Zdania względne w języku niemieckim
Relativsätze
Ten artykuł jest częścią drzewa gramatyki języka niemiecki w Settemila Lingue.
W skrócie
Niemieckie zdanie względne dopowiada coś o osobie lub rzeczy, podobnie jak polskie zdanie z „który”. Rodzaj i liczbę zaimka der, die, das dobierasz do opisywanego niemieckiego wyrazu, ale jego przypadek wynika z roli w samym zdaniu względnym. Zdanie oddzielasz przecinkiem, a czasownik w formie osobowej stawiasz na końcu: Das Buch, das ich lese, ist interessant — „Książka, którą czytam, jest interesująca”.
Na czym polegają zdania względne?
Zdanie względne, po niemiecku Relativsatz, pozwala wskazać, o kogo lub o co chodzi, albo dodać informację o znanej już osobie czy rzeczy. Zamiast dwóch zdań „Mam sąsiadkę. Ta sąsiadka pracuje w szpitalu” można powiedzieć: Ich habe eine Nachbarin, die im Krankenhaus arbeitet — „Mam sąsiadkę, która pracuje w szpitalu”. Wyraz die łączy oba zdania i zastępuje ponowne die Nachbarin.
Na poziomie B1 najważniejsze są zdania z zaimkami der, die, das oraz ich odmienionymi formami. Zaimek to wyraz zastępujący nazwę osoby lub rzeczy; tutaj działa podobnie jak polskie „który, która, które”. Niemiecka odmiana może początkowo wyglądać znajomo, bo w polszczyźnie też mówimy „kobieta, której pomagam”, a nie „kobieta, która pomagam”. Trzeba jednak kierować się wymaganiami niemieckiego czasownika, nie polskiego tłumaczenia.
W praktyce ta konstrukcja przydaje się przy opisywaniu ludzi, szukaniu mieszkania, wyjaśnianiu problemów i wskazywaniu dokumentów. Wykorzystuje szyk znany ze zdań z weil i dass: zdanie podrzędne, czyli część zależna od innego zdania, ma czasownik w formie osobowej na końcu. Dalej znajdziesz najpierw podstawowy mechanizm, a następnie formy takie jak dessen, deren i was.
Jak zbudować zdanie względne?
1. Ustal, jaki wyraz opisujesz
Najczęściej punktem odniesienia jest rzeczownik, czyli nazwa osoby, przedmiotu lub pojęcia, na przykład der Mann — „mężczyzna”, das Buch — „książka”, die Entscheidung — „decyzja”. Zaimek względny przejmuje od niego niemiecki rodzaj gramatyczny i liczbę.
Nie sugeruj się rodzajem polskiego odpowiednika. Niemieckie das Buch jest rodzaju nijakiego, choć polska „książka” jest rodzaju żeńskiego:
- Das Buch, das auf dem Tisch liegt, gehört mir. — „Książka, która leży na stole, należy do mnie”.
- Die Bücher, die auf dem Tisch liegen, gehören mir. — „Książki, które leżą na stole, należą do mnie”.
W liczbie mnogiej nie rozróżnia się tutaj rodzajów. Wszystkie rzeczowniki korzystają z tej samej kolumny odmiany.
2. Dobierz przypadek wewnątrz zdania względnego
Przypadek to forma wyrazu pokazująca jego rolę w zdaniu. Dla tej konstrukcji potrzebne są cztery niemieckie przypadki:
- Nominativ — mianownik: zwykle wskazuje podmiot, czyli osobę lub rzecz, o której mówimy, co robi albo jaka jest.
- Akkusativ — biernik: często oznacza dopełnienie bliższe, czyli osobę lub rzecz bezpośrednio objętą czynnością, np. kogoś, kogo widzimy.
- Dativ — celownik: występuje po określonych czasownikach i przyimkach, np. przy osobie, której pomagamy.
- Genitiv — dopełniacz: w tym zastosowaniu pokazuje przede wszystkim przynależność, czyli „czyj?”.
