C1

Konstrukcje zastępujące stronę bierną w niemieckim

Passiversatzformen

Ten artykuł jest częścią drzewa gramatyki języka niemiecki w Settemila Lingue.

W skrócie

Niemiecki pozwala mówić o czynności bez wskazywania jej wykonawcy nie tylko za pomocą strony biernej: służą do tego także man, sich lassen + bezokolicznik, sein + zu + bezokolicznik i niektóre przymiotniki na -bar lub -lich. Das lässt sich machen znaczy „To da się zrobić”, a Das Problem ist lösbar — „Problem jest możliwy do rozwiązania”. Konstrukcja sein + zu może natomiast wyrażać zarówno możliwość, jak i obowiązek, dlatego trzeba ją odczytywać w kontekście.

O co chodzi w tych konstrukcjach?

Strona bierna to sposób budowania zdania, w którym na pierwszy plan wysuwa się to, co podlega działaniu, zamiast osoby wykonującej czynność. Na przykład Die Unterlagen werden geprüft znaczy „Dokumenty są sprawdzane”. Niemieckie Passiversatzformen, czyli konstrukcje zastępujące stronę bierną, pozwalają podobnie skierować uwagę na dokument, problem czy zadanie, lecz bez typowego połączenia werden z formą taką jak geprüft.

Na poziomie C1 warto umieć nie tylko rozpoznać te formy, ale też świadomie wybierać między nimi. Pojawiają się w rozmowach, instrukcjach, korespondencji zawodowej i tekstach urzędowych. Nie są jednak zamiennikami działającymi automatycznie: „coś zrobiono”, „coś da się zrobić” i „coś trzeba zrobić” to trzy różne informacje.

Dla osoby polskojęzycznej pomocne są odpowiedniki „sprawdza się”, „można sprawdzić”, „da się sprawdzić” i „należy sprawdzić”. Uwaga jednak na polskie się: po niemiecku nie odpowiada mu zawsze sich. Polskie „Tutaj sprzedaje się bilety” najprościej oddać jako Hier verkauft man Fahrkarten, a nie przez mechaniczne dodanie sich do czasownika.

Jak to działa?

Cztery sposoby — cztery perspektywy

Bezokolicznik to podstawowa forma czasownika, taka jak prüfen — „sprawdzać”. Przymiotnik nazywa natomiast cechę, np. lesbar — „czytelny, możliwy do odczytania”. Poniższe zestawienie pokazuje, jak różne konstrukcje zmieniają akcent wypowiedzi.

Niemiecki Polski Co podkreślamy?
Man prüft die Angaben. Sprawdza się podane informacje. Czynność wykonywaną przez niewskazane osoby.
Die Angaben lassen sich prüfen. Podane informacje da się sprawdzić. Możliwość wykonania czynności.
Die Angaben sind zu prüfen. Podane informacje należy sprawdzić. W tym kontekście: obowiązek.
Die Angaben sind überprüfbar. Podane informacje są możliwe do zweryfikowania. Cechę informacji.

1. Man: ktoś to robi, ale nie mówimy kto

Man jest zaimkiem, czyli słowem zastępującym określenie osoby. Oznacza ludzi ogólnie albo niewskazaną grupę osób. Pełni funkcję podmiotu — elementu zdania, do którego dopasowuje się formę czasownika. Z man czasownik zawsze ma formę trzeciej osoby liczby pojedynczej, tak jak przy er lub sie w znaczeniu „on” lub „ona”.

  • Man bearbeitet den Antrag. — „Wniosek jest rozpatrywany / Rozpatruje się wniosek”.
  • Man hat den Antrag bereits bearbeitet. — „Wniosek został już rozpatrzony”.
  • Man muss den Antrag unterschreiben. — „Wniosek trzeba podpisać”.

Gramatycznie są to zdania w stronie czynnej: man jest wykonawcą, choć nie wskazuje konkretnej osoby. Dlatego den Antrag pozostaje dopełnieniem, czyli tutaj elementem nazywającym to, co jest rozpatrywane lub podpisywane. Ma biernik — przypadek używany w tym zdaniu dla obiektu czynności. W stronie biernej układ jest inny: Der Antrag wird bearbeitet — „Wniosek jest rozpatrywany”; der Antrag jest wtedy podmiotem.

Samo man nie dodaje znaczenia „można”. Potrzebny jest do tego czasownik modalny, czyli słowo takie jak können lub müssen, które określa możliwość albo konieczność:

  • Man öffnet die Tür. — „Ktoś otwiera drzwi / Otwiera się drzwi”.
  • Man kann die Tür öffnen. — „Drzwi można otworzyć”.

