B1

Stopniowanie przysłówków w języku polskim

Stopniowanie Przysłówków

Ten artykuł jest częścią drzewa gramatyki języka polski w Settemila Lingue.

W skrócie

Przysłówki pozwalają porównywać sposób wykonywania czynności: szybko → szybciej → najszybciej. Stopień wyższy zwykle kończy się na -ej, ale często zmienia się też część wyrazu; najważniejsze formy nieregularne to dobrze → lepiej i źle → gorzej. Stopień najwyższy tworzymy, dodając naj- do stopnia wyższego: najlepiej, najgorzej. Porównanie można rozwinąć: Mówi lepiej niż ja, Z całej grupy mówi najlepiej.

Na czym polega stopniowanie przysłówków?

Przysłówek to wyraz, który określa między innymi sposób wykonania czynności i często odpowiada na pytanie jak?: czyta płynnie, pracuje dokładnie, mówi cicho. Stopniowanie oznacza pokazanie, że dana cecha występuje w większym lub mniejszym nasileniu. Zdanie Mówi ciszej nie opisuje już tylko sposobu mówienia — porównuje głośność z inną rozmową, inną osobą albo wcześniejszą sytuacją.

Na poziomie B1 warto nie tylko znać pojedyncze formy, ale też umieć wykorzystać je do opisania postępów, wyboru rozwiązania i wyrażenia prośby. W codziennych rozmowach stale pojawiają się zdania takie jak Możesz mówić wolniej?, Teraz rozumiem więcej czy Tak będzie najłatwiej. Część porównania bywa niewypowiedziana, ponieważ wynika z sytuacji.

Ważne jest odróżnienie przysłówka od przymiotnika, czyli wyrazu opisującego osobę lub rzecz. Porównaj: To jest dokładniejszy opis oraz Opisz to dokładniej. W pierwszym zdaniu oceniamy opis, w drugim — sposób opisywania. Podobieństwo znaczenia pomaga w nauce, ale końcówek obu form nie można używać zamiennie.

Jak tworzyć i stosować poszczególne stopnie?

Trzy stopnie i ich znaczenie

Stopień równy to forma podstawowa, bez wskazania przewagi. Stopień wyższy służy do porównania, a stopień najwyższy wskazuje największe nasilenie cechy w danej grupie lub wśród rozważanych możliwości.

Stopień Przykład Co przekazujemy?
Równy Marta pracuje dokładnie. Opisujemy sposób pracy.
Wyższy Marta pracuje dokładniej niż wcześniej. Porównujemy obecną pracę z wcześniejszą.
Najwyższy Marta pracuje najdokładniej z całego zespołu. Wskazujemy osobę wyróżniającą się w grupie.

Przysłówek nie odmienia się przez osoby ani liczby. Jego forma pozostaje taka sama: on mówi ciszej, ona mówi ciszej, oni mówią ciszej. Zmienia się czasownik, czyli wyraz nazywający czynność, tutaj mówić. Tak samo powiemy ona pracowała najlepiej i oni pracowali najlepiej.

Stopień wyższy nie musi oznaczać wysokiego poziomu cechy. Dziś poszło mi lepiej niż wczoraj może znaczyć, że nadal było trudno, ale nastąpiła poprawa. Podobnie Ten autobus jeździ częściej nie oznacza automatycznie, że jeździ często — być może zamiast dwóch kursów dziennie są trzy.

Stopień wyższy z zakończeniem -ej

W wielu przysłówkach stopień wyższy kończy się na -ej. Nie wystarczy jednak dopisać tej końcówki do całej formy podstawowej. Zakończenie -o lub -e znika, a niekiedy zmienia się również temat, czyli część wyrazu pozostająca po odrzuceniu zakończenia.