Nie zawsze wystarczy zadać polskie pytanie. Niemieckie helfen — „pomagać” — wymaga celownika, a fragen — „pytać” — biernika, choć po polsku pytamy „kogo?” również w znaczeniu dopełniacza. Ucz się więc czasowników razem z wymaganym przypadkiem.
| Przypadek | der Mann | die Frau | das Kind | die Leute |
|---|---|---|---|---|
| Mianownik | der | die | das | die |
| Biernik | den | die | das | die |
| Celownik | dem | der | dem | denen |
| Dopełniacz | dessen | deren | dessen | deren |
Nagłówki oznaczają odpowiednio mężczyznę, kobietę, dziecko i ludzi. Większość form wygląda jak rodzajnik określony, czyli niemieckie der, die, das stojące przed rzeczownikiem. Zwróć jednak uwagę na denen, dessen i deren: nie można po prostu skopiować całej odmiany rodzajnika.
Najłatwiej sprawdzić przypadek, odtwarzając dwa niezależne zdania:
- Der Mann steht dort. — „Mężczyzna tam stoi”. Mężczyzna jest podmiotem, więc: Der Mann, der dort steht, ist mein Lehrer — „Mężczyzna, który tam stoi, jest moim nauczycielem”.
- Ich kenne den Mann. — „Znam tego mężczyznę”. Mężczyzna jest osobą, którą znam, więc: Der Mann, den ich kenne, wohnt hier — „Mężczyzna, którego znam, mieszka tutaj”.
- Ich helfe der Frau. — „Pomagam tej kobiecie”. Czasownik helfen wymaga celownika, więc: Die Frau, der ich helfe, wohnt nebenan — „Kobieta, której pomagam, mieszka obok”.
Przypadek wyrazu w zdaniu głównym nie przechodzi automatycznie na zaimek. W Ich suche den Mann, der hier arbeitet — „Szukam mężczyzny, który tutaj pracuje” — występuje najpierw den Mann, ale potem der: w drugiej części to mężczyzna wykonuje czynność.
3. Ustaw czasownik na końcu i dodaj przecinki
Najczęstszy układ to: opisywany wyraz + przecinek + zaimek względny + reszta zdania + czasownik.
- Ich suche eine Wohnung, die einen Balkon hat. — „Szukam mieszkania, które ma balkon”.
- Die Wohnung, die einen Balkon hat, ist schon vermietet. — „Mieszkanie, które ma balkon, jest już wynajęte”.
Gdy zdanie względne znajduje się w środku wypowiedzenia, zamykasz je drugim przecinkiem. Potem wracasz do przerwanej konstrukcji zdania głównego. Dlatego po Die Wohnung, die einen Balkon hat, pojawia się od razu ist: całe Die Wohnung pozostaje podmiotem zdania „Mieszkanie jest już wynajęte”.
Przy czasie przeszłym złożonym na końcu stoi odmienione haben lub sein. Przed nim pojawia się imiesłów, czyli forma taka jak gekauft — „kupiony”:
- Das ist die Lampe, die ich gestern gekauft habe. — „To lampa, którą wczoraj kupiłem”.
Przy czasowniku modalnym, np. können — „móc, umieć”, przed końcowym czasownikiem osobowym stoi bezokolicznik, czyli forma słownikowa:
- Ich brauche jemanden, der mir helfen kann. — „Potrzebuję kogoś, kto może mi pomóc”.
4. Jeśli jest przyimek, postaw go przed zaimkiem
Przyimek to krótki wyraz określający relację, np. mit — „z”, für — „dla” albo über — „o”. W zdaniu względnym tworzy połączenie z zaimkiem i wpływa na jego przypadek:
- Die Kollegin, mit der ich arbeite, ist heute krank. — „Koleżanka, z którą pracuję, jest dziś chora”.
- Das Thema, über das wir sprechen, ist wichtig. — „Temat, o którym rozmawiamy, jest ważny”.
To akurat przypomina polszczyznę: „z którą”, „o którym”. Nie zostawiaj jednak przyimka na końcu i nie łącz go z zaimkiem tak jak z rodzajnikiem. Poprawnie: in dem, nie im, gdy chodzi o zaimek względny: das Haus, in dem ich wohne — „dom, w którym mieszkam”.
Przy przyimkach takich jak in czy auf wybór między biernikiem a celownikiem zależy od znaczenia: das Zimmer, in dem ich arbeite — „pokój, w którym pracuję”, ale das Zimmer, in das ich gehe — „pokój, do którego wchodzę”. Nie sama obecność ruchu, lecz relacja miejsca albo celu decyduje o przypadku.