2. Sich lassen + bezokolicznik: coś da się zrobić

Podstawowy schemat to rzecz, o której mówimy + odmienione lassen + sich + bezokolicznik bez zu. Sich jest tu stałym elementem konstrukcji; nie oznacza, że rzecz świadomie robi coś sama ze sobą.

  • Das lässt sich machen. — „To da się zrobić”.
  • Die Datei lässt sich öffnen. — „Plik da się otworzyć”.
  • Die Dateien lassen sich öffnen. — „Pliki da się otworzyć”.

Czasownik lassen dopasowujemy do podmiotu: pojedynczy plik lässt sich, kilka plików lassen sich. Dla rzeczowych podmiotów trzeciej osoby sich pozostaje niezmienne. Konstrukcja odpowiada zwykle stronie biernej z können: Die Datei kann geöffnet werden — „Plik może zostać otwarty”.

Bardzo często dodaje się ocenę łatwości wykonania czynności:

  • Der Text lässt sich leicht lesen. — „Tekst łatwo się czyta”.
  • Die Tür lässt sich nur schwer schließen. — „Drzwi dają się zamknąć tylko z trudem”.
  • Das lässt sich nicht vermeiden. — „Tego nie da się uniknąć”.

Nie chodzi więc o to, że tekst sam czyta albo drzwi same się zamykają. Mówimy, czy ktoś może wykonać daną czynność i z jakim trudem.

3. Sein + zu + bezokolicznik: można albo trzeba

Schemat to podmiot + odmienione sein + zu + bezokolicznik. W zależności od treści i sytuacji konstrukcja wyraża obowiązek lub możliwość.

Niemiecki Polski Odczytanie
Die Rechnung ist bis Freitag zu bezahlen. Rachunek należy opłacić do piątku. Obowiązek z terminem.
Die Vorschriften sind zu beachten. Należy przestrzegać przepisów. Wymóg.
Der Fehler ist leicht zu beheben. Błąd można łatwo usunąć. Możliwość i łatwość.
Das ist nicht zu übersehen. Tego nie sposób przeoczyć. Niemożność przeoczenia; coś jest oczywiste.

Nie tłumacz ist zu zawsze jako „jest do”. Wprawdzie „rachunek jest do zapłacenia” bywa naturalne, ale w instrukcji lepsze będzie często „rachunek należy opłacić”. Zwracaj uwagę na terminy, polecenia oraz określenia leicht — „łatwo”, kaum — „ledwo, niemal nie” i nicht — „nie”. Są to wskazówki interpretacyjne, nie nieomylne reguły.

W czasownikach rozdzielnie złożonych, czyli takich, których pierwszy człon może oddzielać się od reszty, zu wchodzi do środka:

  • Die Unterlagen sind bis Montag einzureichen. — „Dokumenty należy złożyć do poniedziałku”.
  • Die Tür ist abzuschließen. — „Drzwi należy zamknąć na klucz”.

Nie myl tego z haben + zu. Porównaj: Ich habe die Rechnung zu bezahlen — „Mam obowiązek opłacić rachunek”. Przy haben podmiot jest wykonawcą; przy Die Rechnung ist zu bezahlen na pierwszym planie stoi rachunek.

4. Przymiotniki na -bar i -lich: cecha rzeczy

Wiele przymiotników na -bar wyraża możliwość poddania czegoś określonej czynności:

Forma niemiecka Znaczenie po polsku
lösbar możliwy do rozwiązania
lesbar czytelny, możliwy do odczytania
reparierbar możliwy do naprawienia
vermeidbar możliwy do uniknięcia
nachweisbar możliwy do wykazania lub udowodnienia
verständlich zrozumiały
erhältlich dostępny w sprzedaży lub do nabycia

Das Problem ist lösbar znaczy „Problem jest możliwy do rozwiązania”. W odróżnieniu od opisu bieżącej czynności zdanie przedstawia rozwiązywalność jako cechę problemu. Nie informuje, że ktoś już go rozwiązuje.

Niektóre przymiotniki na -lich, np. verständlich i erhältlich, również mają znaczenie zbliżone do biernej możliwości. Nie jest to jednak ogólna zasada dla całej końcówki: freundlich znaczy „uprzejmy, przyjazny”, a nie „możliwy do zaprzyjaźnienia”. Także form na -bar nie warto tworzyć na ślepo. Ucz się istniejących słów i sprawdzaj nowe w słowniku; nie każda teoretycznie zrozumiała forma brzmi naturalnie.

