B2

Strona bierna w przeszłości w języku niemieckim

Passiv im Präteritum/Perfekt

Ten artykuł jest częścią drzewa gramatyki języka niemiecki w Settemila Lingue.

W skrócie

Niemiecka strona bierna opisująca czynność ma w przeszłości dwie podstawowe postacie: wurde + Partizip II w czasie Präteritum oraz ist + Partizip II + worden w czasie Perfekt. Das Haus wurde gebaut i Das Haus ist gebaut worden można przetłumaczyć jako „Dom został zbudowany”. W biernym Perfekt używa się worden, nie geworden, a czasownik sein dopasowuje się do osoby i liczby.

Na czym polega strona bierna w przeszłości?

Strona bierna pozwala opowiedzieć o zdarzeniu z perspektywy osoby lub rzeczy, której ono dotyczy. Zamiast mówić „Firma wyremontowała mieszkanie”, mówimy „Mieszkanie zostało wyremontowane”. Wykonawca może być nieznany, oczywisty albo po prostu mniej ważny niż sama czynność. Takie zdania spotkasz w wiadomościach, dokumentach, opisach historii budynków, ale też w zwykłej rozmowie o naprawie telefonu czy odwołanym spotkaniu.

Na poziomie B2 warto swobodnie rozpoznawać i tworzyć dwie najczęstsze przeszłe postacie niemieckiego Vorgangspassiv, czyli strony biernej przedstawiającej czynność lub zdarzenie. Präteritum to niemiecki czas przeszły prosty, a Perfekt to czas przeszły złożony. Różnią się budową i typowymi sytuacjami użycia, lecz nie odpowiadają automatycznie polskiemu rozróżnieniu „robiono” i „zrobiono”.

Dla polskojęzycznego ucznia szczególnie ważne są trzy rzeczy: dobór odpowiedniej formy werden, końcówka worden w Perfekt oraz odróżnienie czynności od stanu. Polskie „Drzwi były zamknięte” mówi zwykle o stanie; „Drzwi zostały zamknięte” kieruje uwagę na zdarzenie. W niemieckim tę różnicę często widać bezpośrednio w konstrukcji zdania.

Jak tworzyć te formy?

Od zdania czynnego do biernego

W stronie czynnej punktem wyjścia jest wykonawca:

  • Die Firma renovierte die Wohnung. — Firma wyremontowała mieszkanie.

W stronie biernej najważniejsze staje się mieszkanie:

  • Die Wohnung wurde renoviert. — Mieszkanie zostało wyremontowane.

Podmiot to ta część zdania, z którą zgadza się forma czasownika. W pierwszym przykładzie jest nim die Firma, w drugim die Wohnung. Dopełnienie bliższe, czyli element wskazujący tutaj, co firma wyremontowała, staje się podmiotem zdania biernego. W niemieckim oznacza to przejście z biernika (Akkusativ, przypadku odpowiadającego często na „kogo? co?”) do mianownika (Nominativ, przypadku podmiotu).

Widać to wyraźnie przy formach rodzaju męskiego:

  • Die Werkstatt reparierte den Wagen. — Warsztat naprawił samochód.
  • Der Wagen wurde repariert. — Samochód został naprawiony.

Forma den Wagen zmienia się w der Wagen. Wykonawcę można pominąć albo dopisać jako von der Werkstatt — „przez warsztat”.

Präteritum: odmienione „werden” i Partizip II

Partizip II to imiesłów, czyli forma czasownika używana między innymi w niemieckich czasach złożonych i stronie biernej: gebaut — „zbudowany”, gelesen — „przeczytany”, befördert — „awansowany”. Jego postać trzeba znać dla danego czasownika. Nie zawsze zaczyna się od ge-; przykładowo reparieren daje repariert, a bezahlen — bezahlt.

Schemat Präteritum to podmiot + wurde/wurden… + Partizip II. Czasownik werden pełni tu funkcję pomocniczą, czyli służy do zbudowania konstrukcji, a nie znaczy samodzielnie „stawać się”.