Przykłady w kontekście
Poniższe zdania pokazują, że ten sam typ konstrukcji działa w zwykłej rozmowie, w opisie mieszkania i w korespondencji.
| Niemiecki | Polski | Na co zwrócić uwagę |
|---|---|---|
| Der Mann, der dort steht, ist mein Lehrer. | Mężczyzna, który tam stoi, jest moim nauczycielem. | Zaimek jest podmiotem. |
| Das Buch, das ich lese, ist interessant. | Książka, którą czytam, jest interesująca. | Rodzaj nijaki, biernik. |
| Die Frau, der ich helfe, wohnt nebenan. | Kobieta, której pomagam, mieszka obok. | Celownik po czasowniku oznaczającym pomaganie. |
| Ist das der Schlüssel, den du suchst? | Czy to klucz, którego szukasz? | Rodzaj męski, biernik. |
| Die Gäste, denen wir die Stadt gezeigt haben, kommen aus Krakau. | Goście, którym pokazaliśmy miasto, pochodzą z Krakowa. | Celownik liczby mnogiej i czas przeszły złożony. |
| Die Ärztin, bei der ich einen Termin habe, spricht Polnisch. | Lekarka, u której mam umówioną wizytę, mówi po polsku. | Przyimek z celownikiem. |
| Der Zug, auf den wir warten, hat Verspätung. | Pociąg, na który czekamy, jest opóźniony. | Czekanie na coś wymaga tu przyimka z biernikiem. |
| Das Café, in dem wir uns treffen, schließt um acht. | Kawiarnia, w której się spotykamy, zamyka się o ósmej. | Miejsce, więc celownik. |
| Ich suche einen Kurs, den ich abends besuchen kann. | Szukam kursu, na który mogę chodzić wieczorami. | Czasownik modalny stoi na końcu. |
| Die Unterlagen, die Sie angefordert haben, finden Sie im Anhang. | Dokumenty, o które Pan lub Pani prosi, znajdują się w załączniku. | Konstrukcja przydatna w korespondencji. |
| Der Nachbar, dessen Fahrrad gestohlen wurde, hat die Polizei angerufen. | Sąsiad, któremu skradziono rower, zadzwonił na policję. | Zaimek wskazuje właściciela roweru. |
| Die Firma, deren Angebot wir prüfen, sitzt in Berlin. | Firma, której ofertę sprawdzamy, ma siedzibę w Berlinie. | Forma wskazująca przynależność przy rodzaju żeńskim. |
Najczęstsze błędy
1. Kopiowanie przypadku ze zdania głównego
- Błędnie: Ich besuche den Freund, den in Hamburg wohnt.
- Poprawnie: Ich besuche den Freund, der in Hamburg wohnt. — „Odwiedzam przyjaciela, który mieszka w Hamburgu”.
W zdaniu głównym odwiedzasz przyjaciela, dlatego występuje biernik. W zdaniu względnym to przyjaciel mieszka w Hamburgu, więc potrzebny jest mianownik der.
2. Dobieranie rodzaju według polskiego słowa
- Błędnie: Das Buch, die ich lese, ist interessant.
- Poprawnie: Das Buch, das ich lese, ist interessant. — „Książka, którą czytam, jest interesująca”.
Polska „książka” nie wyznacza rodzaju niemieckiego zaimka. Punktem odniesienia jest das Buch.
3. Pozostawianie zwykłego szyku zdania
- Błędnie: Das ist die Frau, die arbeitet hier.
- Poprawnie: Das ist die Frau, die hier arbeitet. — „To kobieta, która tutaj pracuje”.
Czasownik arbeitet trafia na koniec zdania względnego. Nie dodawaj też kolejnego zaimka osobowego: konstrukcja die sie hier arbeitet nie jest poprawna w tym znaczeniu, bo die już pełni rolę podmiotu.
4. Używanie rodzajnika zamiast właściwej formy zaimka
- Błędnie: Die Leute, mit den ich spreche, sind sehr freundlich.