Po sein przymiotnik nie otrzymuje końcówki zależnej od rodzaju czy liczby: Die Probleme sind lösbar — „Problemy są możliwe do rozwiązania”. Przed rzeczownikiem, czyli nazwą osoby lub rzeczy, końcówka jest już potrzebna: ein lösbares Problem — „problem możliwy do rozwiązania”.

Przykłady w kontekście

Poniższe sytuacje pokazują nie tylko budowę, ale również cel użycia danej formy. Zwróć uwagę, czy zdanie opisuje czynność, możliwość, czy wymóg.

Niemiecki Polski Wskazówka
Hier spricht man auch Polnisch. Tutaj mówi się również po polsku. Informacja o osobach pracujących w danym miejscu.
Man hat die Öffnungszeiten geändert. Zmieniono godziny otwarcia. Czynność zakończona, bez wskazania wykonawcy.
Darf man hier fotografieren? Czy wolno tutaj fotografować? Pytanie o pozwolenie, nie o techniczną możliwość.
Das lässt sich machen. To da się zrobić. Naturalna odpowiedź na prośbę.
Der Termin lässt sich problemlos verschieben. Termin da się bez problemu przesunąć. Możliwość zmiany ustalenia.
Die Schrauben lassen sich nicht lösen. Śrub nie da się odkręcić. Praktyczna przeszkoda.
Die App lässt sich auch ohne Anmeldung nutzen. Z aplikacji można korzystać również bez logowania. Warunki korzystania.
Die Unterlagen sind vor dem Gespräch einzureichen. Dokumenty należy złożyć przed rozmową. Formalny wymóg.
Der Bahnhof ist von hier aus zu Fuß zu erreichen. Na dworzec można stąd dotrzeć pieszo. Dostępność miejsca.
Das ist nicht zu übersehen. Tego nie sposób przeoczyć. Coś wyraźnie rzuca się w oczy.
Das Problem ist lösbar. Problem jest możliwy do rozwiązania. Ocena, nie opis wykonanej pracy.
Die Unterschrift ist kaum lesbar. Podpis jest niemal nieczytelny. Stopień czytelności.
Das Ersatzteil ist derzeit nicht erhältlich. Ta część zamienna jest obecnie niedostępna. Dostępność w sprzedaży.
Ihre Erklärung ist gut verständlich. Pani wyjaśnienie jest łatwe do zrozumienia. Ocena sposobu wyjaśnienia.

Najczęstsze błędy

1. Liczba mnoga po man

  • Błędnie: Man prüfen die Daten.
  • Poprawnie: Man prüft die Daten. — „Sprawdza się dane”.
  • Dlaczego: Man wymaga trzeciej osoby liczby pojedynczej. Liczba mnoga die Daten nie decyduje tu o formie czasownika, bo dane są sprawdzane, a nie sprawdzają.

2. Dodawanie zu po sich lassen

  • Błędnie: Die Datei lässt sich zu öffnen.
  • Poprawnie: Die Datei lässt sich öffnen. — „Plik da się otworzyć”.
  • Dlaczego: W tym połączeniu występuje bezokolicznik bez zu. Konstrukcja z sein wygląda inaczej: Die Datei ist zu öffnen może znaczyć „Plik należy otworzyć”.

3. Brak zgodności lassen z podmiotem

  • Błędnie: Die Fenster lässt sich öffnen.
  • Poprawnie: Die Fenster lassen sich öffnen. — „Okna da się otworzyć”.
  • Dlaczego: Podmiotem są die Fenster, czyli kilka okien. Potrzebna jest forma lassen, chociaż polski odpowiednik „da się” nie zmienia się wraz z liczbą rzeczy.

4. Mechaniczne przenoszenie polskiego „się”

  • Błędnie w znaczeniu „Tutaj sprzedaje się bilety”: Hier verkaufen sich Fahrkarten.
  • Poprawnie: Hier verkauft man Fahrkarten. — „Tutaj sprzedaje się bilety”.
  • Dlaczego: Polskie „się” może ukrywać wykonawcę. Niemieckie sich nie pełni automatycznie tej samej funkcji. Zdanie Die Fahrkarten verkaufen sich gut jest możliwe, ale znaczy „Bilety dobrze się sprzedają” — ocenia powodzenie sprzedaży.

