A2

Zdania podrzędne z weil i dass w języku niemieckim

Nebensätze: weil, dass

Ten artykuł jest częścią drzewa gramatyki języka niemiecki w Settemila Lingue.

W skrócie

Weil znaczy „bo”, „ponieważ” i wprowadza przyczynę, a dass znaczy „że” i wprowadza treść myśli, wypowiedzi lub oceny. Po obu spójnikach odmieniony czasownik stoi na końcu zdania podrzędnego: Ich bleibe zu Hause, weil ich krank bin — „Zostaję w domu, bo jestem chory”. Zdanie podrzędne oddzielamy przecinkiem; jeśli stoi ono na początku całej wypowiedzi, zaraz po przecinku pojawia się czasownik zdania głównego: Weil ich krank bin, bleibe ich zu Hause.

Na czym polega ta konstrukcja?

Zdanie podrzędne to część dłuższej wypowiedzi, która zależy od innej części: wyjaśnia ją lub uzupełnia. W zdaniu „Wiem, że jutro pracujesz” fragment „że jutro pracujesz” podaje treść tego, co wiem. W zdaniu „Zostaję w domu, ponieważ pada” fragment z „ponieważ” wyjaśnia przyczynę decyzji. Niemieckie dass i weil działają znaczeniowo podobnie do polskich odpowiedników, ale wymagają innego szyku, czyli kolejności wyrazów.

Na poziomie A2 najważniejsze jest opanowanie dwóch czynności: wybrania właściwego spójnika, czyli wyrazu łączącego części wypowiedzi, i przesunięcia odmienionego czasownika na koniec. Ta umiejętność przydaje się przy wyjaśnianiu nieobecności, umawianiu spotkań, przekazywaniu wiadomości i wyrażaniu opinii. Zamiast kilku urywanych zdań można jasno pokazać, jak informacje się ze sobą wiążą.

Dla osoby polskojęzycznej trudność nie leży zwykle w znaczeniu „bo” i „że”, lecz w odruchu zachowania polskiej kolejności: „bo jestem chory”. Po niemiecku trzeba powiedzieć dosłownie „bo ja chory jestem”: weil ich krank bin. Nie oznacza to jednak odwracania wszystkich słów. Zasadnicza zmiana dotyczy położenia czasownika.

Jak budować zdania z weil i dass

Najpierw rozpoznaj odmieniony czasownik

Odmieniony czasownik to forma dopasowana do osoby i czasu, na przykład bin, kommt, habe, muss. Podmiot to osoba lub rzecz, o której mówimy: w przykładzie ich bin krank — „jestem chory” podmiotem jest ich, czyli „ja”.

W zdaniu głównym, które może stanowić samodzielną wypowiedź, odmieniony czasownik zajmuje zwykle drugą pozycję. Po weil lub dass przechodzi na koniec własnego zdania:

Niemiecki Polski Co się zmienia?
Ich bin krank. Jestem chory. Samodzielne zdanie: czasownik na drugiej pozycji.
Ich bleibe zu Hause, weil ich krank bin. Zostaję w domu, bo jestem chory. Forma „jestem” zamyka część podającą przyczynę.
Er kommt. On przyjdzie. Samodzielne zdanie oznajmujące.
Ich weiß, dass er kommt. Wiem, że on przyjdzie. Czasownik zamyka część podającą treść wiedzy.

Podstawowy schemat to spójnik + podmiot + pozostałe informacje + odmieniony czasownik. To schemat praktyczny, nie nakaz umieszczania każdego innego wyrazu w jednej niezmiennej kolejności. Najpierw pilnuj początku z właściwym spójnikiem i końca z czasownikiem.

Weil: podaj przyczynę

Weil odpowiada na pytanie Warum? — „Dlaczego?”. Wprowadza powód zdarzenia, działania lub stanu:

  • Ich nehme den Bus, weil mein Fahrrad kaputt ist. — Jadę autobusem, bo mój rower jest zepsuty.
  • Wir essen jetzt, weil wir Hunger haben. — Jemy teraz, bo jesteśmy głodni.

Po polsku powód często wyrażamy bez zaimka: „bo nie mam czasu”. W niemieckim zwykle potrzebny jest jawny podmiot: weil ich keine Zeit habe — „bo nie mam czasu”. Samo przesunięcie habe nie wystarczy, jeśli zabraknie ich.

