C1

Imiesłowy przysłówkowe w języku polskim

Imiesłowy Przysłówkowe

Ten artykuł jest częścią drzewa gramatyki języka polski w Settemila Lingue.

W skrócie

Imiesłów przysłówkowy to nieodmienna forma czasownika, która pozwala dołączyć do zdania drugą czynność: Idąc ulicą, spotkałem przyjaciela. Forma na -ąc wskazuje czynność równoczesną z główną, a formy na -wszy, -łszy — czynność zakończoną wcześniej. W zwykłych konstrukcjach obie czynności muszą mieć ten sam podmiot, czyli tę samą osobę lub rzecz, o której mówi zdanie. Część z imiesłowem oddzielamy przecinkiem, a jeśli znajduje się w środku zdania — dwoma przecinkami.

Na czym polega ta konstrukcja?

Porównaj: Marta szła do pracy i słuchała wiadomości oraz Idąc do pracy, Marta słuchała wiadomości. Informacja jest podobna, ale w drugim zdaniu chodzenie staje się tłem dla słuchania. Imiesłów, czyli forma utworzona od czasownika, łączy czynności bez powtarzania osoby i bez wprowadzania kolejnego pełnego zdania.

Na poziomie C1 warto nie tylko rozpoznawać takie formy, lecz także świadomie dobierać je do sytuacji. Konstrukcje z czytając, czekając, wracając występują w codziennym języku, prasie i tekstach użytkowych. Formy przeczytawszy, zaczekawszy, wróciwszy mają dziś wyraźniej książkowy charakter: częściej spotkasz je w literaturze, eseju albo starannie przygotowanej wypowiedzi niż w swobodnej rozmowie.

Najważniejsza nie jest jednak długość końcówki, lecz relacja między czynnościami. Czy jedna trwa podczas drugiej? Czy najpierw coś się zakończyło, a dopiero potem nastąpiło kolejne zdarzenie? Czy rzeczywiście obie czynności dotyczą tego samego wykonawcy? Odpowiedzi na te trzy pytania pozwalają uniknąć większości błędów.

Jak tworzyć i łączyć formy?

Dwa rodzaje imiesłowów przysłówkowych

Czasownik to wyraz nazywający czynność lub stan, na przykład czytać, wyjść, wiedzieć. Przy tworzeniu imiesłowów ważny jest jego aspekt, czyli sposób przedstawienia czynności: jako trwającej lub powtarzanej albo jako zakończonej całości.

Rodzaj Przykładowe formy Podstawowa funkcja
Współczesny, od czasowników niedokonanych czytając, idąc, siedząc Czynność trwa w czasie czynności głównej.
Uprzedni, od czasowników dokonanych przeczytawszy, wyszedłszy, usiadłszy Czynność zakończyła się przed czynnością główną.

Niedokonany znaczy tutaj, że opisujemy przebieg lub powtarzanie: czytać. Dokonany przedstawia zdarzenie jako całość z osiągniętym końcem: przeczytać. Nie wystarczy więc wybrać końcówkę według brzmienia. Najpierw trzeba wybrać odpowiedni czasownik i aspekt.

Imiesłów współczesny na -ąc

Praktyczna metoda: weź formę czasu teraźniejszego odpowiadającą na pytanie co oni robią? i dodaj -c. Otrzymasz niezmienne zakończenie -ąc.

Forma podstawowa Co oni robią? Imiesłów
czytać czytają czytając
pisać piszą pisząc
iść idą idąc
siedzieć siedzą siedząc
pracować pracują pracując
brać biorą biorąc
nieść niosą niosąc
myć się myją się myjąc się

Forma podstawowa, taka jak czytać, nazywa się bezokolicznikiem: nie wskazuje jeszcze osoby ani czasu. Metoda z formą oni pomaga zachować prawidłowy kształt wyrazu, zwłaszcza w parach brać — biorąc i nieść — niosąc. Nie twórz tych form przez proste doklejanie końcówki do bezokolicznika.

Warto osobno zapamiętać być — będąc. Mimo podobieństwa do form przyszłych będąc opisuje stan równoczesny z czynnością główną: Będąc studentką, pracowała wieczorami znaczy, że pracowała wtedy, gdy była studentką.

