Strona bierna w czasie teraźniejszym w niemieckim
Passiv im Präsens
Ten artykuł jest częścią drzewa gramatyki języka niemiecki w Settemila Lingue.
W skrócie
Niemiecką stronę bierną w czasie teraźniejszym tworzymy z odmienionego werden oraz Partizip II, czyli formy czasownika takiej jak gelesen lub geöffnet: Das Buch wird gelesen — „Książka jest czytana”. Opisujemy przede wszystkim czynność, a nie jej wykonawcę; jeśli chcemy go wskazać, zwykle dodajemy von + celownik, czyli formę przypadka odpowiadającą najczęściej na pytania „komu? czemu?”. Die Tür wird geöffnet znaczy „Drzwi są otwierane”, natomiast Die Tür ist geöffnet opisuje stan: „Drzwi są otwarte”.
O co chodzi w stronie biernej?
Porównaj dwa zdania: „Mechanik naprawia samochód” i „Samochód jest naprawiany”. W pierwszym zaczynamy od wykonawcy. W drugim interesuje nas samochód oraz to, co się z nim dzieje. Tę drugą perspektywę nazywamy stroną bierną. Po niemiecku takie zdania spotkasz w informacjach o remontach, zasadach obsługi, produkcji, pracy urzędu czy przygotowaniu posiłków.
Podstawową konstrukcję, nazywaną Passiv im Präsens, wprowadza się zwykle na poziomie B1. Präsens to czas teraźniejszy. Nie trzeba jednak zakładać, że czynność zachodzi właśnie w chwili mówienia: strona bierna może opisywać również zwyczaj lub ustalony termin. Die Zimmer werden jeden Tag gereinigt oznacza „Pokoje są sprzątane codziennie”.
Dla osoby polskojęzycznej ważne są dwa punkty. Po pierwsze, polskie „jest” w zdaniu „jest naprawiany” nie oznacza, że po niemiecku należy użyć ist: do opisu czynności potrzebne jest wird. Po drugie, naturalnym polskim odpowiednikiem bywa zdanie z „się”, np. „Tutaj sprzedaje się bilety”, choć niemiecki oryginał nie zawiera sich.
Jak zbudować zdanie?
Odmienione werden i niezmienne Partizip II
Podstawowy wzór to:
podmiot + werden w odpowiedniej osobie + pozostałe informacje + Partizip II
Podmiot to element zdania, do którego dopasowujemy formę czasownika. W zdaniu Das Auto wird repariert — „Samochód jest naprawiany” — podmiotem jest das Auto, choć samochód niczego sam nie robi. Czasownik posiłkowy, czyli czasownik pomagający zbudować konstrukcję gramatyczną, to tutaj werden. Znaczenie czynności przekazuje repariert.
Odmieniamy tylko werden. Forma Partizip II nie zmienia się zależnie od osoby, liczby ani rodzaju. Inaczej niż w polskim „naprawiany, naprawiana, naprawiane”, po niemiecku pozostaje zawsze repariert.
| Osoba | Przykład z werden | Znaczenie |
|---|---|---|
| ich | ich werde informiert | jestem informowany / informowana |
| du | du wirst informiert | jesteś informowany / informowana |
| er / sie / es | er / sie / es wird informiert | jest informowany / informowana / informowane |
| wir | wir werden informiert | jesteśmy informowani / informowane |
| ihr | ihr werdet informiert | jesteście informowani / informowane |
| sie | sie werden informiert | są informowani / informowane |
| Sie | Sie werden informiert | jest Pan informowany / jest Pani informowana / są Państwo informowani |
Uważaj szczególnie na du wirst, er wird i ihr werdet. Wybieraj formę według podmiotu strony biernej, nie według osoby wykonującej czynność:
- Der Brief wird von den Mitarbeitern geprüft. — „List jest sprawdzany przez pracowników”. Jeden list: wird.
- Die Briefe werden von einer Mitarbeiterin geprüft. — „Listy są sprawdzane przez pracownicę”. Kilka listów: werden.