5. Mylenie możliwości z obowiązkiem

  • Błędnie jako przekład „Termin można przesunąć”: Der Termin muss verschoben werden.
  • Poprawnie: Der Termin lässt sich verschieben. — „Termin da się przesunąć”.
  • Dlaczego: Muss znaczy „musi”, a sich lassen w tym użyciu wyraża możliwość. Podobnie Die Rechnung ist zu bezahlen w poleceniu oznacza wymóg zapłaty, nie jedynie to, że zapłata jest wykonalna.

6. Końcówka przymiotnika po sein

  • Błędnie: Das Problem ist lösbares.
  • Poprawnie: Das Problem ist lösbar. — „Problem jest możliwy do rozwiązania”.
  • Dlaczego: Po sein używamy tu nieodmienionej formy przymiotnika. Końcówka pojawia się przed rzeczownikiem: ein lösbares Problem.

Kiedy której formy używać?

Man jest naturalne zarówno w rozmowie, jak i w wielu tekstach użytkowych. Pozwala prosto opisać zwyczaj albo procedurę: Zuerst prüft man die Angaben — „Najpierw sprawdza się podane informacje”. Nie musi oznaczać wszystkich ludzi na świecie; w kontekście może chodzić o personel, organizatorów lub osoby odpowiedzialne za sprawę.

Sich lassen sprawdza się, gdy oceniamy wykonalność i wygodę: Das lässt sich schnell klären — „To da się szybko wyjaśnić”. Często brzmi lżej niż rozbudowana strona bierna z können. Nie zastępuje jednak zdania o faktycznie wykonanej pracy: „Da się naprawić” nie znaczy „Naprawiono”.

Sein + zu wyrażające obowiązek jest częste w regulaminach, instrukcjach i pismach urzędowych. Może brzmieć stanowczo: Die Frist ist einzuhalten — „Należy dotrzymać terminu”. W bezpośredniej prośbie do współpracownika zwykle naturalniejsze będzie Bitte halten Sie die Frist ein — „Proszę dotrzymać terminu”. Odczytanie możliwości, jak w Das ist leicht zu erklären — „To łatwo wyjaśnić”, nie jest natomiast ograniczone do stylu urzędowego.

Przymiotnik jest dobrym wyborem, gdy opisujesz cechę produktu, tekstu lub rozwiązania. Die Verpackung ist wiederverwendbar — „Opakowanie nadaje się do ponownego użycia” — nadaje się do opisu produktu. Nie mówi jednak nic o tym, kto i kiedy rzeczywiście go użyje.

Dalsze niuanse i zastosowania zaawansowane

Przeczenie przy sein + zu wymaga ostrożności

Die Tür ist nicht zu öffnen może, zależnie od sytuacji, znaczyć „Drzwi nie da się otworzyć” albo „Drzwi nie wolno otwierać”. Na tabliczce będzie zapewne zakazem, w opisie zablokowanego zamka — informacją o niemożności. Samo nicht nie rozstrzyga więc, z którym znaczeniem mamy do czynienia.

Gdy piszesz instrukcję i nie chcesz zostawić wątpliwości, wybierz jednoznaczną formę:

  • Die Tür kann nicht geöffnet werden. — „Drzwi nie można otworzyć”, czyli nie ma takiej możliwości.
  • Die Tür darf nicht geöffnet werden. — „Drzwi nie wolno otwierać”.
  • Die Tür muss nicht geöffnet werden. — „Drzwi nie trzeba otwierać”.

Ostatnie zdanie nie jest zakazem. Brak obowiązku i obowiązek niewykonywania czynności to różne rzeczy — tak samo jak po polsku „nie trzeba” i „nie wolno”.

Możliwość, cecha i stan po wykonaniu czynności

Warto odróżniać lösbar od gelöst. Forma gelöst jest imiesłowem, czyli formą czasownika używaną między innymi do opisywania wykonanej czynności lub jej rezultatu.

Niemiecki Polski Różnica
Das Problem ist lösbar. Problem jest możliwy do rozwiązania. Rozwiązanie jest wykonalne.
Das Problem wird gelöst. Problem jest rozwiązywany. Trwa proces lub jest on przedstawiany jako działanie.
Das Problem ist gelöst. Problem jest rozwiązany. Opisujemy stan będący wynikiem działania.
Das Problem ist zu lösen. Problem należy rozwiązać. W typowym kontekście zadania: konieczność.