Dass: podaj treść, nie przyczynę

Dass wprowadza informację, którą ktoś zna, uważa za prawdziwą, przekazuje albo ocenia. Często występuje po czasownikach wissen — „wiedzieć”, glauben — „sądzić”, hoffen — „mieć nadzieję”, sagen — „mówić” oraz po wyrażeniach typu es ist gut — „to dobrze”.

  • Ich glaube, dass der Laden noch offen ist. — Myślę, że sklep jest jeszcze otwarty.
  • Sie sagt, dass sie später kommt. — Mówi, że przyjdzie później.
  • Es ist gut, dass du hier bist. — To dobrze, że tu jesteś.

Różnicę między spójnikami najlepiej sprawdzać pytaniem. Ich weiß, dass er kommt — „Wiem, że on przyjdzie” odpowiada na „Co wiem?”. Ich freue mich, weil er kommt — „Cieszę się, bo on przyjdzie” odpowiada na „Dlaczego się cieszę?”. Szyk jest taki sam, ale relacja między informacjami inna.

Gdy czasowników jest więcej

Nie zawsze na końcu stoi tylko jeden wyraz. W konstrukcjach złożonych trzeba zachować razem elementy tworzące czasownik:

Niemiecki Polski Układ końcówki
Ich bin müde, weil ich schlecht geschlafen habe. Jestem zmęczony, bo źle spałem. Imiesłów, czyli forma używana tu do budowy czasu przeszłego, stoi przed odmienionym czasownikiem pomocniczym.
Sie sagt, dass sie morgen arbeiten muss. Mówi, że jutro musi pracować. Bezokolicznik, czyli forma typu „pracować”, stoi przed odmienionym czasownikiem wyrażającym konieczność.
Ich weiß, dass der Zug gleich abfährt. Wiem, że pociąg zaraz odjeżdża. W czasowniku rozdzielnie złożonym przedrostek łączy się z resztą formy.
Er sagt, dass er uns helfen wird. Mówi, że nam pomoże. Bezokolicznik stoi przed odmienioną formą służącą do budowy czasu przyszłego.

Przy czasownikach rozdzielnie złożonych, czyli takich, których początkowa część odrywa się w zwykłym zdaniu głównym, porównaj: Der Zug fährt gleich ab — „Pociąg zaraz odjeżdża”, ale dass der Zug gleich abfährt — „że pociąg zaraz odjeżdża”. Nie zapisujemy tutaj ab fährt ani fährt ab.

Zdanie podrzędne na początku

Część z weil może poprzedzać zdanie główne:

Weil ich morgen früh aufstehen muss, gehe ich jetzt ins Bett. — Ponieważ jutro muszę wcześnie wstać, idę teraz do łóżka.

Całe zdanie z weil zajmuje pierwszą pozycję w większej konstrukcji. Dlatego po przecinku od razu występuje gehe, a dopiero potem ich. Nie dodawaj drugiego podmiotu przed czasownikiem na wzór polskiego „ponieważ…, ja idę…”.

Z dass również można zacząć wypowiedź, gdy jej dalsza część ocenia lub komentuje podaną treść:

Dass du heute Zeit hast, freut mich. — Cieszę się, że masz dziś czas.

To poprawna konstrukcja, lecz na początku nauki łatwiejszy będzie wariant Es freut mich, dass du heute Zeit hast — „Cieszę się, że masz dziś czas”.

Przecinek wyznacza granicę

Zdanie z weil lub dass oddzielamy od zdania głównego przecinkiem. Gdy stoi na początku, przecinek pojawia się po jego zakończeniu. Sam spójnik nie wymaga przecinka bezpośrednio po sobie: piszemy weil ich müde bin — „bo jestem zmęczony”, nie oddzielamy weil od ich.

„Na końcu” oznacza przede wszystkim koniec danego zdania podrzędnego, niekoniecznie całej wypowiedzi. W przykładzie Weil ich müde bin, gehe ich nach Hause — „Ponieważ jestem zmęczony, idę do domu” forma bin stoi przed przecinkiem, mimo że dalej następują kolejne słowa.

Przykłady w codziennych sytuacjach

Poniższe zdania pokazują różne osoby, czasy i miejsca zdania podrzędnego. Wyróżniono końcowe formy czasowników w częściach z weil i dass.