- Poprawnie: Die Leute, mit denen ich spreche, sind sehr freundlich. — „Ludzie, z którymi rozmawiam, są bardzo życzliwi”.
Celownik liczby mnogiej zaimka względnego ma formę denen, a nie den.
5. Pomijanie przyimka lub zamykającego przecinka
- Błędnie: Der Kollege, dem ich warte kommt später.
- Poprawnie: Der Kollege, auf den ich warte, kommt später. — „Kolega, na którego czekam, przyjdzie później”.
Niemieckie warten auf wymaga tutaj auf z biernikiem. Po zakończeniu zdania względnego trzeba też postawić przecinek, zanim wróci się do kommt später.
Uwagi dotyczące użycia
Doprecyzowanie i dodatkowa informacja
Zdanie względne może wybierać jedną osobę z większej grupy albo dopowiadać coś o osobie już znanej:
- Die Kollegen, die heute im Büro sind, essen zusammen. — „Koledzy, którzy są dziś w biurze, jedzą razem”. Chodzi o określoną część grupy.
- Meine Mutter, die in Lublin lebt, kommt morgen. — „Moja mama, która mieszka w Lublinie, przyjeżdża jutro”. Miejsce zamieszkania jest dodatkową informacją.
W obu zastosowaniach niemiecki wymaga przecinków. O tym, czy informacja zawęża grupę, decydują treść i kontekst, a nie samo pojawienie się przecinka. Pod tym względem polska interpunkcja daje dobrą intuicję.
Gdzie umieścić zdanie względne?
Najczytelniej umieszczać je blisko wyrazu, który opisuje. Długa przerwa może sprawić, że odbiorca nie będzie wiedział, do czego odnosi się zaimek. W zwykłej rozmowie lepiej podzielić skomplikowaną wypowiedź na dwa zdania niż budować kilka zdań względnych jedno w drugim.
Możliwe jest również przesunięcie zdania względnego za końcową część zdania głównego: Ich habe einen Film gesehen, der mich sehr berührt hat — „Obejrzałem film, który bardzo mnie poruszył”. Nie trzeba wciskać dopowiedzenia między Film i gesehen.
Styl codzienny i oficjalny
Formy der, die, das są zwyczajne i odpowiednie również w poprawnym piśmie. Spotyka się też welcher, welche, welches — również w znaczeniu „który, która, które” — zwłaszcza w tekstach pisanych. Przykład: Der Antrag, welcher gestern eingegangen ist, wird geprüft — „Wniosek, który wpłynął wczoraj, jest rozpatrywany”. Nie ma potrzeby zastępować nimi każdego der: często brzmią ciężej.
Regionalnie można usłyszeć wo zamiast odmienionego zaimka przy osobach i rzeczach. Nie traktuj tego jako wzoru do neutralnej wypowiedzi pisemnej. Miejscowe wo ma natomiast poprawne standardowe zastosowania opisane poniżej.
Dla bardziej zaawansowanych
Dessen i deren: informacja o przynależności
Te formy odpowiadają często polskiemu „którego, której, których” w znaczeniu „czyj?”. Dessen odnosi się do rzeczownika rodzaju męskiego lub nijakiego, a deren do żeńskiego lub liczby mnogiej.
- Das ist der Mann, dessen Tochter hier studiert. — „To mężczyzna, którego córka tutaj studiuje”.
- Das ist die Frau, deren Sohn hier studiert. — „To kobieta, której syn tutaj studiuje”.
- Das sind die Eltern, deren Kinder hier studieren. — „To rodzice, których dzieci tutaj studiują”.
Wybierasz formę według właściciela, nie według posiadanej rzeczy. Dlatego przy der Mann pozostaje dessen, mimo że dalej występuje Tochter — „córka”. Nie dodajesz rodzajnika przed rzeczownikiem: dessen Tochter, nie dessen die Tochter.
Nie każde polskie „którego” oznacza jednak przynależność. W „mężczyzna, którego widzę” potrzebne jest den ich sehe; w „mężczyzna, którego córkę znam” — dessen Tochter ich kenne. To sens całej konstrukcji rozstrzyga, czy chodzi o dopełniacz zaimka względnego.