Imiesłów uprzedni na -wszy lub -łszy

Punktem wyjścia jest forma czasu przeszłego z on, utworzona od czasownika dokonanego. Spójrz na literę przed końcowym -ł:

  • jeżeli jest tam samogłoska, czyli na przykład a, i, y, ą, zastąp końcowe -ł przez -wszy;
  • jeżeli jest tam spółgłoska, na przykład d, z, zachowaj ł i dodaj -szy; powstanie zakończenie -łszy.
Forma podstawowa Forma z „on” Imiesłów Co zmieniamy?
przeczytać przeczytał przeczytawszy -ł → -wszy
zrobić zrobił zrobiwszy -ł → -wszy
umyć umył umywszy -ł → -wszy
wziąć wziął wziąwszy -ł → -wszy
dowiedzieć się dowiedział się dowiedziawszy się Zachowujemy „się”.
wyjść wyszedł wyszedłszy Do „wyszedł” dodajemy -szy.
zjeść zjadł zjadłszy Do „zjadł” dodajemy -szy.
usiąść usiadł usiadłszy Do „usiadł” dodajemy -szy.

W formach wziąwszy i zjadłszy widać, dlaczego warto wychodzić od czasu przeszłego, a nie od samego bezokolicznika. Nie wszystkie czasowniki zachowują we wszystkich formach ten sam kształt.

Imiesłów nie odmienia się przez osoby ani rodzaje

Ta sama forma pasuje do różnych wykonawców:

  • Wracając do domu, zadzwoniłem do mamy.
  • Wracając do domu, zadzwoniłam do mamy.
  • Wracając do domu, zadzwoniliśmy do mamy.

To forma głównego czasownika pokazuje, kto działa. Nie dodajemy do wracając końcówek wskazujących kobietę, mężczyznę ani grupę osób. Tak samo zachowuje się wróciwszy: Wróciwszy do domu, zadzwoniła do mamy.

Wspólny podmiot: kto wykonuje obie czynności?

Podmiot to ta osoba lub rzecz, o której orzekamy, że coś robi albo jest w jakimś stanie. W zdaniu Ewa czyta podmiotem jest Ewa. Nie zawsze trzeba go nazwać: w Czytam rozumiemy, że chodzi o ja.

W zdaniu Czytając raport, Ewa zaznaczała błędy Ewa zarówno czytała, jak i zaznaczała. Konstrukcja jest poprawna. Natomiast zdanie Czytając raport, zadzwonił telefon sugerowałoby, że raport czytał telefon. Sam fakt, że czytelnik potrafi odgadnąć zamierzony sens, nie naprawia konstrukcji.

Dobrze działa prosta próba: rozwiń imiesłów do pełnego zdania i nazwij wykonawcę. Kiedy Ewa czytała raport, Ewa zaznaczała błędy — wykonawca pozostaje ten sam. Kiedy Ewa czytała raport, zadzwonił telefon — są dwa różne podmioty, więc lepiej zachować pełne zdanie z kiedy.

Wspólny podmiot nie musi oznaczać człowieka: Jadąc pod górę, samochód tracił moc. Ważne jest to, że samochód zarówno jechał, jak i tracił moc.

Przecinki i przeczenie

Imiesłów na -ąc, -wszy, -łszy wraz z należącymi do niego wyrazami tworzy imiesłowowy równoważnik zdania: część wypowiedzi, którą można zwykle rozwinąć do osobnego zdania. Oddzielamy ją przecinkiem nawet wtedy, gdy zawiera tylko jedno słowo:

  • Wyszedł, uśmiechając się.
  • Milcząc, podała mi dokument.
  • Tomek, przeczytawszy wiadomość, odłożył telefon.

Przecinek obejmuje całą grupę, nie oddziela imiesłowu od jego uzupełnienia. Piszemy Czytając długi list, robiła notatki, a nie Czytając, długi list robiła notatki.

Partykułę nie, czyli wyraz wprowadzający zaprzeczenie, piszemy z tymi imiesłowami osobno: nie wiedząc, nie czekając, nie przeczytawszy. Wyraz się również pozostaje osobno: przyglądając się, dowiedziawszy się, nie spiesząc się.

