, obwohl er müde war, weiterarbeitete.
Wiem, że on, chociaż był zmęczony, dalej pracował.
- Ich weiß — zdanie główne.
- dass er … weiterarbeitete — informacja o tym, co wiem.
- obwohl er müde war — informacja o przeszkodzie, mimo której pracował.
Forma war zamyka część z obwohl, a weiterarbeitete zamyka część z dass. Wtrącenie nie zmienia tej drugiej części w zdanie główne.
Odróżniaj łańcuch od zagnieżdżenia
Nie każda długa konstrukcja ma wiele poziomów zależności. Porównaj:
Ich hoffe, dass sie kommt und dass sie Zeit mitbringt.
Mam nadzieję, że przyjdzie i że będzie miała trochę czasu.
Obie części z dass zależą bezpośrednio od ich hoffe. Są równorzędne: jedna nie mieści się wewnątrz drugiej.
Ich hoffe, dass sie weiß, wann die Sitzung beginnt.
Mam nadzieję, że wie, kiedy zaczyna się zebranie.
Tutaj pytanie zależne, czyli pytanie włączone w inne zdanie bez samodzielnej formy pytającej, wann die Sitzung beginnt zależy od sie weiß. Powstaje kolejny poziom. Ta różnica pomaga ustalić, do czego odnosi się dana informacja i w jakiej kolejności należy domykać zdania.
Pilnuj odniesienia zaimków względnych
Zaimek względny to wyraz wprowadzający dopowiedzenie, na przykład der, die, das lub denen. Jego rodzaj i liczba zależą od określanego wyrazu. Przypadek, czyli forma pokazująca rolę wyrazu w zdaniu, wynika natomiast z jego funkcji wewnątrz samego zdania względnego.
Die Kollegin, der ich den Bericht geschickt habe, ruft morgen an.
Koleżanka, której wysłałem raport, zadzwoni jutro.
Die Kollegin wskazuje kobietę, ale w zdaniu względnym potrzebujemy der: raport wysłałem komu? — koleżance. To celownik, czyli przypadek oznaczający tu odbiorcę. Nie kopiujemy formy die ze zdania głównego.
Gdy pojawia się kilka rzeczowników, czyli wyrazów nazywających osoby, rzeczy lub pojęcia, nie wybieraj odniesienia wyłącznie na podstawie bliskości. Sprawdź także znaczenie, rodzaj i liczbę. Jeśli dwie interpretacje pozostają możliwe, lepiej przeredagować zdanie, niż liczyć na domyślność odbiorcy.
Przecinki pokazują granice, ale nie poziomy
Zdanie podrzędne oddzielamy przecinkiem od części, do której należy. Jeżeli zostało wsunięte w jej środek, wymaga przecinka z obu stron. Dotyczy to również zdań względnych, które są niezbędne do rozpoznania osoby lub rzeczy.
Die Unterlagen, die Sie gestern angefordert haben, liegen bereit.
Dokumenty, o które wczoraj Pan/Pani poprosił(a), są gotowe.
Nie przenoś polskiego przecinka przed każde niemieckie und. Dwa równorzędne zdania podrzędne połączone pojedynczym und zwykle nie wymagają przecinka pomiędzy nimi. Przecinek może jednak wypaść bezpośrednio przed und, jeżeli zamyka inne, wewnętrzne zdanie. O interpunkcji decyduje wtedy cała konstrukcja, nie samo słowo und.
Przykłady w kontekście
W tabeli znajdziesz zarówno zagnieżdżenia, jak i inne sposoby organizowania rozbudowanej wypowiedzi. Czytając, najpierw ustal główną informację, a potem dodawaj szczegóły.