Jak dobrać Partizip II?
Partizip II to imiesłów, czyli forma utworzona od czasownika, używana między innymi w czasach złożonych i stronie biernej. Możesz znać ją już z Perfekt, niemieckiego czasu przeszłego: hat gemacht — „zrobił”. W stronie biernej wykorzystujesz tę samą formę gemacht, ale łączysz ją z werden.
| Forma podstawowa | Partizip II | Znaczenie czynności |
|---|---|---|
| machen | gemacht | robić |
| öffnen | geöffnet | otwierać |
| lesen | gelesen | czytać |
| schreiben | geschrieben | pisać |
| abholen | abgeholt | odbierać |
| bezahlen | bezahlt | płacić za coś |
| reparieren | repariert | naprawiać |
Forma podstawowa czasownika, np. lesen, to bezokolicznik: nazywa czynność bez wskazywania osoby. Przy czasownikach regularnych często dodajemy ge- i końcówkę -t, ale nie jest to reguła dla wszystkich czasowników. Reparieren daje repariert, bez ge-, a lesen ma formę nieregularną gelesen. Warto uczyć się całych par, zamiast dopisywać ge- automatycznie.
Zamiana zdania czynnego na bierne
Najłatwiej zacząć od zdania, w którym ktoś robi coś z konkretnym przedmiotem:
- Die Mitarbeiterin prüft den Antrag. — „Pracownica sprawdza wniosek”.
- Der Antrag wird von der Mitarbeiterin geprüft. — „Wniosek jest sprawdzany przez pracownicę”.
Den Antrag jest w pierwszym zdaniu dopełnieniem w bierniku: wskazuje, co pracownica sprawdza. Biernik to przypadek odpowiadający tutaj na pytanie „kogo? co?”. Po przekształceniu ten element staje się podmiotem, dlatego przyjmuje mianownik, czyli formę używaną zasadniczo przy pytaniu „kto? co?”: der Antrag.
Przekształcenie przebiega więc w trzech krokach:
- Wybierz to, co podlega czynności: den Antrag.
- Ustaw ten element jako podmiot w mianowniku: der Antrag.
- Dodaj wird geprüft, a wykonawcę pozostaw tylko wtedy, gdy jest potrzebny.
Zdanie Der Antrag wird geprüft — „Wniosek jest sprawdzany” — jest kompletne. Nie musisz za każdym razem dopisywać, przez kogo.
Wykonawca z von i celownikiem
Wykonawcę czynności zwykle wprowadzamy przez von. Po tym przyimku, czyli wyrazie łączącym się z grupą słów i określającym ich relację do reszty zdania, zawsze występuje celownik. Warto pamiętać o gotowych połączeniach:
| Wyrażenie z von | Znaczenie |
|---|---|
| von dem Arzt / vom Arzt | przez lekarza |
| von der Ärztin | przez lekarkę |
| von den Nachbarn | przez sąsiadów |
| von mir | przeze mnie |
| von dir | przez ciebie |
| von ihm / von ihr | przez niego / przez nią |
| von uns / von euch | przez nas / przez was |
| von ihnen / von Ihnen | przez nich / przez Państwa |
Vom to połączenie von dem. W liczbie mnogiej pamiętaj również o formie rzeczownika, czyli słowa nazywającego osobę, rzecz lub pojęcie: die Nachbarn, ale von den Nachbarn. Nie zamieniaj polskiego „przez” mechanicznie na durch: zwykłego wykonawcę, np. lekarza lub pracownika, najczęściej wskazujemy za pomocą von.
Szyk zdania, pytania i przeczenia
W zwykłym zdaniu głównym odmienione werden zajmuje drugie miejsce, a Partizip II stoi na końcu:
- Heute wird die Heizung repariert. — „Dzisiaj naprawiane jest ogrzewanie”.
- Die Heizung wird heute repariert. — „Ogrzewanie jest dzisiaj naprawiane”.
