C1

Konjunktiv I w języku niemieckim — pełne formy i użycie

Konjunktiv I (vollständig)

Ten artykuł jest częścią drzewa gramatyki języka niemiecki w Settemila Lingue.

W skrócie

Konjunktiv I to tryb czasownika służący przede wszystkim do przytaczania cudzych wypowiedzi bez przedstawiania ich jako własnego stwierdzenia: Sie sagt, sie sei krank — „Mówi, że jest chora”. Jeśli jego forma pokrywa się z trybem oznajmującym, w starannej mowie zależnej często zastępuje się ją formą Konjunktiv II, a w razie dalszej niejednoznaczności konstrukcją würde + bezokolicznik. Najważniejsza jest więc nie sama końcówka, lecz czytelne oddzielenie głosu autora od przytaczanej osoby.

Na czym polega Konjunktiv I?

Konjunktiv I jest trybem, czyli sposobem przedstawienia czynności lub stanu przez mówiącego. Indikativ, czyli tryb oznajmujący, podaje informację wprost. Konjunktiv I najczęściej sygnalizuje: „tak twierdzi ktoś inny”. Pojawia się w wiadomościach, relacjach ze spotkań, tekstach naukowych i urzędowych. Na poziomie C1 warto nie tylko rozpoznawać częste sei i habe, ale także sprawnie dobierać formy dla wszystkich osób i różnych odniesień czasowych.

Po polsku zwykle wystarcza „powiedział, że…” i zwykła forma czasownika: „Rzecznik powiedział, że firma zatrudni dodatkowe osoby”. Niemiecki pozwala dodatkowo oznaczyć cudzą wypowiedź samą formą czasownika: Der Sprecher erklärte, die Firma werde zusätzliches Personal einstellen. Nie ma tu polskiego „by”. Automatyczne tłumaczenie Konjunktiv I jako „zatrudniłaby” zmieniłoby znaczenie.

Podstawą jest mowa zależna, czyli przekazywanie czyjejś wypowiedzi własnymi słowami, bez dosłownego cytowania. Konjunktiv I występuje jednak także poza nią: w uroczystych życzeniach, dawnym stylu przepisów oraz poleceniach typu „załóżmy, że…”. Te zastosowania mają własny charakter i nie należy ich mieszać z relacjonowaniem cudzych słów.

Jak tworzyć i dobierać formy

1. Temat czasownika i końcówki

Podstawą odmiany jest temat czasownika, czyli część pozostająca po odjęciu końcówki bezokolicznika. Bezokolicznik to forma słownikowa, np. machen — „robić”. Dla machen otrzymujemy temat mach-.

Osoba Końcówka Konjunktiv I Objaśnienie
ja -e pierwsza osoba liczby pojedynczej
ty -est druga osoba liczby pojedynczej
on, ona, ono -e trzecia osoba liczby pojedynczej
my -en pierwsza osoba liczby mnogiej
wy -et druga osoba liczby mnogiej
oni, one; pan, pani, państwo -en trzecia osoba liczby mnogiej oraz forma grzecznościowa

Przy czasownikach zakończonych na -eln lub -ern odcina się końcowe -n, np. handeln → er handle — „on działa”, ändern → er ändere — „on zmienia”. Warto uczyć się takich form jako całych wyrazów.

W Konjunktiv I nie przejmuje się typowej zmiany samogłoski z trybu oznajmującego: od geben powstaje er gebe, nie er gibt; od fahren — er fahre, nie er fährt. Dotyczy to także wissen: er wisse, mimo że w trybie oznajmującym jest er weiß.

2. Pełna odmiana najważniejszych czasowników

Poniższe tabele pokazują rzeczywiste formy Konjunktiv I, także te, które wyglądają identycznie jak Indikativ. Ich wybór w tekście omówimy za chwilę. Znaczenia czasowników: machen — „robić”, geben — „dawać”, wissen — „wiedzieć”, sein — „być”, haben — „mieć”, werden — „stawać się”, a także czasownik pomocniczy służący do tworzenia innych konstrukcji.