Osoba Strona bierna w Präteritum Znaczenie
ich ich wurde informiert zostałem / zostałam poinformowany / poinformowana
du du wurdest informiert zostałeś / zostałaś poinformowany / poinformowana
er / sie / es er / sie / es wurde informiert został / została / zostało poinformowane
wir wir wurden informiert zostaliśmy / zostałyśmy poinformowani / poinformowane
ihr ihr wurdet informiert zostaliście / zostałyście poinformowani / poinformowane
sie sie wurden informiert zostali / zostały poinformowani / poinformowane
Sie Sie wurden informiert został pan / została pani / zostali państwo poinformowani

Niemiecki imiesłów nie zmienia końcówki zależnie od płci ani liczby podmiotu. Er wurde informiert to „Został poinformowany”, sie wurde informiert — „Została poinformowana”, a wir wurden informiert — „Zostaliśmy poinformowani”. Zmienia się forma werden, nie informiert.

Perfekt: odmienione „sein”, Partizip II i „worden”

Schemat Perfekt to podmiot + sein w odpowiedniej formie + Partizip II + worden:

  • Das Buch ist gelesen worden. — Książka została przeczytana.
  • Die Bücher sind gelesen worden. — Książki zostały przeczytane.
Osoba Strona bierna w Perfekt Znaczenie
ich ich bin informiert worden zostałem / zostałam poinformowany / poinformowana
du du bist informiert worden zostałeś / zostałaś poinformowany / poinformowana
er / sie / es er / sie / es ist informiert worden został / została / zostało poinformowane
wir wir sind informiert worden zostaliśmy / zostałyśmy poinformowani / poinformowane
ihr ihr seid informiert worden zostaliście / zostałyście poinformowani / poinformowane
sie sie sind informiert worden zostali / zostały poinformowani / poinformowane
Sie Sie sind informiert worden został pan / została pani / zostali państwo poinformowani

Nie przenoś do strony biernej czasownika pomocniczego ze zdania czynnego:

  • Die Firma hat die Rechnung bezahlt. — Firma zapłaciła rachunek.
  • Die Rechnung ist bezahlt worden. — Rachunek został zapłacony.

Choć w pierwszym zdaniu występuje hat, w biernym Perfekt potrzebne jest ist.

Dlaczego „worden”, a nie „geworden”?

W stronie biernej werden ma specjalną postać imiesłowu: worden. Gdy samodzielnie oznacza zmianę lub stawanie się kimś, używa formy geworden:

  • Er ist befördert worden. — Został awansowany.
  • Er ist Abteilungsleiter geworden. — Został kierownikiem działu.

Polskie „został” występuje w obu tłumaczeniach, ale konstrukcje niemieckie są różne. W pierwszym zdaniu ktoś go awansował; w drugim informujemy, kim się stał. Dlatego nie warto wybierać worden wyłącznie na podstawie polskiego słowa „został”.

Szyk zdania, pytania i przeczenie

W zwykłym zdaniu oznajmującym odmieniony czasownik zajmuje drugą pozycję. Chodzi o drugi element zdania, niekoniecznie drugie słowo. Imiesłów, a w Perfekt także worden, zamykają zdanie.

Zdanie niemieckie Po polsku Budowa
Gestern wurde die Heizung repariert. Wczoraj naprawiono ogrzewanie. Po określeniu czasu stoi wurde.
Die Heizung ist gestern repariert worden. Ogrzewanie zostało wczoraj naprawione. Na końcu stoi repariert worden.
Wurde die Heizung repariert? Czy naprawiono ogrzewanie? W pytaniu bez słowa pytającego czasownik zaczyna zdanie.
Wann ist die Heizung repariert worden? Kiedy naprawiono ogrzewanie? Po wann stoi ist.
Die Heizung wurde nicht repariert. Ogrzewanie nie zostało naprawione. Nicht zaprzecza wykonaniu czynności.

W zdaniu podrzędnym, czyli części zależnej od innego zdania, na przykład po weil — „ponieważ” albo dass — „że”, odmieniony czasownik przechodzi na koniec:

  • Wir mussten warten, weil die Straße gesperrt wurde. — Musieliśmy czekać, ponieważ drogę zamykano.
  • Ich habe gehört, dass die Straße gesperrt worden ist. — Słyszałem, że droga została zamknięta.

Dla biernego Perfekt zapamiętaj końcówkę Partizip II + worden + ist/sind.