Niemiecki Polski Na co zwrócić uwagę
Ich bleibe zu Hause, weil ich krank bin. Zostaję w domu, bo jestem chory. Przyczyna decyzji.
Ich weiß, dass er kommt. Wiem, że on przyjdzie. Treść tego, co wiem.
Es ist gut, dass du hier bist. To dobrze, że tu jesteś. Ocena sytuacji.
Wir bestellen eine Pizza, weil der Kühlschrank leer ist. Zamawiamy pizzę, bo lodówka jest pusta. Codzienne uzasadnienie.
Weil die Kinder schon schlafen, sprechen wir leise. Ponieważ dzieci już śpią, mówimy cicho. Po przecinku od razu pojawia się czasownik zdania głównego.
Ich hoffe, dass Sie uns helfen können. Mam nadzieję, że może nam pan pomóc. Grzecznościowe zwracanie się do rozmówcy.
Anna schreibt, dass sie den Schlüssel gefunden hat. Anna pisze, że znalazła klucz. Złożony czas przeszły.
Ich rufe später an, weil ich noch arbeiten muss. Zadzwonię później, bo muszę jeszcze pracować. Konieczność: bezokolicznik przed odmienioną formą.
Er ist nervös, weil das Gespräch gleich anfängt. Jest zdenerwowany, bo rozmowa zaraz się zaczyna. Przedrostek pozostaje częścią czasownika.
Bist du sicher, dass wir hier parken dürfen? Czy masz pewność, że wolno nam tu parkować? Pytanie główne nie zmienia szyku po spójniku.
Ich glaube nicht, dass der Termin heute stattfindet. Nie sądzę, żeby spotkanie odbywało się dzisiaj. Naturalny polski przekład nie musi zawierać „że”.
Dass du mir geholfen hast, bedeutet mir viel. To, że mi pomogłeś, wiele dla mnie znaczy. Treść na początku całej wypowiedzi.

W tłumaczeniu warto przekazywać sens, zamiast podstawiać polskie słowo pod każdy niemiecki wyraz. Niemieckie Ich glaube nicht, dass… często odpowiada polskiemu „Nie sądzę, żeby…”. Nie oznacza to jednak, że po dass trzeba automatycznie zmieniać niemiecką formę czasownika na jakiś specjalny tryb.

Najczęstsze błędy

1. Pozostawienie czasownika zaraz po podmiocie

  • Błędnie: Ich bleibe zu Hause, weil ich bin krank.
  • Poprawnie: Ich bleibe zu Hause, weil ich krank bin. — Zostaję w domu, bo jestem chory.
  • Dlaczego: W standardowym zdaniu z weil czasownik bin zamyka zdanie podrzędne. Polski szyk „bo jestem chory” nie jest tu wskazówką.

2. Przesunięcie niewłaściwego elementu

  • Błędnie: Sie sagt, dass sie hat lange gewartet.
  • Poprawnie: Sie sagt, dass sie lange gewartet hat. — Mówi, że długo czekała.
  • Dlaczego: W złożonym czasie przeszłym na sam koniec trafia odmienione hat. Forma gewartet pozostaje bezpośrednio przed nim.

3. Zwykły szyk po początkowym zdaniu z weil

  • Błędnie: Weil es regnet, ich nehme einen Schirm mit.
  • Poprawnie: Weil es regnet, nehme ich einen Schirm mit. — Ponieważ pada, biorę parasol.
  • Dlaczego: Cała część podająca przyczynę zajmuje pierwszą pozycję. Drugą pozycję zajmuje odmieniony czasownik nehme, a nie podmiot ich.

4. Mylenie dass z das

  • Błędnie: Ich hoffe, das du morgen kommst.
  • Poprawnie: Ich hoffe, dass du morgen kommst. — Mam nadzieję, że jutro przyjdziesz.
  • Dlaczego: Spójnik odpowiadający polskiemu „że” zapisujemy dass. Forma das może znaczyć „to” albo odnosić się do wcześniej wymienionej rzeczy; nie jest zamiennikiem tego spójnika. Obie formy brzmią tak samo, więc trzeba rozpoznawać ich funkcję, nie tylko wymowę.

5. Pomijanie podmiotu według polskiego wzoru

  • Błędnie: Ich komme nicht, weil keine Zeit habe.
  • Poprawnie: Ich komme nicht, weil ich keine Zeit habe. — Nie przyjdę, bo nie mam czasu.
  • Dlaczego: Po polsku osoba wynika z formy „mam”, natomiast w takim niemieckim zdaniu należy podać ich. Spójnik nie zastępuje podmiotu.