„Drugie miejsce” oznacza pozycję po pierwszym elemencie zdania, niekoniecznie po pierwszym pojedynczym wyrazie. Heute oraz die Heizung mogą więc zamieniać się miejscami bez zmiany podstawowej zasady.
W pytaniu wymagającym odpowiedzi „tak” lub „nie” werden przesuwamy na początek:
- Wird die Heizung heute repariert? — „Czy ogrzewanie jest dzisiaj naprawiane?”.
- Wann wird die Heizung repariert? — „Kiedy ogrzewanie będzie naprawiane?”. Z pytaniem wann odmieniony czasownik ponownie stoi na drugim miejscu.
W przeczeniu miejsce nicht zależy od tego, czemu zaprzeczasz. Gdy negujesz całą czynność, nicht zwykle stoi przed końcowym imiesłowem:
- Die Heizung wird heute nicht repariert. — „Ogrzewanie nie będzie dzisiaj naprawiane”.
- Hier werden keine Tickets verkauft. — „Tutaj nie sprzedaje się biletów”. Przy nieokreślonym rzeczowniku często używamy kein, tutaj keine, zamiast osobnego nicht.
W zdaniu podrzędnym, czyli zdaniu zależnym od innego, np. wprowadzonym przez weil — „ponieważ” — odmienione werden trafia na koniec, po imiesłowie:
- Wir warten draußen, weil der Raum gereinigt wird. — „Czekamy na zewnątrz, ponieważ pomieszczenie jest sprzątane”.
Przykłady w codziennych sytuacjach
Poniższe zdania pokazują zarówno czynności wykonywane teraz, jak i powtarzające się procedury. Zwróć uwagę, że po polsku nie zawsze najnaturalniejsze jest dosłowne „jest” lub „są”.
| Niemiecki | Polski | Na co zwrócić uwagę |
|---|---|---|
| Das Buch wird gelesen. | Książka jest czytana. | Przedmiot czynności staje się tematem zdania. |
| Die Tür wird geöffnet. | Drzwi są otwierane. | Niemieckie słowo oznaczające drzwi jest tu w liczbie pojedynczej. |
| Er wird von allen gemocht. | Wszyscy go lubią. | Naturalny polski przekład może mieć stronę czynną; dosłownie: jest lubiany przez wszystkich. |
| Die Pakete werden am Nachmittag geliefert. | Paczki są dostarczane po południu. | Liczba mnoga wymaga werden. |
| Ihr Ausweis wird gerade geprüft. | Pana/Pani dokument tożsamości jest właśnie sprawdzany. | Gerade podkreśla, że czynność trwa teraz. |
| Die Rechnung wird per E-Mail geschickt. | Rachunek jest wysyłany e-mailem. | Wykonawca nie jest istotny. |
| Hier wird das Brot noch von Hand gebacken. | Tutaj chleb nadal wypieka się ręcznie. | Von Hand oznacza sposób wykonania, nie wykonawcę. |
| Die Gäste werden von einer Mitarbeiterin begrüßt. | Goście są witani przez pracownicę. | Von łączy się z celownikiem. |
| Wird hier auch am Samstag gearbeitet? | Czy tutaj pracuje się również w sobotę? | Strona bierna może nie mieć podmiotu. |
| Warum wird die Straße gesperrt? | Dlaczego ulica jest zamykana dla ruchu? | Słowo pytające poprzedza wird. |
| Die Unterlagen werden nicht veröffentlicht. | Dokumenty nie są publikowane. | Nicht zaprzecza czynności. |
| Ich bleibe zu Hause, weil meine Waschmaschine repariert wird. | Zostaję w domu, ponieważ moja pralka jest naprawiana. | Po weil forma wird stoi na końcu. |
Najczęstsze błędy
1. Używanie sein, gdy chodzi o czynność
- Błędnie, jeśli chodzi o trwającą naprawę: Das Auto ist repariert.
- Poprawnie: Das Auto wird repariert. — „Samochód jest naprawiany”.
- Dlaczego: Pierwsze zdanie samo w sobie jest poprawne, ale znaczy „Samochód jest naprawiony”. Opisuje rezultat, nie przebieg pracy. Polskie „jest” nie wystarcza do wyboru niemieckiego czasownika.