| Niemiecki | Polski | Na co zwrócić uwagę? |
|---|---|---|
| Der Mann, der das Buch, das ich ihm gab, gelesen hat, sagte nichts. | Mężczyzna, który przeczytał książkę, którą mu dałem, nic nie powiedział. | Dwa zagnieżdżone zdania względne. |
| Ich weiß, dass er, obwohl er müde war, weiterarbeitete. | Wiem, że on, chociaż był zmęczony, dalej pracował. | Wtrącona informacja o przeszkodzie. |
| Was auch immer geschieht, wir bleiben hier. | Cokolwiek się stanie, zostajemy tutaj. | Osobny człon uogólniający przed pełnym zdaniem głównym. |
| Die Bewerberin, deren Unterlagen wir geprüft haben, wird eingeladen, sobald ein Termin feststeht. | Kandydatka, której dokumenty sprawdziliśmy, zostanie zaproszona, gdy tylko zostanie ustalony termin. | Dopowiedzenie o kandydatce i warunek czasowy zaproszenia. |
| Wenn du weißt, wann der Zug ankommt, kannst du mir Bescheid geben. | Jeśli wiesz, kiedy przyjeżdża pociąg, możesz dać mi znać. | Pytanie zależne wewnątrz warunku. |
| Die Frage, ob wir den Termin, den Sie vorgeschlagen haben, einhalten können, ist noch offen. | Nadal nie wiadomo, czy zdołamy dotrzymać zaproponowanego przez Pana/Panią terminu. | Rozbudowana część poprzedza główne ist. |
| Sie erklärte, dass der Bericht, den wir gestern erhalten hatten, noch überarbeitet werden müsse. | Wyjaśniła, że raport, który otrzymaliśmy wczoraj, trzeba jeszcze poprawić. | müsse zaznacza relacjonowanie cudzych słów. |
| Obwohl die Frist abgelaufen ist, prüfen wir, ob eine Ausnahme möglich ist. | Chociaż termin upłynął, sprawdzamy, czy możliwy jest wyjątek. | Dwa zdania podrzędne pełnią różne funkcje wobec zdania głównego. |
| Das ist die Beraterin, mit der ich gesprochen habe und die uns morgen besucht. | To doradczyni, z którą rozmawiałem i która odwiedzi nas jutro. | Dwa równorzędne dopowiedzenia o tej samej osobie. |
| Wir verschieben die Sitzung, weil die Fachleute, auf deren Einschätzung wir angewiesen sind, noch nicht geantwortet haben. | Przekładamy zebranie, ponieważ specjaliści, na których ocenie musimy polegać, jeszcze nie odpowiedzieli. | Zdanie względne wewnątrz uzasadnienia. |
| Dass der Vorschlag abgelehnt wurde, obwohl er gut begründet war, hat viele überrascht. | To, że propozycję odrzucono, chociaż była dobrze uzasadniona, zaskoczyło wiele osób. | Cała początkowa część zajmuje jedną pozycję przed hat. |
| Hätte ich gewusst, dass die Straße gesperrt ist, wäre ich früher losgefahren. | Gdybym wiedział, że droga jest zamknięta, wyjechałbym wcześniej. | Warunek bez wenn, zawierający kolejne zdanie. |
Typowe błędy
1. Powrót do polskiego szyku po wtrąceniu
- Błędnie: Ich weiß, dass er, obwohl er müde war, er arbeitete weiter.
- Poprawnie: Ich weiß, dass er, obwohl er müde war, weiterarbeitete.
- Znaczenie: Wiem, że on, chociaż był zmęczony, dalej pracował.
Po zakończeniu wtrącenia wracamy do rozpoczętej części z dass. Nie dokładamy ponownie er i nie rozpoczynamy nowego zdania głównego. Czasownik rozdzielnie złożony weiterarbeiten pozostaje tutaj zapisany łącznie.
2. Brak przecinka zamykającego dopowiedzenie
- Błędnie: Der Bericht, den Sie angefordert haben liegt auf dem Tisch.
- Poprawnie: Der Bericht, den Sie angefordert haben, liegt auf dem Tisch.
- Znaczenie: Raport, o który Pan/Pani poprosił(a), leży na stole.
Przecinek po haben pokazuje koniec zdania względnego. Bez niego czytelnikowi trudniej odnaleźć główne liegt.
3. Dobór zaimka na podstawie zdania głównego
- Błędnie: Die Kollegin, die ich geholfen habe, kommt später.
- Poprawnie: Die Kollegin, der ich geholfen habe, kommt später.
- Znaczenie: Koleżanka, której pomogłem, przyjdzie później.
Czasownik helfen wymaga celownika: pomagać komuś. Rola koleżanki w zdaniu głównym nie decyduje o formie zaimka wewnątrz dopowiedzenia.
4. Pozostawienie podmiotu przed czasownikiem po początkowym zdaniu podrzędnym
- Błędnie: Wenn ich weiß, ob sie kommt, ich rufe dich an.
- Poprawnie: Wenn ich weiß, ob sie kommt, rufe ich dich an.
- Znaczenie: Kiedy będę wiedzieć, czy przyjdzie, zadzwonię do ciebie.