Przykłady w kontekście

Ponieważ przykłady i objaśnienia są po polsku, w drugiej kolumnie znajdziesz rozwinięcie zdania, a nie powtórzenie go słowo w słowo. Takie rozwinięcie ułatwia sprawdzenie czasu i wykonawcy czynności.

Zdanie z imiesłowem To samo znaczenie bez imiesłowu Na co zwrócić uwagę?
Idąc ulicą, spotkałem przyjaciela. Kiedy szedłem ulicą, spotkałem przyjaciela. Spotkanie nastąpiło podczas drogi.
Siedząc w domu, pracuję. Pracuję, kiedy siedzę w domu. Oba stany dotyczą tej samej osoby.
Czekając na tramwaj, przeglądała wiadomości. Kiedy czekała na tramwaj, przeglądała wiadomości. Czekanie stanowi tło.
Nie znając adresu, poprosiłem o wskazówki. Ponieważ nie znałem adresu, poprosiłem o wskazówki. Z kontekstu wynika przyczyna prośby.
Uczestnicy, słuchając nagrania, zaznaczali odpowiedzi. Uczestnicy słuchali nagrania i w tym czasie zaznaczali odpowiedzi. Grupa z imiesłowem znajduje się między przecinkami.
Wracając jutro z pracy, kupię pieczywo. Kiedy będę jutro wracać z pracy, kupię pieczywo. Równoczesność może dotyczyć przyszłości.
Przeczytawszy list, odpowiedział. Najpierw przeczytał list, a potem odpowiedział. Czytanie zostało zakończone przed odpowiedzią.
Dowiedziawszy się o tym, zadzwoniłem. Gdy się o tym dowiedziałem, zadzwoniłem. Telefon nastąpił po uzyskaniu informacji.
Zjadłszy śniadanie, wyszła do pracy. Kiedy zjadła śniadanie, wyszła do pracy. Forma na -łszy nie wskazuje płci wykonawcy.
Usiadłszy przy oknie, otworzył gazetę. Najpierw usiadł przy oknie, a potem otworzył gazetę. Siadanie poprzedziło otwarcie gazety.
Nie sprawdziwszy danych, wysłał błędny raport. Wysłał błędny raport, choć wcześniej nie sprawdził danych. Wymagane wcześniejsze sprawdzenie nie nastąpiło.
Wyszedłszy z urzędu, od razu zadzwoniliśmy do księgowej. Po wyjściu z urzędu od razu zadzwoniliśmy do księgowej. Jedna forma imiesłowu odnosi się do całej grupy.

Typowe błędy

1. Inny wykonawca w każdej części

  • Niepoprawnie: Wracając do domu, złapał mnie deszcz.
  • Poprawnie: Kiedy wracałem do domu, złapał mnie deszcz.
  • Również poprawnie: Wracając do domu, zmokłem.

W pierwszej wersji podmiotem głównej części jest deszcz, a nie osoba wracająca. Zaimek mnie wskazuje osobę, której coś się przydarzyło, lecz nie czyni jej podmiotem.

2. Przedstawianie kolejnych czynności jako równoczesnych

  • Nietrafnie przy zamierzonym znaczeniu „najpierw podpisała”: Podpisując umowę, schowała ją do teczki.
  • Poprawnie: Podpisawszy umowę, schowała ją do teczki.
  • Neutralniej: Podpisała umowę i schowała ją do teczki.

Forma podpisując przedstawia podpisywanie jako trwające podczas chowania. Jeśli chcesz powiedzieć, że najpierw skończyła podpisywać, wybierz formę uprzednią albo dwa czasowniki.

3. Niewłaściwa budowa formy uprzedniej

  • Niepoprawnie: zrobiłszy, wyszedwszy.
  • Poprawnie: zrobiwszy, wyszedłszy.

Nie każda forma przeszła na -ł daje zakończenie -łszy. W zrobił przed ł stoi samogłoska i, więc ł zastępujemy przez wszy. W wyszedł przed ł jest spółgłoska d, dlatego zachowujemy ł.

4. Mylenie form na -ąc i -ący

  • Niepoprawnie w znaczeniu „kiedy czytała”: Czytający raport, Anna robiła notatki.
  • Poprawnie: Czytając raport, Anna robiła notatki.