Osoba machen geben wissen
ich mache gebe wisse
du machest gebest wissest
er / sie / es mache gebe wisse
wir machen geben wissen
ihr machet gebet wisset
sie / Sie machen geben wissen
Osoba sein haben werden
ich sei habe werde
du seiest habest werdest
er / sie / es sei habe werde
wir seien haben werden
ihr seiet habet werdet
sie / Sie seien haben werden

Dopuszczalne są też krótsze formy du seist i ihr seit. Uwaga: ihr seit to forma Konjunktiv I, natomiast ihr seid — tryb oznajmujący. W praktyce drugą osobę Konjunktiv I spotyka się znacznie rzadziej niż trzecią.

3. Czasowniki modalne

Czasownik modalny określa np. możliwość, obowiązek lub zamiar i zwykle łączy się z drugim czasownikiem: „móc przyjść”, „musieć pracować”. W Konjunktiv I odmiana pozostaje oparta na bezokoliczniku. Nie kopiujemy form takich jak kann, muss czy darf.

Znaczenia: können — „móc, umieć”, müssen — „musieć”, dürfen — „mieć pozwolenie”, sollen — „mieć powinność”, wollen — „chcieć”, mögen — „lubić”.

Osoba können müssen dürfen sollen wollen mögen
ich könne müsse dürfe solle wolle möge
du könnest müssest dürfest sollest wollest mögest
er / sie / es könne müsse dürfe solle wolle möge
wir können müssen dürfen sollen wollen mögen
ihr könnet müsset dürfet sollet wollet möget
sie / Sie können müssen dürfen sollen wollen mögen

Sie erklärte, sie könne den Termin verschieben znaczy „Wyjaśniła, że może przełożyć termin”. Forma könne wskazuje źródło informacji; nie oznacza sama przez się „mogłaby”.

4. Co zrobić, gdy Konjunktiv I wygląda jak Indikativ?

To główny powód stosowania Ersatzformen, czyli form zastępczych. Nie chodzi o to, że dana forma Konjunktiv I nie istnieje, lecz o to, że czytelnik nie rozpozna jej po samym wyglądzie.

W starannej relacji przydaje się następująca kolejność:

  1. Użyj Konjunktiv I, jeśli odróżnia się od trybu oznajmującego.
  2. Jeśli formy są identyczne, wybierz Konjunktiv II — drugi niemiecki tryb używany m.in. do wyrażania przypuszczeń i sytuacji nierzeczywistych, ale tutaj pełniący funkcję zastępczą.
  3. Jeśli także Konjunktiv II wygląda jak zwykły czas przeszły lub brzmi bardzo nienaturalnie, wybierz würde + bezokolicznik albo przebuduj zdanie.
Osoba i czasownik Indikativ Konjunktiv I → czytelna forma w relacji Dlaczego?
er, kommen er kommt er komme forma wyraźnie odmienna
wir, kommen wir kommen wir kommen → wir kämen forma zastępcza usuwa zbieżność
sie, haben sie haben sie haben → sie hätten chodzi o liczbę mnogą
ich, sein ich bin ich sei nie potrzeba zastępstwa
wir, machen wir machen wir machen → wir machten → wir würden machen forma prosta pokrywa się z czasem przeszłym
Sie, werden Sie werden Sie werden → Sie würden forma grzecznościowa zachowuje odmianę liczby mnogiej

Porównaj: Die Gäste sagten, sie hätten keine Zeit — „Goście powiedzieli, że nie mają czasu”. Hätten jest tu zastępczym Konjunktiv II, a nie informacją o przeszłości ani automatycznym wyrazem wątpliwości.