Przykłady w kontekście

Poniższe zdania pokazują zarówno oficjalne informacje, jak i codzienne sytuacje. Polski przekład bywa naturalniejszy z formą „zrobiono” niż z pełnym „zostało zrobione”.

Niemiecki Polski Na co zwrócić uwagę
Das Haus wurde gebaut. Dom został zbudowany. Podstawowa postać Präteritum.
Das Buch ist gelesen worden. Książka została przeczytana. Bierne Perfekt z worden.
Er wurde befördert. Został awansowany. Podmiotem może być osoba.
Die Brücke wurde 1998 eröffnet. Most otwarto w 1998 roku. Informacja historyczna.
Die Unterlagen wurden gestern verschickt. Dokumenty wysłano wczoraj. Liczba mnoga wymaga wurden.
Mein Fahrrad ist vor dem Bahnhof gestohlen worden. Mój rower został skradziony sprzed dworca. Wykonawca pozostaje nieznany.
Wir sind über die Änderung informiert worden. Poinformowano nas o zmianie. Forma sind zgadza się z wir.
Der Termin wurde von der Ärztin abgesagt. Wizyta została odwołana przez lekarkę. Wykonawcę wprowadza von.
Die Straße wurde durch einen Erdrutsch blockiert. Drogę zablokowało osuwisko. Durch wskazuje przyczynę.
Ist das Paket schon abgeholt worden? Czy paczka została już odebrana? Pytanie w Perfekt.
Warum wurde ich nicht benachrichtigt? Dlaczego mnie nie powiadomiono? Pytanie z przeczeniem.
Sie sagte, dass der Antrag abgelehnt worden ist. Powiedziała, że wniosek został odrzucony. W zdaniu podrzędnym ist stoi na końcu.

Typowe błędy

1. Dodawanie „ge-” do „worden”

  • Błędnie: Die Tür ist geöffnet geworden.
  • Poprawnie: Die Tür ist geöffnet worden. — Drzwi zostały otwarte.
  • Dlaczego: W konstrukcji biernej potrzebne jest worden. Forma geworden należy do samodzielnego werden, na przykład Es ist kalt geworden — „Zrobiło się zimno”.

2. Używanie „haben” w biernym Perfekt

  • Błędnie: Das Auto hat repariert worden.
  • Poprawnie: Das Auto ist repariert worden. — Samochód został naprawiony.
  • Dlaczego: Bierne Perfekt tej konstrukcji tworzy się z sein, niezależnie od tego, że czynne reparieren łączy się z haben.

3. Mylenie „wurde” z „würde”

  • Błędnie, jeśli chodzi o fakt z przeszłości: Der Vertrag würde gestern unterschrieben.
  • Poprawnie: Der Vertrag wurde gestern unterschrieben. — Umowę podpisano wczoraj.
  • Dlaczego: Wurde opisuje przeszłe zdarzenie. Würde z przegłosem służy między innymi do wyrażania sytuacji hipotetycznej: Der Vertrag würde unterschrieben — „Umowa zostałaby podpisana”.

4. Pozostawianie biernika po zmianie strony

  • Błędnie: Den Computer wurde repariert.
  • Poprawnie: Der Computer wurde repariert. — Komputer został naprawiony.
  • Dlaczego: To, co naprawiono, jest teraz podmiotem, a więc wymaga mianownika: der Computer, nie den Computer.

5. Brak zgodności liczby

  • Błędnie: Die Fenster wurde geputzt.
  • Poprawnie: Die Fenster wurden geputzt. — Okna zostały umyte.
  • Dlaczego: Podmiot die Fenster jest w liczbie mnogiej. W Perfekt analogicznie powiemy Die Fenster sind geputzt worden, nie ist.

6. Niewłaściwa końcówka zdania podrzędnego

  • Błędnie: Ich weiß, dass die Rechnung ist bezahlt worden.
  • Poprawnie: Ich weiß, dass die Rechnung bezahlt worden ist. — Wiem, że rachunek został zapłacony.
  • Dlaczego: Po dass odmienione ist stoi na końcu. Nie należy zachowywać szyku ze zdania samodzielnego.

Użycie i różnice znaczeniowe

Präteritum czy Perfekt?