2. Bezokolicznik zamiast Partizip II
- Błędnie: Das Buch wird lesen.
- Poprawnie: Das Buch wird gelesen. — „Książka jest czytana”.
- Dlaczego: Strona bierna wymaga gelesen, nie lesen. Połączenie werden + bezokolicznik służy między innymi do budowania czasu przyszłego.
3. Dopasowanie werden do wykonawcy
- Błędnie: Die Pakete wird vom Fahrer geliefert.
- Poprawnie: Die Pakete werden vom Fahrer geliefert. — „Paczki są dostarczane przez kierowcę”.
- Dlaczego: Podmiotem są paczki, nie kierowca. To ich liczba decyduje o formie werden.
4. Pozostawienie biernika po przekształceniu
- Błędnie: Den Brief wird geschrieben.
- Poprawnie: Der Brief wird geschrieben. — „List jest pisany”.
- Dlaczego: Dawne dopełnienie staje się podmiotem i wymaga mianownika. Różnicę dobrze widać przy rodzaju męskim: den zmienia się w der.
5. Niewłaściwy przypadek po von
- Błędnie: Der Patient wird von den Arzt untersucht.
- Poprawnie: Der Patient wird von dem Arzt untersucht. — „Pacjent jest badany przez lekarza”.
- Dlaczego: Po von stosujemy celownik: dem Arzt, zwykle skrócone do vom Arzt. Forma den Arzt jest biernikiem.
6. Polski szyk po weil
- Błędnie: Ich warte, weil das Auto wird repariert.
- Poprawnie: Ich warte, weil das Auto repariert wird. — „Czekam, ponieważ samochód jest naprawiany”.
- Dlaczego: W standardowym niemieckim zdanie z weil ma odmieniony czasownik na końcu. Sam imiesłów nie zamyka wtedy zdania.
Kiedy używać strony biernej?
Gdy ważniejszy jest proces niż wykonawca
Strona bierna pasuje do informacji takich jak Die Bestellung wird bearbeitet — „Zamówienie jest przetwarzane”. Nie trzeba wiedzieć, który pracownik właśnie je obsługuje. Podobnie jest w przepisach: Die Zwiebeln werden klein geschnitten — „Cebulę kroi się drobno”.
Nie jest to konstrukcja zarezerwowana dla urzędów. Mein Fahrrad wird gerade repariert — „Mój rower jest właśnie naprawiany” — brzmi naturalnie również w rozmowie. Jednak długi ciąg zdań biernych może sprawiać wrażenie bezosobowego. Jeśli odpowiedzialność konkretnej osoby jest ważna, strona czynna bywa jaśniejsza.
Strona bierna a zdania z man
Man to słowo oznaczające bliżej nieokreślonych ludzi, często odpowiadające polskiemu „się”:
- Hier verkauft man Fahrkarten. — „Tutaj sprzedaje się bilety”.
- Hier werden Fahrkarten verkauft. — „Tutaj sprzedaje się bilety”.
Obie wersje mogą przekazywać tę samą informację. W pierwszej czasownik jest zawsze w trzeciej osobie liczby pojedynczej, bo podmiotem jest man. W drugiej forma werden zgadza się z Fahrkarten. Nie dodawaj sich tylko dlatego, że w polskim tłumaczeniu pojawia się „się”.
Teraźniejszość nie zawsze oznacza „w tej chwili”
Das Büro wird jeden Abend gereinigt znaczy „Biuro jest sprzątane każdego wieczoru”. Dopiero określenie gerade w Das Büro wird gerade gereinigt daje sens „Biuro jest właśnie sprzątane”.
Podobnie jak zwykły niemiecki czas teraźniejszy, strona bierna w Präsens może odnosić się do przyszłości określonej kontekstem: Morgen wird die Brücke gesperrt — „Jutro most zostanie zamknięty dla ruchu”. Nadal jest to gramatycznie czas teraźniejszy; słowo morgen wskazuje przyszły termin.