Podmiot, czyli tutaj osoba wykonująca czynność, ich, stoi po rufe. Cała początkowa część z wenn, łącznie z wewnętrznym pytaniem, zajmuje pierwszą pozycję zdania głównego. Nie liczymy pozycji od nowa po przecinku.
5. Traktowanie każdego połączenia jako podporządkowania
- Błędnie: Wir bleiben hier, denn die Straße gesperrt ist.
- Poprawnie: Wir bleiben hier, denn die Straße ist gesperrt.
- Znaczenie: Zostajemy tutaj, bo droga jest zamknięta.
Denn łączy zdania równorzędne i nie wprowadza szyku z czasownikiem na końcu. Natomiast z weil powiemy: Wir bleiben hier, weil die Straße gesperrt ist — „Zostajemy tutaj, ponieważ droga jest zamknięta”. Podobne znaczenie nie gwarantuje takiej samej budowy.
Uwagi dotyczące użycia
Złożoność powinna porządkować informacje
Dobrze zbudowana hipotaksa wskazuje, co jest głównym twierdzeniem, a co powodem, warunkiem, zastrzeżeniem lub dopowiedzeniem. Długość sama w sobie nie świadczy o wysokim poziomie języka. Jeśli trzeba kilkakrotnie wracać do początku, aby znaleźć główny czasownik, warto zmienić konstrukcję.
W tekście fachowym uzasadnione może być zestawienie kilku warunków w jednym zdaniu. W wiadomości do współpracownika często lepiej oddzielić decyzję od wyjaśnienia. Obie wersje mogą być poprawne; wybór zależy od celu i odbiorcy.
W mowie łatwiej dodawać niż zagnieżdżać
W rozmowie częściej dokładamy informacje po zakończeniu poprzedniej myśli. Głębokie wtrącenia wymagają od rozmówcy przechowywania niedokończonych części w pamięci. Zamiast jednego bardzo długiego zdania można powiedzieć:
Der Mann hat nichts gesagt. Er hatte das Buch gelesen, das ich ihm gegeben hatte.
Mężczyzna nic nie powiedział. Przeczytał wcześniej książkę, którą mu dałem.
Nie jest to mechaniczny zamiennik pierwszego przykładu: druga wersja inaczej rozkłada nacisk i wyraźniej zaznacza wcześniejszy czas zdarzeń. To świadoma zmiana sposobu opowiadania, nie naprawa błędu gramatycznego.
Polski zaimek nie zawsze rozwiązuje niemiecką niejasność
Polskie „który” i niemieckie der mogą odnosić się do więcej niż jednego rzeczownika. Zgodność rodzaju czasem zawęża wybór, ale nie zastępuje czytelnej redakcji. Gdy wymieniasz dwie osoby tego samego rodzaju, rozważ użycie imienia albo rozdzielenie zdania. Także dessen i deren, wskazujące przynależność, nie gwarantują automatycznie jasnego odniesienia w długim tekście.
Zagadnienia zaawansowane
Początkowe zdanie podrzędne a człon wydzielony
Zwykłe zdanie podrzędne na początku zajmuje pierwszą pozycję całej konstrukcji:
Obwohl es regnet, bleiben wir hier.
Chociaż pada, zostajemy tutaj.
Inaczej można zorganizować wypowiedź uogólniającą:
Was auch immer geschieht, wir bleiben hier.
Cokolwiek się stanie, zostajemy tutaj.
Część was auch immer geschieht ma znaczenie „bez względu na to, co się wydarzy”. W tej konstrukcji jest wydzielona przed właściwym zdaniem głównym, które ma własny układ wir bleiben. Nie stosuj więc bez wyjątku hasła „po każdym początkowym zdaniu podrzędnym czasownik musi od razu następować po przecinku”. Podobnie działa wer auch immer — „ktokolwiek”.
Możliwa jest także wersja z wyrazem nawiązującym:
Was auch immer geschieht, wir bleiben trotzdem hier.
Cokolwiek się stanie, i tak zostajemy tutaj.
Trotzdem podkreśla niezmienność decyzji, ale nie jest konieczne. Nie przenoś tego wzorca na zwykłe zdania z wenn lub obwohl.
Warunek bez spójnika
W bardziej zwartej wypowiedzi można opuścić wenn i rozpocząć warunek od czasownika:
Sollte sich herausstellen, dass Angaben fehlen, informieren wir Sie.