6. Użycie dass zamiast ob

  • Błędnie, jeśli chodzi o pytanie „czy”: Ich weiß nicht, dass der Laden offen ist.
  • Poprawnie w tym znaczeniu: Ich weiß nicht, ob der Laden offen ist. — Nie wiem, czy sklep jest otwarty.
  • Dlaczego: Dass wprowadza treść stwierdzenia, a ob pytanie wymagające odpowiedzi „tak” lub „nie”. Wypowiedź z nicht, dass nie jest zawsze niegramatyczna, ale nie jest zwykłym sposobem powiedzenia „nie wiem, czy…”.

Wskazówki dotyczące użycia

Weil, denn i da: podobny sens, inne zachowanie

Weil jest neutralnym, bardzo częstym sposobem podawania przyczyny. Denn, również tłumaczone jako „bo” lub „ponieważ”, łączy zdania bez przesuwania czasownika na koniec. Da w znaczeniu „ponieważ” wymaga takiego samego szyku jak weil; często przedstawia powód jako znany rozmówcom lub stanowiący tło.

Niemiecki Polski Różnica
Ich gehe zu Fuß, weil der Bus nicht kommt. Idę pieszo, bo autobus nie przyjeżdża. Neutralne podanie powodu; czasownik na końcu.
Ich gehe zu Fuß, denn der Bus kommt nicht. Idę pieszo, bo autobus nie przyjeżdża. Po spójniku pozostaje szyk zdania głównego.
Da der Bus nicht kommt, gehe ich zu Fuß. Ponieważ autobus nie przyjeżdża, idę pieszo. Powód jako tło; czasownik na końcu pierwszej części.

Polskie „bo” może więc odpowiadać zarówno weil, jak i denn, ale nie daje gotowej informacji o niemieckim szyku. Ucz się całego wzoru, nie samego tłumaczenia spójnika.

Krótkie odpowiedzi z weil

W rozmowie naturalna jest odpowiedź bez powtarzania zdania głównego:

Warum gehst du schon? — Weil ich morgen früh arbeiten muss. — Dlaczego już wychodzisz? — Bo jutro muszę wcześnie pracować.

Gramatycznie część z weil pozostaje zdaniem podrzędnym, ale kontekst pytania wystarcza, żeby była pełną odpowiedzią. W ćwiczeniu wymagającym połączenia dwóch zdań warto jednak zapisać całą konstrukcję.

Nie każde polskie „że” daje ten sam niemiecki wzór

W zdaniach typu „Wiem, że…” dass jest dobrym punktem wyjścia. Nie tłumacz jednak mechanicznie całych polskich zwrotów: „Dlatego że…” nie wymaga dopisywania niemieckiego dass po weil. Samo weil już wprowadza przyczynę. Podobnie polskie „żeby” może wyrażać różne znaczenia; nie każde z nich odpowiada dass.

Dla bardziej zaawansowanych: wyjątki i rozwinięcia

Poniższych konstrukcji nie trzeba od razu czynnie używać na poziomie A2. Warto jednak wiedzieć, dlaczego niektóre autentyczne wypowiedzi wyglądają inaczej niż podstawowy schemat.

Potoczne weil z szykiem zdania głównego

W swobodnej mowie można usłyszeć wypowiedzi typu Ich gehe jetzt, weil ich bin müde — „Już idę, bo jestem zmęczony”. Taki szyk występuje w potocznej niemczyźnie, często po pauzie, gdy mówiący dodaje uzasadnienie jako osobną myśl.

Nie jest to wzór zalecany do neutralnego tekstu pisanego ani do standardowych zadań egzaminacyjnych. Bezpieczna wersja to Ich gehe jetzt, weil ich müde bin — „Już idę, bo jestem zmęczony”. Rozpoznawanie potocznej konstrukcji nie oznacza, że warto zastępować nią podstawową regułę.

Pominięcie dass

Po niektórych czasownikach dotyczących myślenia i mówienia można opuścić dass, ale wtedy zmienia się szyk:

  • Ich glaube, dass er heute kommt. — Myślę, że on dziś przyjdzie.
  • Ich glaube, er kommt heute. — Myślę, że on dziś przyjdzie.

W drugim zdaniu kommt wraca na drugą pozycję po er. Nie wystarczy więc wykreślić spójnika i pozostawić końcowego czasownika. Możliwość pominięcia dass zależy od konstrukcji; nie należy stosować jej automatycznie po każdym wyrażeniu.