Stopień równy Stopień wyższy Stopień najwyższy
wolno wolniej najwolniej
ładnie ładniej najładniej
dokładnie dokładniej najdokładniej
spokojnie spokojniej najspokojniej
tanio taniej najtaniej
cicho ciszej najciszej
wysoko wyżej najwyżej
nisko niżej najniżej
szybko szybciej najszybciej
łatwo łatwiej najłatwiej
krótko krócej najkrócej
daleko dalej najdalej

W formach ciszej, wyżej, niżej zmieniają się spółgłoski, czyli głoski takie jak ch, s, k. W formach szybciej, krócej zmiana jest większa. Dlatego najpewniejszą metodą jest uczenie się całych par: cicho — ciszej, krótko — krócej. Sama znajomość zakończenia nie zawsze wystarcza do odgadnięcia poprawnej formy.

Pomocny bywa znany przymiotnik: wyższy — wyżej, łatwiejszy — łatwiej, krótszy — krócej. To wskazówka do zapamiętywania, a nie zasada mechanicznego zamieniania końcówek.

Najważniejsze formy nieregularne

Formy nieregularne mają inny temat niż forma podstawowa. Warto opanować je jako gotowe zestawy, ponieważ należą do najczęściej używanych.

Forma podstawowa Stopień wyższy Stopień najwyższy
dobrze lepiej najlepiej
źle gorzej najgorzej
dużo więcej najwięcej
mało mniej najmniej

Dobrze — lepiej dotyczy jakości lub oceny: Lepiej rozumiem ten tekst. Dużo — więcej dotyczy ilości: Teraz więcej czytam. Nie są to zamienne sposoby opisania postępów. Można czytać więcej, ale nadal rozumieć niewiele; można też czytać mniej, za to uważniej.

Zwróć uwagę na połączenie dużo lepiej. Wyraz dużo nie jest tu stopniowany: wzmacnia różnicę między dwoma wynikami. Dużo więcej działa podobnie — oznacza znaczną różnicę ilości.

Stopień najwyższy: naj- i stopień wyższy

Gdy znasz stopień wyższy, stopień najwyższy zwykle nie sprawia trudności. Dodaj naj- i zapisz całość jako jeden wyraz:

  • szybciej → najszybciej;
  • lepiej → najlepiej;
  • gorzej → najgorzej;
  • więcej → najwięcej.

Nie dodawaj naj- do formy podstawowej. Potrzebujesz formy najciszej, nie najcicho.

Grupę, w której dokonujemy oceny, można wskazać za pomocą z, ze lub spośród: najlepiej z nas wszystkich, najszybciej ze wszystkich, najciszej spośród uczestników. Często wystarczy kontekst: po obejrzeniu kilku ofert można powiedzieć Tutaj będzie najtaniej.

Stopniowanie opisowe: bardziej i mniej

Niektóre przysłówki stopniujemy opisowo, czyli za pomocą osobnych wyrazów bardziej i najbardziej, bez zmiany formy podstawowej. Przykładowo:

  • profesjonalnie → bardziej profesjonalnie → najbardziej profesjonalnie;
  • przekonująco → bardziej przekonująco → najbardziej przekonująco;
  • ryzykownie → bardziej ryzykownie → najbardziej ryzykownie.

Taka konstrukcja przydaje się zwłaszcza wtedy, gdy forma jednowyrazowa byłaby nietypowa lub niezręczna. Jeśli istnieje zwykła, często używana forma, najbezpieczniej wybrać właśnie ją: szybciej, łatwiej, lepiej, zamiast próbować tworzyć porównanie z bardziej.

Zmniejszanie nasilenia cechy wyrażamy przez mniej i najmniej: mniej dokładnie, najmniej wyraźnie. Zwróć uwagę na różnicę: najciszej oznacza najmniejszą głośność, natomiast najmniej cicho — najmniejsze nasilenie ciszy, czyli względnie największą głośność. W praktyce warto wybierać sformułowanie prostsze i jaśniejsze.

Jak dołączyć drugi człon porównania?

Najczęściej używamy niż: Idę szybciej niż ty. Drugi człon porównania to po prostu osoba, rzecz lub sytuacja, z którą coś zestawiamy. Może być bardzo krótki albo stanowić całe zdanie.