To użyteczna zasada redakcyjna, nie nakaz usuwania każdej zbieżnej formy. Gdy kontekst jasno wskazuje mowę zależną, w autentycznych tekstach pojawiają się również formy nieodróżnialne od Indikativ. W ćwiczeniach na formalną mowę zależną warto jednak konsekwentnie stosować formy rozpoznawalne.

5. Teraźniejszość, przeszłość i przyszłość

Konjunktiv I nie wymaga mechanicznego cofania czasu po czasowniku „powiedział”. Punkt odniesienia stanowi chwila przytaczanej wypowiedzi, nie tylko chwila pisania relacji.

Relacja po niemiecku Znaczenie po polsku Relacja czasowa
Er sagte, er sei krank. Powiedział, że jest chory. stan równoczesny z wypowiedzią
Er sagte, er habe den Antrag abgeschickt. Powiedział, że wysłał wniosek. czynność wcześniejsza
Er sagte, er sei bereits angekommen. Powiedział, że już dotarł. wcześniejsza czynność z czasownikiem pomocniczym „być”
Er sagte, er werde am nächsten Tag anrufen. Powiedział, że zadzwoni następnego dnia. czynność późniejsza

Przeszłość tworzymy przez habe lub sei + Partizip II. Partizip II to forma używana w czasach złożonych, np. gemacht — „zrobiony”, angekommen — „przybyły”; w całym zdaniu tłumaczymy ją naturalną polską formą czasownika. Wybór haben albo sein jest taki jak w niemieckim Perfekt, czyli złożonym czasie przeszłym.

Różne formy przeszłe wypowiedzi bezpośredniej zwykle otrzymują wspólną konstrukcję w relacji: Ich arbeitete dort oraz Ich habe dort gearbeitet można przekazać jako Er sagte, er habe dort gearbeitet — „Powiedział, że tam pracował”. Jeśli trzeba wyraźnie zaznaczyć kolejność kilku zdarzeń, pomagają słowa zuvor — „wcześniej”, bereits — „już” i dokładne daty.

Przyszłość ma postać werde + bezokolicznik. Można też użyć formy teraźniejszej z określeniem przyszłego terminu: Sie sagte, sie komme am Freitag — „Powiedziała, że przyjdzie w piątek”.

6. Szyk i zmiana perspektywy

Podmiot to osoba lub rzecz, o której zdanie mówi, np. sie w „ona pracuje”. Dobieraj odmianę do podmiotu w gotowej relacji, a nie do zaimka w cytacie:

  • Anna sagt: „Ich bin müde.“ — „Anna mówi: «Jestem zmęczona»”.
  • Anna sagt, sie sei müde. — „Anna mówi, że jest zmęczona”.
  • Anna sagt, dass sie müde sei. — „Anna mówi, że jest zmęczona”.

Bez dass odmieniony czasownik zajmuje drugie miejsce; po dass — „że” — trafia na koniec zdania. Konjunktiv I jest możliwy w obu konstrukcjach.

Zaimek ich zmienia się tu w sie, ponieważ relacjonujemy słowa Anny. Podobnie mein — „mój” — może zmienić się w ihr — „jej”. Wyrażenia heute — „dzisiaj” czy hier — „tutaj” dostosowujemy tylko wtedy, gdy zmienił się czas lub miejsce relacji. Nie zastępuj ich mechanicznie.

Przykłady w kontekście

W polskich tłumaczeniach zwykle wystarcza „że”. Niemiecka forma dodatkowo przypomina, kto odpowiada za treść wypowiedzi.