Podobnie lesbar — „czytelny” — nie znaczy gelesen — „przeczytany”. Nie należy traktować wszystkich zdań z sein jako tej samej konstrukcji.

Szyk zdania i formy przeszłe

W zdaniu podrzędnym, czyli części zdania wprowadzonej np. przez weil — „ponieważ”, odmieniony czasownik przechodzi na koniec:

  • Wir verwenden dieses Format, weil es sich leicht bearbeiten lässt. — „Używamy tego formatu, ponieważ łatwo go edytować”.
  • Sie erinnert uns daran, dass die Unterlagen noch einzureichen sind. — „Przypomina nam, że dokumenty trzeba jeszcze złożyć”.

W czasie przeszłym prostym, zwanym Präteritum, konstrukcje zachowują swoje znaczenie możliwości lub wymogu:

  • Die Tür ließ sich nicht öffnen. — „Drzwi nie dało się otworzyć”.
  • Die Rechnung war bis Freitag zu bezahlen. — „Rachunek należało opłacić do piątku”.
  • Der Schaden war reparierbar. — „Uszkodzenie było możliwe do naprawienia”.

Żadne z dwóch ostatnich zdań samo w sobie nie potwierdza, że rachunek opłacono albo uszkodzenie naprawiono. W czasie złożonym Perfekt konstrukcja z lassen przyjmuje postać Die Tür hat sich nicht öffnen lassen — „Drzwi nie dało się otworzyć”. Występuje tu końcowe lassen, nie gelassen; przy początkowej nauce wygodniej najpierw opanować krótszą formę ließ sich.

Nie każde lassen opisuje bierną możliwość

Porównaj dwa zdania:

  • Das Auto lässt sich reparieren. — „Samochód da się naprawić”.
  • Ich lasse das Auto reparieren. — „Zlecam naprawę samochodu / Oddaję samochód do naprawy”.

W drugim zdaniu ktoś organizuje wykonanie czynności. Nie jest to ta sama konstrukcja, mimo obecności lassen i bezokolicznika. Również Er lässt sich untersuchen — „Poddaje się badaniu” — nie oznacza zwykle „Da się go zbadać”. Przy osobach trzeba szczególnie uważnie odczytywać sytuację.

Nie wszystkie zamienniki pasują do każdego czasownika

Zdanie Hier wird gearbeitet — „Tutaj się pracuje” — łatwo oddać przez Hier arbeitet man. Nie utworzymy jednak dla tego samego znaczenia zwykłego zdania o „rzeczy możliwej do pracowania”, bo nie ma tu rzeczy poddanej działaniu. Z kolei Hier lässt es sich gut arbeiten znaczy „Tutaj dobrze się pracuje”: to pokrewna konstrukcja oceniająca warunki, a nie prosty odpowiednik każdego zdania biernego.

Także wyrazy lesbar i leserlich nie zawsze są zamienne. Die Datei ist lesbar — „Plik jest możliwy do odczytania” — może dotyczyć możliwości technicznej. Die Handschrift ist leserlich — „Pismo odręczne jest czytelne” — ocenia czytelność pisma. Znaczenie całego słowa jest ważniejsze niż sama końcówka.

Jak ćwiczyć?

  1. Zmieniaj perspektywę, nie gubiąc znaczenia. Weź Man kann den Fehler beheben — „Błąd można usunąć”. Utwórz Der Fehler lässt sich beheben i Der Fehler ist behebbar. Potem dodaj Der Fehler ist sofort zu beheben — „Błąd należy natychmiast usunąć” — i nazwij zmianę: możliwość stała się wymogiem.
  2. Czytaj niemieckie instrukcje z trzema oznaczeniami. Przy zdaniach z sein + zu zapisuj „możliwość”, „obowiązek” albo „niejasne bez kontekstu”. Następnie spróbuj zastąpić je przez können, müssen lub dürfen i sprawdź, czy sens pozostaje ten sam.
  3. Ćwicz na polskich zdaniach z „się”. Zestaw „Tutaj sprawdza się dokumenty”, „Dokumenty da się sprawdzić” i „Dokumenty trzeba sprawdzić”. Odpowiednio użyj man, sich lassen i sein + zu. Takie trójki pomagają uniknąć nawyku tłumaczenia każdego „się” jako sich.

Powiązane zagadnienia

Wymagania wstępne

Strona bierna w przeszłości w języku niemieckimB2

Więcej koncepcji C1

Ta koncepcja w innych językach

Porównaj we wszystkich językach