Dla bardziej zaawansowanych
Poniższe rozróżnienia pomagają czytać trudniejsze teksty. Nie trzeba od razu używać wszystkich konstrukcji, ale warto rozumieć, dlaczego podstawowy wzór czasem wygląda inaczej.
Czynność a stan po czynności
Konstrukcję z werden nazywamy stroną bierną czynnościową (Vorgangspassiv): przedstawia zdarzenie lub proces. Konstrukcja z sein to strona bierna stanowa (Zustandspassiv): pokazuje stan będący rezultatem czynności.
| Niemiecki | Polski | Perspektywa |
|---|---|---|
| Die Tür wird geschlossen. | Drzwi są zamykane. | Ktoś je zamyka. |
| Die Tür ist geschlossen. | Drzwi są zamknięte. | Taki jest ich obecny stan. |
| Der Tisch wird gedeckt. | Stół jest nakrywany. | Przygotowanie trwa. |
| Der Tisch ist gedeckt. | Stół jest nakryty. | Przygotowanie dało określony rezultat. |
To nie jest przeciwstawienie „teraźniejszość kontra przeszłość”. Obie konstrukcje mogą opisywać teraźniejszość, ale z innej perspektywy. Nie każdy czasownik daje równie naturalną parę z sein; nie traktuj więc tej zamiany jako automatycznej reguły.
Pozostałe dopełnienia zachowują przypadek
Nie każdy element opisujący osobę po czasowniku staje się podmiotem. Zobacz:
- Die Ärztin hilft dem Patienten. — „Lekarka pomaga pacjentowi”.
- Dem Patienten wird geholfen. — „Pacjentowi udziela się pomocy”.
Helfen wymaga celownika, dlatego dem Patienten pozostaje w celowniku. Nie zmieniamy go na der Patient. Zdanie nie ma tu podmiotu w mianowniku, a czasownik przyjmuje formę wird.
Inny przykład łączy dwa dopełnienia:
- Die Firma schickt dem Kunden die Rechnung. — „Firma wysyła klientowi rachunek”.
- Die Rechnung wird dem Kunden geschickt. — „Rachunek jest wysyłany klientowi”.
Tylko die Rechnung, wcześniejsze dopełnienie w bierniku, staje się podmiotem. Dem Kunden nadal wskazuje odbiorcę w celowniku.
Zdania bez podmiotu i początkowe es
Niemiecki pozwala opisywać samą czynność bez wskazywania tego, co jej podlega:
- Hier wird gearbeitet. — „Tutaj się pracuje”.
- Es wird heute viel getanzt. — „Dzisiaj dużo się tańczy”.
- Heute wird viel getanzt. — „Dzisiaj dużo się tańczy”.
W drugim zdaniu es tylko wypełnia pierwszą pozycję. Gdy na początku stoi heute, hier lub inny element, takie es znika. Nie jest polskim „to” i nie ma własnego konkretnego znaczenia.
Również przy zwykłym podmiocie es może służyć jedynie do zajęcia pierwszego miejsca: Es werden neue Wohnungen gebaut — „Buduje się nowe mieszkania”. Czasownik ma formę werden, ponieważ podmiotem są neue Wohnungen, a nie es.
Z czasownikami modalnymi
Czasowniki modalne, czyli takie, które wyrażają możliwość, konieczność lub pozwolenie, zmieniają budowę zdania. Odmieniamy wtedy czasownik modalny, a na końcu stawiamy Partizip II + werden:
- Die Rechnung muss heute bezahlt werden. — „Rachunek musi zostać dzisiaj opłacony”.
- Die Tür darf nicht geöffnet werden. — „Drzwi nie wolno otwierać”.
- Das Problem kann schnell gelöst werden. — „Problem można szybko rozwiązać”.
Samo werden pozostaje w bezokoliczniku. W zdaniu podrzędnym odmieniony czasownik modalny wędruje na koniec: Ich weiß, dass die Rechnung heute bezahlt werden muss — „Wiem, że rachunek musi zostać dzisiaj opłacony”.