Przykład niemiecki Tłumaczenie polskie Na co zwrócić uwagę
Er sagte, sie seien nicht zu Hause. Powiedział, że nie ma ich w domu. „Oni” lub „one”, dlatego liczba mnoga.
Sie behauptete, sie wisse nichts. Twierdziła, że nic nie wie. Forma od bezokolicznika, nie od „wie”.
Der Arzt erklärte, die Behandlung sei notwendig. Lekarz wyjaśnił, że leczenie jest konieczne. Relacja nie rozstrzyga prawdziwości opinii.
Die Sprecherin teilte mit, das Werk werde im Juni geschlossen. Rzeczniczka poinformowała, że zakład zostanie zamknięty w czerwcu. Strona bierna z terminem przyszłym.
Der Zeuge sagte, er habe das Auto nicht gesehen. Świadek powiedział, że nie widział samochodu. Przytaczana informacja o przeszłości.
Die Reisenden berichteten, sie seien erst nachts angekommen. Podróżni opowiadali, że dotarli dopiero w nocy. Przeszłość z czasownikiem pomocniczym „być”.
Die Beschäftigten erklärten, sie hätten keine Schutzkleidung. Pracownicy oświadczyli, że nie mają odzieży ochronnej. Forma zastępcza nie oznacza przeszłości.
Die Anwohner sagten, sie würden jeden Morgen auf den Bus warten. Mieszkańcy mówili, że codziennie rano czekają na autobus. Konstrukcja zastępcza, nie zapowiedź przyszłości.
Die Ministerin betonte, sie könne keine Zusage machen. Ministerka podkreśliła, że nie może niczego obiecać. Czasownik modalny w Konjunktiv I.
Der Mitarbeiter erklärte, der Fehler sei inzwischen behoben worden. Pracownik wyjaśnił, że błąd został już usunięty. Przeszłość strony biernej.
Die Vorsitzende bat, man möge die Unterlagen bis Freitag einreichen. Przewodnicząca poprosiła o złożenie dokumentów do piątku. Uprzejme przekazanie prośby.
Man nehme zwei Eier. Należy wziąć dwa jajka. Tradycyjny styl przepisu, nie mowa zależna.
Es sei angenommen, dass beide Werte gleich sind. Załóżmy, że obie wartości są równe. Przyjęcie założenia w rozumowaniu.
Es lebe die Freiheit! Niech żyje wolność! Utrwalona formuła życzeniowa.

Najczęstsze błędy

1. Kopiowanie samogłoski z trybu oznajmującego

  • Błędnie: Er sagte, er könne bleiben, weil er nichts wisse und niemand ihm etwas gübe. — jeśli chodzi o zwykłą, neutralną relację w Konjunktiv I.
  • Poprawnie: Er sagte, er könne bleiben, weil er nichts wisse und niemand ihm etwas gebe. — „Powiedział, że może zostać, ponieważ nic nie wie i nikt mu niczego nie daje”.
  • Dlaczego: Od geben tworzymy gebe. Gübe jest formą Konjunktiv II; w tym miejscu nie potrzeba zastępstwa. Nie należy mieszać wzorców odmiany bez powodu.

2. Dobieranie liczby według polskiego tłumaczenia

  • Błędnie: Er sagte, die Kinder sei zu Hause.
  • Poprawnie: Er sagte, die Kinder seien zu Hause. — „Powiedział, że dzieci są w domu”.
  • Dlaczego: Die Kinder to liczba mnoga. Podobnie sie sei znaczy „ona jest”, a sie seien — „oni lub one są”.

3. Traktowanie „dass” jako zakazu użycia Konjunktiv I

  • Błędnie: Sie sagte, dass sie habe keine Zeit.
  • Poprawnie: Sie sagte, dass sie keine Zeit habe. — „Powiedziała, że nie ma czasu”.
  • Dlaczego: Dass i Konjunktiv I mogą wystąpić razem. Błąd dotyczy szyku: odmieniony czasownik musi znaleźć się na końcu.

4. Gubienie informacji o przeszłości

  • Błędnie: Er sagte, er schicke den Brief ab. — jako relacja słów „Już wysłałem list”.
  • Poprawnie: Er sagte, er habe den Brief bereits abgeschickt. — „Powiedział, że już wysłał list”.
  • Dlaczego: Sama forma schicke nie przekazuje zakończonej czynności wcześniejszej. Potrzebna jest konstrukcja przeszła.