Gdy wykonawca obu czynności jest ten sam, niektóre czasowniki pozwalają także na bezokolicznik z zu: Ich hoffe, dass ich bald eine Wohnung finde oraz Ich hoffe, bald eine Wohnung zu finden — oba zdania znaczą „Mam nadzieję, że wkrótce znajdę mieszkanie”. To osobny wzór, a nie skracanie dowolnego zdania z dass.

Czasowniki modalne w czasie przeszłym

Czasowniki modalne, czyli takie jak „musieć” i „móc”, tworzą w złożonym czasie przeszłym szczególny układ, gdy towarzyszy im drugi czasownik:

Sie sagt, dass sie gestern hat arbeiten müssen. — Mówi, że wczoraj musiała pracować.

Na końcu występują dwa bezokoliczniki arbeiten müssen, a odmienione hat stoi przed nimi. Tę konstrukcję nazywa się użyciem bezokolicznika zastępczego: zamiast zwykłej formy imiesłowu pojawia się bezokolicznik czasownika modalnego. To ważny wyjątek od uproszczenia „odmieniony czasownik zawsze jest ostatnim słowem”. Na A2 łatwiej użyć częstego wariantu Sie sagt, dass sie gestern arbeiten musste — „Mówi, że wczoraj musiała pracować”.

Co może pojawić się za czasownikiem?

Końcowa pozycja czasownika jest podstawą budowy zdania, ale dłuższe uzupełnienie bywa przenoszone za grupę czasownikową:

Ich glaube, dass er besser Deutsch spricht als früher. — Myślę, że mówi po niemiecku lepiej niż dawniej.

Porównanie als früher — „niż dawniej” stoi po spricht. Nie jest to powrót do zwykłego szyku zdania głównego. To dołączenie porównania po zasadniczej części zdania. Najpierw opanuj krótkie przykłady bez takich dodatków; później traktuj regułę jako zasadę budowy konstrukcji, a nie liczenia ostatnich słów.

Dass nie narzuca czasu ani specjalnego trybu

Sam spójnik dass nie wymaga cofania czasu ani używania form odpowiadających polskiemu „by”. Wybór zależy od znaczenia:

Sie sagt, dass sie gestern krank war. — Mówi, że wczoraj była chora.

W oficjalnym przekazywaniu cudzych wypowiedzi można spotkać Konjunktiv I, czyli specjalny tryb zaznaczający, że relacjonujemy czyjeś słowa: Sie sagt, dass sie krank sei — „Mówi, że jest chora”. Forma sei wskazuje na mowę zależną, czyli przytaczanie cudzej wypowiedzi; nie wynika z samej obecności dass. W codziennym zdaniu Sie sagt, dass sie krank ist — „Mówi, że jest chora” zwykła forma ist jest naturalna.

Jak ćwiczyć

  1. Łącz krótkie zdania, zmieniając tylko to, co konieczne. Zacznij od Ich bleibe zu Hause — „Zostaję w domu” i Ich bin krank — „Jestem chory”. Połącz je przez weil, zaznacz bin i sprawdź, czy trafiło na koniec. Potem przećwicz ten sam zabieg z dass, na przykład po Ich weiß — „Wiem”. Dobierz pięć własnych powodów i pięć informacji, które chcesz komuś przekazać.

  2. Przenoś przyczynę na początek. Przerób Ich fahre mit dem Bus, weil es regnet — „Jadę autobusem, bo pada” na Weil es regnet, fahre ich mit dem Bus — „Ponieważ pada, jadę autobusem”. Sprawdź osobno oba czasowniki: jeden przed przecinkiem, drugi zaraz po nim. Czytaj całość na głos, aby utrwalić kolejność bez tłumaczenia słowo po słowie.

  3. Stopniowo rozbudowuj końcówkę. Ćwicz kolejno: weil ich arbeite — „bo pracuję”, weil ich arbeiten muss — „bo muszę pracować”, weil ich gearbeitet habe — „bo pracowałem”. Następnie napisz krótką wiadomość o zmianie planów, używając jednej przyczyny z weil i jednej informacji z dass. Przy poprawianiu sprawdź spójnik, podmiot, przecinek i grupę czasownikową — zawsze w tej samej kolejności.

Powiązane zagadnienia

Wymagania wstępne

Szyk zdania głównego w języku niemieckimA1

Koncepcje, które na tym bazują

Więcej koncepcji A2

Ta koncepcja w innych językach

Porównaj we wszystkich językach