Von, durch i mit nie znaczą tego samego
Von najczęściej wskazuje wykonawcę, durch często przyczynę lub czynnik wywołujący zdarzenie, a mit — narzędzie lub środek:
- Der Bericht wird von einer Expertin geprüft. — „Raport jest sprawdzany przez ekspertkę”.
- Der Verkehr wird durch den Sturm behindert. — „Ruch jest utrudniony przez wichurę”.
- Das Gemüse wird mit einem Messer geschnitten. — „Warzywa są krojone nożem”.
To nie jest sztywna reguła „osoba = von, rzecz = durch”. Także organizacja lub siła przyrody może wystąpić z von. Ważniejsze jest to, czy przedstawiamy coś jako wykonawcę, przyczynę czy narzędzie. Po durch używamy biernika, a po mit — celownika.
Granice użycia i podobieństwo do innych konstrukcji
Nie każdy czasownik nadaje się do zwykłej strony biernej. Konstrukcje wyrażające posiadanie, np. haben — „mieć”, zasadniczo nie tworzą jej w takim znaczeniu. Z kolei zdanie Er schläft — „On śpi” — nie daje neutralnej strony biernej według wzoru „on jest spany”. Nie przekształcaj więc mechanicznie każdego zdania.
Samo werden również nie zawsze oznacza stronę bierną:
- Er wird müde. — „On robi się zmęczony”. Werden oznacza zmianę stanu.
- Er wird morgen anrufen. — „On jutro zadzwoni”. Po werden występuje bezokolicznik anrufen: to czas przyszły.
- Er wird angerufen. — „Ktoś do niego dzwoni”. Angerufen jest imiesłowem: to strona bierna.
Dla orientacji: przeszła strona bierna może mieć postać Das Auto wurde repariert lub Das Auto ist repariert worden — „Samochód został naprawiony”. W drugiej konstrukcji występuje worden, nie geworden. To kolejny etap nauki, odrębny od teraźniejszego wird repariert.
Jak ćwiczyć?
Przekształcaj zdania, pilnując przypadku. Zacznij od pary Der Koch schneidet den Apfel — „Kucharz kroi jabłko” oraz Der Apfel wird geschnitten — „Jabłko jest krojone”. Podkreśl zmianę den → der. Następnie zrób to samo dla liczby mnogiej: Die Äpfel werden geschnitten — „Jabłka są krojone”. Dopiero na końcu dodaj wykonawcę: vom Koch — „przez kucharza”.
Opisuj proces i rezultat osobno. Wyobraź sobie dwa zdjęcia: ktoś otwiera okno, a potem okno już jest otwarte. Powiedz Das Fenster wird geöffnet — „Okno jest otwierane” i Das Fenster ist geöffnet — „Okno jest otwarte”. Powtórz ćwiczenie z zamykaniem drzwi i nakrywaniem stołu. Dzięki temu przestaniesz wybierać ist wyłącznie pod wpływem polskiego „jest”.
Zmieniaj szyk jednego zdania. Weź Das Paket wird heute geliefert — „Paczka jest dostarczana dzisiaj”. Zrób pytanie Wird das Paket heute geliefert? — „Czy paczka jest dostarczana dzisiaj?”, a następnie zdanie z weil: Ich bleibe zu Hause, weil das Paket heute geliefert wird — „Zostaję w domu, ponieważ paczka jest dostarczana dzisiaj”. Sprawdzaj osobno formę werden, miejsce imiesłowu i ewentualny przypadek po von.
Powiązane zagadnienia
- Najpierw: Tworzenie Partizip II — formy potrzebne do budowania strony biernej, w tym czasowniki nieregularne i przedrostki.
- Kolejny krok: Strona bierna w czasach przeszłych — jak opisywać czynności wykonane wcześniej, używając między innymi wurde i worden.
- Ważne porównanie: Strona bierna stanowa z sein — jak odróżniać samą czynność od stanu będącego jej wynikiem.