5. Tłumaczenie formy zastępczej jako warunku

  • Błędna interpretacja: Die Gäste sagten, sie hätten Hunger = „Goście powiedzieli, że byliby głodni”.
  • Poprawna interpretacja: „Goście powiedzieli, że są głodni”.
  • Dlaczego: Hätten zastępuje tutaj zbieżne z Indikativ haben. O znaczeniu decyduje kontekst mowy zależnej, nie samo skojarzenie Konjunktiv II z polskim „by”.

Uwagi o użyciu i stylu

Konjunktiv I jest szczególnie przydatny tam, gdzie autor rozdziela własne ustalenia od cudzych zapewnień. Nie oznacza automatycznie niedowierzania. Zdanie Die Polizei teilte mit, es gebe keine Verletzten — „Policja poinformowała, że nie ma rannych” — może być całkowicie neutralną informacją o komunikacie policji.

W codziennej rozmowie częsty jest Indikativ: Sie hat gesagt, dass sie keine Zeit hat — „Powiedziała, że nie ma czasu”. To normalna konstrukcja, nie dowód nieznajomości gramatyki. W formalnym sprawozdaniu wyraźne habe lepiej oznacza jednak granicę między relacją a własnym stwierdzeniem autora.

Konjunktiv II również nie zawsze wyraża wątpliwość. Gdy jest formą zastępczą, może po prostu usuwać niejednoznaczność. Gdy autor wybiera go mimo dostępnego, wyraźnego Konjunktiv I, kontekst może nadawać wypowiedzi większy dystans. Nie ma jednak prostej zasady „Konjunktiv I = prawda, Konjunktiv II = fałsz”.

W dłuższej relacji nie trzeba w każdym zdaniu dodawać „powiedział”. Można utrzymać formy trybu i co pewien czas przypominać źródło. Nie pozostawiaj jednak czytelnika z wątpliwością, czy nadal streszczasz cudzą wypowiedź, czy przedstawiasz własny komentarz.

Zagadnienia zaawansowane

Strona bierna i stan po zakończonej czynności

Strona bierna przedstawia osobę lub rzecz jako podlegającą działaniu: „wniosek jest sprawdzany”, zamiast „urzędnik sprawdza wniosek”. W Konjunktiv I warto odróżniać samo działanie od stanu będącego jego wynikiem.

Forma w relacji Tłumaczenie Budowa i sens
Der Antrag werde geprüft. Wniosek jest sprawdzany. Czynność: forma od „werden” i Partizip II.
Der Antrag sei geprüft worden. Wniosek został sprawdzony. Czynność wcześniejsza; w stronie biernej występuje „worden”, nie „geworden”.
Die Tür sei geschlossen. Drzwi są zamknięte. Stan: forma od „sein” i Partizip II.
Die Tür sei geschlossen gewesen. Drzwi były zamknięte. Stan w przeszłości.
Der Antrag werde geprüft werden. Wniosek zostanie sprawdzony. Wyraźna konstrukcja przyszła strony biernej.

Ostatnia konstrukcja jest poprawna, ale cięższa stylistycznie. Jeśli przyszłość wynika z daty, zwykle wystarczy Der Antrag werde morgen geprüft — „Wniosek zostanie jutro sprawdzony”.

Przeszłość z czasownikiem modalnym

Gdy modalny łączy się z drugim czasownikiem, w przeszłości często pojawiają się dwa bezokoliczniki, zamiast zwykłego Partizip II czasownika modalnego:

  • Sie sagte, sie habe länger arbeiten müssen. — „Powiedziała, że musiała dłużej pracować”.
  • Er erklärte, dass er den Termin habe absagen müssen. — „Wyjaśnił, że musiał odwołać spotkanie”.