Präteritum często występuje w pisanych relacjach, wiadomościach i opisach historycznych: Die Schule wurde 1920 gegründet — „Szkołę założono w 1920 roku”. Perfekt jest częste w rozmowach, zwłaszcza gdy informujemy o zdarzeniu ważnym w bieżącej sytuacji: Die Sitzung ist abgesagt worden — „Posiedzenie zostało odwołane”.

To tendencja, nie sztywny podział. Krótkie bierne formy Präteritum są naturalne również w mowie: Ich wurde gestern angerufen — „Wczoraj do mnie zadzwoniono”. Wybór zależy także od regionu i stylu wypowiedzi. Nie zakładaj, że Perfekt zawsze oznacza rezultat, a Präteritum zawsze trwającą czynność.

Polski aspekt, czyli rozróżnienie między na przykład „budować” a „zbudować”, nie ma tu prostego odpowiednika. Das Haus wurde gebaut może zależnie od kontekstu znaczyć „Dom budowano” lub „Dom został zbudowany”. Dodane określenia pomagają odczytać sens:

  • Das Haus wurde damals noch gebaut. — Dom był wtedy jeszcze w budowie.
  • Das Haus wurde innerhalb eines Jahres gebaut. — Dom zbudowano w ciągu roku.

„Von” i „durch”: wykonawca a przyczyna

Von zazwyczaj wskazuje wykonawcę lub sprawcę. Łączy się z celownikiem (Dativ, przypadkiem występującym między innymi po von): von dem Techniker, zwykle skrócone do vom Techniker — „przez technika”. Durch często wskazuje przyczynę, środek lub pośrednictwo i łączy się z biernikiem: durch einen Fehler — „wskutek błędu”.

  • Die Anlage wurde vom Techniker abgeschaltet. — Instalacja została wyłączona przez technika.
  • Die Anlage wurde durch einen Kurzschluss beschädigt. — Instalacja została uszkodzona wskutek zwarcia.

Nie sprowadzaj tego do zasady „von dla ludzi, durch dla rzeczy”. Instytucja także może być wykonawcą: Der Antrag wurde von der Behörde geprüft — „Wniosek został sprawdzony przez urząd”. Najważniejsza jest rola danego elementu w zdarzeniu.

Czynność a stan: „wurde geöffnet” i „war geöffnet”

Zustandspassiv to strona bierna opisująca stan, często będący skutkiem wcześniejszej czynności. Zestawienie z Vorgangspassiv pomaga uniknąć nieporozumień:

Niemiecki Polski Co przedstawiamy?
Die Tür wurde geöffnet. Drzwi zostały otwarte. Zdarzenie w Präteritum.
Die Tür ist geöffnet worden. Drzwi zostały otwarte. Zdarzenie w Perfekt.
Die Tür war geöffnet. Drzwi były otwarte. Stan w przeszłości.
Die Tür ist geöffnet gewesen. Drzwi były otwarte. Stan w Perfekt; często prościej użyć war geöffnet.

Samo Die Tür ist geöffnet znaczy „Drzwi są otwarte”, a nie „Drzwi zostały otwarte”. Usunięcie worden zmienia zatem konstrukcję i sposób przedstawienia sytuacji, zamiast tylko skracać zdanie.

Dla dociekliwych: konstrukcje bardziej złożone

Co wydarzyło się jeszcze wcześniej? Plusquamperfekt

Plusquamperfekt, czyli czas zaprzeszły, pozwala wskazać czynność wcześniejszą niż inny moment w przeszłości. W stronie biernej ma schemat war/waren + Partizip II + worden:

  • Als wir ankamen, war der Raum schon gereinigt worden. — Kiedy przyjechaliśmy, pomieszczenie było już posprzątane; sprzątanie odbyło się wcześniej.
  • Sie bemerkte, dass die Dateien gelöscht worden waren. — Zauważyła, że pliki zostały wcześniej usunięte.

Porównaj Der Raum war gereinigt worden — „Pomieszczenie zostało wcześniej posprzątane”, z Der Raum war gereinigt — „Pomieszczenie było posprzątane”. Pierwsza forma wyraźnie przedstawia wcześniejszą czynność, druga — stan.