  • Dziś jest chłodniej niż wczoraj.
  • Mówi lepiej niż ja.
  • Skończyliśmy wcześniej, niż planowaliśmy.

Przed samym wyrażeniem niż ja lub niż wczoraj nie stawiamy przecinka. Przecinek jest potrzebny, gdy niż wprowadza zdanie z własnym czasownikiem, na przykład niż planowaliśmy.

Możliwa jest też konstrukcja z od: Biega szybciej od brata. Wymaga ona dopełniacza, czyli formy wyrazu odpowiadającej między innymi na pytanie kogo? czego?: od brata, od koleżanki, ode mnie. Konstrukcja z niż jest często łatwiejsza do rozbudowania: Biega szybciej niż wtedy, gdy zaczynał treningi.

Równe nasilenie cechy wyrażamy inaczej: tak samo… jak lub równie… jak. Powiemy Pisze równie starannie jak siostra, a nie równie staranniej. W takim porównaniu potrzebna jest forma podstawowa.

Przykłady w kontekście

W drugiej kolumnie podano prostsze objaśnienie sensu zdania. Ponieważ zarówno przykłady, jak i objaśnienia są po polsku, nie jest potrzebny przekład na inny język.

Zdanie Sens innymi słowami Na co zwrócić uwagę?
Możesz mówić trochę wolniej? Proszę, zmniejsz tempo mówienia. Łagodna prośba z trochę.
Po remoncie pociągi jeżdżą tędy szybciej. Przejazd trwa krócej niż przed remontem. Porównanie z wcześniejszą sytuacją.
Mówi lepiej niż ja. Jego lub jej umiejętność mówienia jest większa od mojej. Nieregularna forma lepiej.
Najgorzej wypadł on. To jego wynik był najsłabszy w porównywanej grupie. Końcowe on podkreśla, o kogo chodzi.
W tej aptece kupisz ten lek najtaniej. Spośród rozważanych aptek ta ma najniższą cenę tego leku. Ocena na tle dostępnych możliwości.
Dzisiaj poszło mi znacznie gorzej niż wczoraj. Dzisiejszy wynik był wyraźnie słabszy. Znacznie wzmacnia różnicę.
Proszę wypełnić formularz dokładniej. Trzeba poświęcić więcej uwagi szczegółom. Forma nie zależy od osoby, do której mówimy.
Z całej grupy Ola czyta najwyraźniej. Słowa Oli najłatwiej rozpoznać i zrozumieć. Ocena sposobu czytania, nie cechy osoby.
Nowa konsultantka wyjaśniła to bardziej przekonująco. Jej wyjaśnienie lepiej przekonało rozmówców. Stopniowanie opisowe.
Od miesiąca coraz więcej chodzę pieszo. Ilość chodzenia stopniowo rośnie. Coraz więcej opisuje zmianę w czasie.
Im wcześniej wyjedziemy, tym spokojniej dojedziemy. Wcześniejszy wyjazd pozwoli uniknąć pośpiechu. Dwie zależne od siebie zmiany.
Zrób to tak ostrożnie, jak tylko możesz. Zachowaj największą możliwą ostrożność. Podkreślenie granicy możliwości.

Najczęstsze błędy

1. Dopisywanie końcówki do całej formy podstawowej

  • Błędnie: Mów szybkiej.
  • Poprawnie: Mów szybciej.
  • Dlaczego: Stopień wyższy przysłówka szybko ma formę szybciej. Trzeba zapamiętać zmianę wewnątrz wyrazu, nie tylko zakończenie -ej.

2. Łączenie dwóch sposobów stopniowania

  • Błędnie: Teraz rozumiem bardziej lepiej.
  • Poprawnie: Teraz rozumiem lepiej. / Teraz rozumiem dużo lepiej.
  • Dlaczego: Lepiej już wyraża stopień wyższy. Jeśli chcesz podkreślić wielkość poprawy, dodaj dużo, znacznie albo o wiele, a nie bardziej.