CZYTAJĄCY należy do innego rodzaju imiesłowów: opisuje osobę lub rzecz, podobnie jak przymiotnik, czyli wyraz określający cechę. Można powiedzieć Anna czytająca raport, ale to inna budowa. Forma czytając opisuje dodatkową czynność i nie dopasowuje końcówki do Anny.

5. Pomijanie przecinka

  • Niepoprawnie: Uśmiechając się podał mi rękę.
  • Poprawnie: Uśmiechając się, podał mi rękę.

Krótka grupa imiesłowowa również wymaga oddzielenia. Nie kieruj się wyłącznie tym, czy podczas czytania na głos robisz długą przerwę.

6. Łączna pisownia z „nie”

  • Niepoprawnie: Niewiedząc, co powiedzieć, milczała.
  • Poprawnie: Nie wiedząc, co powiedzieć, milczała.

Nie przenoś tu zasad dotyczących innych części mowy. Z omawianymi formami przysłówkowymi nie zapisujemy osobno.

Uwagi o użyciu i stylu

Kiedy konstrukcja brzmi naturalnie?

Formy na -ąc dobrze sprawdzają się wtedy, gdy dodatkowa czynność tworzy wyraźne tło: Rozmawiali, spacerując po parku. Nie muszą brzmieć podniośle. Zdania Szczerze mówiąc, nie wiem czy Wracając do tematu, potrzebujemy jeszcze jednej decyzji można usłyszeć także w rozmowie.

Imiesłowy uprzednie mocniej zmieniają ton wypowiedzi. Sprawdziwszy dane, wysłałam wiadomość jest poprawne, ale w zwykłym e-mailu często prościej napisać Sprawdziłam dane i wysłałam wiadomość. W opowiadaniu ta sama forma może pomóc skupić uwagę na głównym zdarzeniu, pomijając mniej ważny etap przygotowania.

Nie każdą parę zdań warto skracać

Imiesłów nie jest obowiązkowym „ulepszeniem” tekstu. Gdy trzeba wyraźnie wskazać przyczynę, warunek albo kolejność, słowa ponieważ, jeśli, po tym jak bywają czytelniejsze. Zamiast Nie znając zasad, nie możesz ocenić wyniku można napisać Jeśli nie znasz zasad, nie możesz ocenić wyniku. Druga wersja jasno pokazuje warunek.

Unikaj też nagromadzenia: Wszedłszy do sali, rozglądając się i poprawiając marynarkę, podszedł do stołu. Takie zdanie może być gramatyczne, lecz wymaga od czytelnika śledzenia kilku czynności naraz. Podział na dwa zdania często służy tekstowi lepiej niż kolejne skróty.

Zagadnienia zaawansowane

Nazwa „współczesny” nie oznacza czasu teraźniejszego

Imiesłów określa czas względem czynności głównej, a nie względem chwili mówienia:

  • Słuchając muzyki, odpoczywałem — obie czynności należą do przeszłości.
  • Słuchając muzyki, odpoczywam — obie dotyczą teraźniejszości.
  • Słuchając muzyki, będę odpoczywać — obie będą trwały w przyszłości.

Podobnie uprzedniość nie musi oznaczać odległej przeszłości. W książkowym zdaniu Zakończywszy rozmowę, przekażę ci decyzję zakończenie rozmowy dopiero nastąpi, lecz będzie wcześniejsze od przekazania decyzji. Imiesłów sam nie otrzymuje osobnej końcówki czasu.

Równoczesność nie wymaga identycznego początku i końca

W zdaniu Idąc ulicą, spotkałem przyjaciela marsz trwa dłużej niż samo spotkanie rozumiane jako zauważenie znajomego. Wystarczy, że główne zdarzenie następuje w czasie trwania drugiej czynności. Nie trzeba zakładać, że obie zaczęły się i skończyły w tej samej sekundzie.

Ta zasada nie pozwala jednak swobodnie zastępować potem przez -ąc. Zdanie Wysiadł z autobusu, kupując następnie bilet na pociąg niezręcznie przedstawia jako równoczesne dwa kolejne etapy podróży. Jaśniej: Wysiadł z autobusu, a następnie kupił bilet na pociąg.