Gdyby się okazało, że brakuje danych, poinformujemy Pana/Panią.
Taki warunek nadal może zawierać kolejne zdanie, tutaj dass Angaben fehlen. Początkowe sollte nie zamienia całej wypowiedzi w pytanie. Odczytujemy je razem z następującą informacją o skutku.
Kilka czasowników na końcu i ważny wyjątek
W rozbudowanych zdaniach możesz spotkać grupy takie jak überarbeitet werden muss — „musi zostać poprawiony”. Zawierają one bezokoliczniki, czyli formy nienaznaczające osoby, tutaj werden, oraz imiesłów, czyli formę używaną między innymi w czasach złożonych i stronie biernej, tutaj überarbeitet. Strona bierna pozwala mówić o tym, co dzieje się z raportem, bez wskazywania wykonawcy.
Ich denke, dass der Bericht überarbeitet werden muss.
Sądzę, że raport musi zostać poprawiony.
Reguła o odmienionej formie na samym końcu ma jednak wyjątki. Ważny dotyczy czasu przeszłego z czasownikiem modalnym, czyli wyrażającym na przykład możliwość lub konieczność, i drugim bezokolicznikiem:
Sie sagt, dass sie den Bericht hat überarbeiten müssen.
Mówi, że musiała poprawić raport.
W tej konstrukcji występuje hat überarbeiten müssen, a nie mechanicznie utworzony układ z hat na samym końcu. Forma müssen zastępuje tu imiesłów gemusst. To właściwość grupy czasownikowej, nie skutek długości zdania ani liczby wtrąceń.
Mowa zależna wewnątrz rozbudowanej konstrukcji
Mowa zależna oznacza relacjonowanie cudzej wypowiedzi bez dosłownego cytowania. W oficjalnym tekście może pojawić się Konjunktiv I, czyli niemiecki tryb służący między innymi zaznaczaniu takiej relacji:
Die Sprecherin erklärte, dass die Unterlagen, die man angefordert habe, vollständig seien.
Rzeczniczka wyjaśniła, że dokumenty, o które poproszono, są kompletne.
Habe i seien sygnalizują tutaj relacjonowanie cudzych słów. Zagnieżdżenie nie wymaga tego trybu samo z siebie. Dobór trybu i dobór szyku to dwa osobne zadania; nie należy automatycznie zmieniać wszystkich czasowników tylko dlatego, że wypowiedź jest długa.
Przesuwanie dopowiedzenia za główną część
Niemiecki pozwala czasem umieścić rozbudowaną informację po zasadniczym zamknięciu zdania. Takie miejsce nazywa się Nachfeld, czyli polem końcowym:
Wir haben die Unterlagen geprüft, die Sie uns geschickt haben.
Sprawdziliśmy dokumenty, które Pan/Pani nam przesłał(a).
Zdanie względne następuje tu po geprüft, dzięki czemu nie przerywa grupy haben … geprüft. To często czytelniejsze niż wkładanie długiego dopowiedzenia do środka. Nie oznacza jednak, że dowolną część można przenieść na koniec: trzeba zachować jasny związek z określanym wyrazem i naturalny tok informacji.
Jak ćwiczyć?
- Odtwarzaj trzy poziomy. Wybierz jedno długie zdanie z artykułu. Zapisz osobno jego główną myśl, dopowiedzenie i zdanie wewnątrz dopowiedzenia. Dopiero potem złóż całość. Przy każdym czasowniku zaznacz, którą część zamyka.
- Rozbudowuj i skracaj tę samą wypowiedź. Zacznij od Die Kollegin ruft an — „Koleżanka dzwoni”. Dodaj informację „której wczoraj pomogłem”, a potem okoliczność dotyczącą telefonu. Następnie przerób całość na dwa zdania i porównaj, która wersja lepiej sprawdzi się w rozmowie, a która w raporcie.
- Sprawdzaj w stałej kolejności. Najpierw ustal odniesienia zaimków, potem pozycje czasowników, na końcu przecinki. Przeczytaj zdanie na głos: jeśli po wtrąceniu nie pamiętasz, jak je dokończyć, spróbuj przesunąć dopowiedzenie lub rozdzielić wypowiedź.
Powiązane zagadnienia
- Podstawa: Zdania względne — dobór zaimka, jego przypadek i podstawowy szyk; te zasady pozostają ważne na każdym poziomie zagnieżdżenia.