3. Użycie przymiotnika zamiast przysłówka

  • Błędnie: Ona biega szybsza niż ja.
  • Poprawnie: Ona biega szybciej niż ja.
  • Dlaczego: Opisujesz sposób biegania, więc potrzebujesz przysłówka. Przymiotnik pasuje do zdania Ona jest szybsza ode mnie — tam opisujesz osobę.

4. Tworzenie stopnia najwyższego od formy podstawowej

  • Błędnie: Z naszej grupy pracuje najdobrze.
  • Poprawnie: Z naszej grupy pracuje najlepiej.
  • Dlaczego: Najpierw tworzysz stopień wyższy lepiej, a dopiero potem dodajesz naj-. Ten sam schemat działa w zestawie źle — gorzej — najgorzej.

5. Niewłaściwa forma po coraz

  • Błędnie: Czytam coraz dobrze.
  • Poprawnie: Czytam coraz lepiej.
  • Dlaczego: W opisie narastającej cechy używamy coraz ze stopniem wyższym: coraz szybciej, coraz ciszej, coraz mniej.

6. Stopień wyższy w porównaniu równości

  • Błędnie: Pisze tak samo staranniej jak ja.
  • Poprawnie: Pisze tak samo starannie jak ja.
  • Dlaczego: Tak samo… jak oznacza równy poziom cechy. Gdy chcesz wskazać przewagę, powiedz Pisze staranniej niż ja.

Uwagi o użyciu

Jak silna jest różnica?

Sam stopień wyższy nie informuje, czy różnica jest mała, czy duża. Można ją doprecyzować:

  • trochę, nieco, odrobinę: Mów odrobinę ciszej;
  • dużo, znacznie, o wiele: Teraz pracuje znacznie sprawniej;
  • jeszcze: Spróbuj wyjaśnić to jeszcze prościej.

Nieco brzmi nieco bardziej oficjalnie niż trochę, ale oba wyrazy są powszechne. W uprzejmej prośbie trochę może też łagodzić ton: Czy może pan mówić trochę wyraźniej? Bez tego dodatku prośba jest nadal poprawna, lecz może brzmieć bardziej bezpośrednio.

Nie każdy przysłówek można stopniować

Stopniowanie ma sens przede wszystkim wtedy, gdy cecha może mieć różne nasilenie. Cicho, ostrożnie, dokładnie spełniają ten warunek. Wyrazy takie jak wczoraj, tutaj, codziennie same w sobie nie tworzą zwykłych szeregów stopniowania. Można powiedzieć częściej, ale nie tworzymy w ten sposób wyrazu od codziennie: przechodzimy do innego określenia częstotliwości.

Także znaczenie konkretnego wyrazu ma znaczenie. Prosto w zdaniu Wyjaśnij to prościej opisuje łatwość zrozumienia. W poleceniu Idź prosto, potem skręć w lewo wskazuje kierunek. Nie należy automatycznie przenosić stopniowania z jednego znaczenia na każde inne.

Najwyraźniej i najlepiej mogą pełnić różne funkcje

W zdaniu Ola czyta najwyraźniej oceniamy wyrazistość czytania. Natomiast w zdaniu Najwyraźniej nikt nie odebrał telefonu wyraz najwyraźniej oznacza mniej więcej „jak widać” lub „sądząc po sytuacji”. Nie jest to porównanie kilku sposobów odbierania telefonu.

Podobnie Najlepiej zadzwoń jutro jest radą: „najrozsądniejszym rozwiązaniem będzie telefon jutro”. Znajoma forma może więc służyć nie tylko do oceniania wykonanej czynności, ale też do proponowania działania.

Dalsze zagadnienia: zmiana, zależność i granice porównania

Coraz lepiej, coraz mniej

Konstrukcja coraz + stopień wyższy pokazuje kierunek stopniowej zmiany:

  • Z każdym tygodniem rozumiem coraz więcej.
  • Po przeprowadzce coraz rzadziej spotykamy się na żywo.
  • Dziecko mówi coraz wyraźniej.