Przyczyna, sposób i warunek wynikają z kontekstu

Imiesłów współczesny nie służy wyłącznie do odpowiadania na pytanie kiedy?:

  • Nie mając gotówki, zapłacił kartą — okoliczność wyjaśnia przyczynę wyboru.
  • Otworzył drzwi, naciskając przycisk — dodatkowa czynność pokazuje sposób otwarcia.
  • Ćwicząc regularnie, poprawisz wymowę — zdanie można rozumieć jako wskazówkę z warunkiem: jeśli będziesz regularnie ćwiczyć, osiągniesz rezultat.

Sama końcówka -ąc nie rozstrzyga tych znaczeń. Dlatego podczas rozwijania zdania nie zawsze najlepszym słowem jest kiedy. Wybierz łącznik, który oddaje sens całej wypowiedzi.

Konstrukcje bezosobowe i strona bierna

Szczególnej ostrożności wymagają zdania, w których wykonawca nie jest zwyczajnie nazwanym podmiotem. Konstrukcja bezosobowa nie przypisuje czynności konkretnej osobie, na przykład przeprowadzono analizę. Nie wystarczy, że można domyślić się ludzi wykonujących obie czynności.

W starannym tekście zamiast Analizując wyniki, zauważono błąd bezpieczniej napisać Analizując wyniki, badacze zauważyli błąd albo Podczas analizy wyników zauważono błąd. Pierwsza wersja wskazuje wspólny podmiot, druga rezygnuje z imiesłowu.

Podobny problem tworzy strona bierna, czyli konstrukcja pokazująca przede wszystkim to, co podlega działaniu: Raport został opublikowany. W zdaniu Sprawdziwszy dane, raport został opublikowany raport nie jest wykonawcą sprawdzania. Popraw: Sprawdziwszy dane, zespół opublikował raport albo Po sprawdzeniu danych raport został opublikowany.

Utrwalone zwroty komentujące wypowiedź

Wyrażenia szczerze mówiąc, ogólnie rzecz biorąc, prawdę powiedziawszy często komentują całą wypowiedź, zamiast opisywać drugą czynność jej podmiotu. W Szczerze mówiąc, ten pomysł mnie nie przekonuje szczerość dotyczy mówiącego, a nie pomysłu.

To utrwalony sposób użycia, a nie zgoda na dowolne łączenie różnych wykonawców. Zwrot ogólnie rzecz biorąc można traktować jako gotowe wprowadzenie oceny; nie wynika z tego, że zdanie Idąc ulicą, padał deszcz staje się poprawne. Takie komentarze również oddzielamy przecinkami.

Jak ćwiczyć?

  1. Łącz i ponownie rozwijaj zdania. Zacznij od pary Ewa czekała na pociąg. Ewa czytała gazetę. Utwórz wersję z czekając, a następnie rozwiń ją przez kiedy. Potem zmień drugą osobę na Piotra: jeśli wykonawcy są różni, pozostaw pełne zdania. W ten sposób ćwiczysz konstrukcję, nie tylko końcówki.
  2. Rozdziel „w trakcie” i „po zakończeniu”. Porównuj Czytając dokument, robiła notatki z Przeczytawszy dokument, podpisała go. Przygotuj pięć podobnych par z codziennych czynności. Dla każdej formy uprzedniej zapisz najpierw formę przeszłą: zjadł — zjadłszy, umył — umywszy. Sprawdzisz jednocześnie aspekt i pisownię.
  3. Zredaguj krótki własny tekst. Podkreśl imiesłowy, wskaż wykonawcę każdej czynności i sprawdź przecinki. Następnie zastąp jedną formę na -wszy zwykłym zdaniem z i potem. Oceń, która wersja lepiej pasuje do odbiorcy: wiadomości do znajomego, sprawozdania czy opowiadania.

Powiązane zagadnienia

  • Podstawa: Imiesłowy — przegląd form takich jak czytający, przeczytany, czytając; pomaga odróżnić opis osoby lub rzeczy od opisu dodatkowej czynności.

Wymagania wstępne

Imiesłowy w języku polskimB2

Więcej koncepcji C1