Przed taką grupą może też stać przyimek: die Kollegin, mit deren Bruder ich arbeite — „koleżanka, z której bratem pracuję”. Deren nadal wskazuje koleżankę jako siostrę wspomnianego mężczyzny; mit dotyczy całego połączenia z Bruder.
Was zamiast das
Po wyrazach takich jak alles — „wszystko”, etwas — „coś” i nichts — „nic” często pojawia się was:
- Alles, was du brauchst, liegt auf dem Tisch. — „Wszystko, czego potrzebujesz, leży na stole”.
- Es gibt nichts, was wir ändern können. — „Nie ma niczego, co możemy zmienić”.
Podobnie jest po nazwach cech użytych jak rzeczowniki, zwłaszcza w stopniu najwyższym, czyli wyrażających „najbardziej”:
- Das ist das Beste, was wir tun können. — „To najlepsze, co możemy zrobić”.
Was może też odnosić się do całej wcześniejszej informacji: Er hat sofort geantwortet, was mich überrascht hat — „Odpowiedział od razu, co mnie zaskoczyło”. Zaskoczyła mnie cała sytuacja, a nie jeden rzeczownik. Nie przenoś jednak was na wszystkie rzeczy: neutralnie mówimy das Buch, das ich lese, a nie das Buch, was ich lese.
Wo oraz połączenia z wo-
Przy nazwach miejsc wo może oznaczać „gdzie”: Berlin, wo meine Schwester lebt, ist eine große Stadt — „Berlin, gdzie mieszka moja siostra, jest dużym miastem”. Można też powiedzieć die Stadt, in der ich wohne — „miasto, w którym mieszkam”. Forma z przyimkiem wyraźniej pokazuje relację przestrzenną i jest dobrym wyborem w starannej wypowiedzi.
Inne znaczenie mają połączenia takie jak worüber — „o czym, z czego” zależnie od czasownika. Mogą odnosić się do całego zdarzenia: Sie hat die Prüfung bestanden, worüber ich mich sehr freue — „Zdała egzamin, z czego bardzo się cieszę”. Przy konkretnej osobie zachowujemy przyimek i odmieniony zaimek: die Freundin, über die wir sprechen — „przyjaciółka, o której rozmawiamy”.
Zgodność czasownika z podmiotem
Jeśli zaimek względny jest podmiotem, czasownik zgadza się z nim w liczbie: die Frau, die hier arbeitet — „kobieta, która tutaj pracuje”, ale die Frauen, die hier arbeiten — „kobiety, które tutaj pracują”. Jeżeli zaimek jest dopełnieniem, o formie czasownika decyduje inny podmiot: die Frauen, denen mein Bruder hilft — „kobiety, którym pomaga mój brat”. Liczba mnoga denen nie wymusza tu czasownika w liczbie mnogiej.
Jak ćwiczyć?
- Łącz po dwa krótkie zdania. Zacznij od Das ist ein Kollege. Ich helfe dem Kollegen — „To kolega. Pomagam koledze”. Zaznacz wspólną osobę, sprawdź przypadek i połącz: Das ist ein Kollege, dem ich helfe — „To kolega, któremu pomagam”. Potem zmień drugie zdanie na „Znam kolegę” i samodzielnie dobierz inną formę.
- Ćwicz czasownik razem z przypadkiem lub przyimkiem. Zapisuj całe połączenia, np. jemandem helfen — „pomagać komuś”, auf jemanden warten — „czekać na kogoś”, mit jemandem sprechen — „rozmawiać z kimś”. Następnie opisuj za ich pomocą prawdziwe osoby i sytuacje. To skuteczniejsze niż samo odpytywanie się z tabeli.
- Sprawdzaj zdanie w trzech przebiegach. Najpierw rodzaj i liczbę opisywanego niemieckiego wyrazu, potem rolę zaimka wewnątrz zdania względnego, na końcu czasownik i przecinki. Przy dłuższym przykładzie przeczytaj osobno zdanie główne, pomijając dopowiedzenie: powinno nadal mieć poprawny szkielet.
Powiązane zagadnienia
- Warto znać wcześniej: Zdania podrzędne z weil i dass — podstawy szyku z czasownikiem na końcu.
- Dalszy krok: Złożone konstrukcje zdaniowe — łączenie kilku zdań zależnych w czytelną wypowiedź.