Nie chodzi tu o pojedyncze zestawienie dwóch osób, lecz o rozwój sytuacji. Coraz mniej oznacza stopniowe zmniejszanie ilości, a coraz gorzej — pogarszanie się jakości lub sytuacji. Dla podkreślenia można powtórzyć formę: Było coraz ciszej i ciszej. To zabieg stylistyczny, nie konieczna część konstrukcji.

Im…, tym…

Konstrukcja im + stopień wyższy, tym + stopień wyższy łączy dwie zmiany: wraz z jedną nasila się lub słabnie druga.

  • Im dłużej czekamy, tym bardziej się denerwujemy.
  • Im częściej ćwiczysz, tym łatwiej zapamiętujesz nowe formy.
  • Im mniej śpisz, tym trudniej ci się skupić.

Obie zmiany nie muszą iść w tym samym kierunku. W ostatnim zdaniu ilość snu maleje, a trudność skupienia rośnie. Między dwiema częściami stawiamy przecinek. Krótkie Im szybciej, tym lepiej jest pełnowartościowym, częstym skrótem: pominięte czynności rozumiemy z rozmowy.

Jak najszybciej, możliwie najdokładniej

Jak + stopień najwyższy oznacza największe nasilenie osiągalne w danych warunkach: Odpowiedz jak najszybciej to prośba o odpowiedź bez zbędnej zwłoki. Nie wymaga ustalenia, kto spośród wszystkich ludzi odpowiada najszybciej.

Podobnie działają możliwie najkrócej i możliwie najdokładniej. Warto odróżniać je od porównania dwóch rozwiązań: Napisz krócej prosi o skrócenie tekstu, a Napisz jak najkrócej — o maksymalne ograniczenie długości, na ile pozwala zadanie.

Mniej dokładnie a gorzej

Pracuje mniej dokładnie precyzuje, jaka cecha osłabła. Pracuje gorzej zawiera ogólną negatywną ocenę. Nie zawsze znaczą to samo. Zdanie Opowiedz to mniej szczegółowo może być rozsądną prośbą o krótszą wypowiedź, a nie prośbą o gorszą wypowiedź.

Podobnie Mów ciszej nie oznacza „mów gorzej”, a Pisz wolniej może służyć poprawie czytelności. Stopień wyższy mówi o nasileniu konkretnej cechy; pozytywna lub negatywna ocena zależy od sytuacji.

Jak ćwiczyć?

  1. Ucz się trójek i od razu buduj zdania. Zapisz cicho — ciszej — najciszej, a obok: Wieczorem rozmawiamy ciszej. W bibliotece trzeba zachowywać się najciszej. Zacznij od dziesięciu częstych przysłówków oraz zestawów dobrze — lepiej i źle — gorzej.
  2. Porównuj własne czynności, nie oderwane wyrazy. Dokończ trzy zdania: Dziś zrobiłem to… niż wczoraj, Z całego tygodnia najlepiej…, Od miesiąca coraz…. Za każdym razem sprawdź, czy chodzi o jakość, ilość, tempo czy częstotliwość.
  3. Ćwicz zmianę konstrukcji. Przekształć Ona jest dokładniejsza ode mnie w Ona pracuje dokładniej niż ja. Potem ułóż zdanie o równości: Ona pracuje równie dokładnie jak ja. Takie serie pomagają oddzielić przymiotnik od przysłówka oraz porównanie przewagi od porównania równości.

Powiązane zagadnienia

  • Przydatna podstawa: Stopniowanie przymiotników — pomaga zrozumieć trzy stopnie i odróżnić opis osoby lub rzeczy od opisu sposobu wykonywania czynności.

Wymagania wstępne

Stopniowanie przymiotników w języku polskimA2

Więcej koncepcji B1

Ta koncepcja w innych językach

Porównaj we wszystkich językach