Czasowniki modalne: „musste repariert werden”

Czasownik modalny dodaje znaczenie takie jak konieczność, możliwość czy pozwolenie: müssen — „musieć”, können — „móc”. W Präteritum odmienia się właśnie on, a bierna część ma postać Partizip II + werden:

  • Das Auto musste repariert werden. — Samochód musiał zostać naprawiony.
  • Die Tür konnte nicht geöffnet werden. — Nie można było otworzyć drzwi.

Tutaj końcowe werden jest bezokolicznikiem, czyli podstawową, nieodmienioną formą czasownika. Nie zastępuj go przez worden.

W Perfekt powstaje dłuższy układ, na przykład Das Auto hat repariert werden müssen — „Samochód musiał zostać naprawiony”. Forma ta zawiera dwa bezokoliczniki i wyjątkowo hat; nie jest to zwykłe bierne Perfekt z worden. W codziennej wypowiedzi łatwiej zwykle użyć musste repariert werden. W zdaniu podrzędnym spotkasz szyk weil das Auto hat repariert werden müssen — „ponieważ samochód musiał zostać naprawiony”.

Strona bierna bez podmiotu

Nie każde zdanie bierne ma podmiot wskazujący osobę lub rzecz poddaną czynności. Można opisać samo działanie:

  • Es wurde bis spät in die Nacht gearbeitet. — Pracowano do późna w nocy.
  • Bis spät in die Nacht wurde gearbeitet. — Do późna w nocy pracowano.

Początkowe es jedynie wypełnia pierwszą pozycję; znika, gdy zajmie ją inny element. Czasownik pozostaje w liczbie pojedynczej: wurde.

Zachowaj też przypadek wymagany przez czasownik. Helfen — „pomagać” łączy się z celownikiem, który w zwykłej stronie biernej nie staje się mianownikiem:

  • Den Verletzten wurde geholfen. — Rannym udzielono pomocy.
  • Den Verletzten ist geholfen worden. — Rannym udzielono pomocy.

Den Verletzten jest tutaj celownikiem liczby mnogiej, nie podmiotem, dlatego występuje wurde lub ist, a nie wurden lub sind. Inne czasowniki, na przykład ankommen — „przybywać”, nie tworzą takiej strony biernej: opisują zdarzenie, a nie czynność wykonywaną przez sprawcę.

Hipotetyczna przeszłość: „wäre gemacht worden”

Konjunktiv II, czyli tryb służący między innymi do mówienia o sytuacjach nierzeczywistych, pozwala powiedzieć, co mogłoby było się wydarzyć:

  • Ohne deine Hilfe wäre der Fehler nicht entdeckt worden. — Bez twojej pomocy błąd nie zostałby wykryty.

Forma wäre + Partizip II + worden odnosi się tutaj do niezrealizowanej możliwości w przeszłości. Nie należy jej mylić ani z faktycznym wurde entdeckt — „został wykryty”, ani z würde entdeckt — „zostałby wykryty”, odnoszącym się zwykle do hipotetycznej sytuacji teraźniejszej lub przyszłej.

Jak ćwiczyć?

  1. Buduj pary z codziennych wiadomości. Zapisz po trzy zdania o naprawach, dostawach i zmianach terminów. Każde przekształć z Präteritum w Perfekt: Das Paket wurde geliefert → Das Paket ist geliefert worden — „Paczka została dostarczona”. Następnie zmień liczbę pojedynczą na mnogą i sprawdź formy wurden oraz sind.
  2. Oddziel zdarzenie od stanu. Opisz drzwi, komputer lub rezerwację dwoma zdaniami: co zrobiono i jaki był późniejszy stan. Na przykład Der Computer wurde ausgeschaltet — „Komputer został wyłączony”, ale Der Computer war ausgeschaltet — „Komputer był wyłączony”. Takie pary pomagają bardziej niż samo zapamiętywanie wzorów.
  3. Ćwicz końcówki na głos. Zmieniaj zdanie samodzielne w zdanie po dass: Die Rechnung ist bezahlt worden → Ich weiß, dass die Rechnung bezahlt worden ist — „Rachunek został zapłacony” → „Wiem, że rachunek został zapłacony”. Przy sprawdzaniu zaznacz osobno odmieniony czasownik, imiesłów i worden.

Powiązane zagadnienia

Wymagania wstępne

Strona bierna w czasie teraźniejszym w niemieckimB1

Koncepcje, które na tym bazują

Więcej koncepcji B2