W drugim zdaniu zwróć uwagę na położenie habe: stoi przed grupą absagen müssen, mimo że całe zdanie wprowadza dass. Jest to szczególna reguła szyku w takiej grupie czasowników.

Zakończenie czynności przed przyszłym terminem

Możliwa jest też konstrukcja werde + Partizip II + haben lub sein:

Die Projektleiterin erklärte, das Team werde die Arbeiten bis Montag abgeschlossen haben. — „Kierowniczka projektu wyjaśniła, że do poniedziałku zespół zakończy prace”.

To forma wyrażająca zakończenie przed wskazanym przyszłym momentem. Nie trzeba jej używać, jeśli prostsza konstrukcja i termin jasno przekazują sens, ale warto ją rozpoznawać w oficjalnych zapewnieniach i prognozach.

Pytania i prośby w mowie zależnej

Pytanie przytaczamy z odpowiednim wyrazem pytającym albo z ob — „czy”. Odmieniony czasownik stoi na końcu:

  • Sie fragte, wann der Zug abfahre. — „Zapytała, kiedy odjeżdża pociąg”.
  • Er fragte, ob die Unterlagen vollständig seien. — „Zapytał, czy dokumenty są kompletne”.

W prośbach i poleceniach nie przenosimy rozkazu mechanicznie do Konjunktiv I. Często używamy möge dla uprzejmej prośby lub solle dla przekazanego polecenia:

Der Arzt sagte, ich solle mich schonen. — „Lekarz powiedział, żebym się oszczędzał”. Tutaj polskie „żebym” jest naturalne, ponieważ przytaczamy zalecenie, a nie stwierdzenie faktu.

Konjunktiv I bez przytaczanej wypowiedzi

W Man nehme zwei Eier — „Należy wziąć dwa jajka” — forma nehme ma charakter instrukcji. Dziś w przepisach częściej spotkasz bezokolicznik, np. Zwei Eier nehmen — „Wziąć dwa jajka”, lub bezpośrednie polecenie.

W tekstach naukowych Sei n eine natürliche Zahl znaczy „Niech n będzie liczbą naturalną”. Nie jest to cudza wypowiedź, tylko wprowadzenie założenia. Podobnie Es sei darauf hingewiesen, dass … — „Należy zwrócić uwagę, że…” — jest formalnym sposobem pokierowania uwagą czytelnika. Takie formuły warto rozpoznawać, ale w zwykłym e-mailu mogą brzmieć nadmiernie urzędowo.

Jak ćwiczyć

  1. Ćwicz dwa etapy osobno. Najpierw utwórz pełną odmianę Konjunktiv I od sein, haben, kommen i machen. Dopiero potem zaznacz formy pokrywające się z Indikativ i dobierz zastępstwa. Dzięki temu nie pomylisz formy istniejącej w systemie z formą najpraktyczniejszą w tekście.
  2. Przerób krótką wypowiedź na relację. Zacznij od „Ich bin krank. Ich habe den Termin abgesagt. Ich komme nächste Woche.“ — „Jestem chora. Odwołałam spotkanie. Przyjdę w przyszłym tygodniu”. Relacja może brzmieć: Sie erklärte, sie sei krank. Sie habe den Termin abgesagt und komme in der folgenden Woche. Następnie zmień osobę mówiącą na grupę i sprawdź: sie seien, sie hätten, sie kämen.
  3. Czytaj wiadomości z ołówkiem w ręku. Przy każdej formie zapisz: kto jest źródłem informacji, czy czynność jest wcześniejsza czy równoczesna oraz czy występuje forma zastępcza. Na koniec przetłumacz fragment naturalnie na polski, bez automatycznego dodawania „rzekomo” lub „by”.

Powiązane zagadnienia

Wymagania wstępne

Mowa zależna w niemieckim: Konjunktiv IB1

Koncepcje, które na tym bazują

Więcej koncepcji C1

Ta koncepcja w innych językach

Porównaj we wszystkich językach