Imiesłowy w języku polskim
Imiesłowy
Ten artykuł jest częścią drzewa gramatyki języka polski w Settemila Lingue.
W skrócie
Imiesłów to forma czasownika, czyli wyrazu nazywającego czynność lub stan: zamiast „osoba, która pisze” można powiedzieć osoba pisząca, a zamiast „kiedy czytałem” — czytając. Imiesłowy przymiotnikowe, takie jak piszący i przeczytany, określają osoby lub rzeczy i zmieniają końcówki. Imiesłowy przysłówkowe, takie jak czytając i przeczytawszy, nie odmieniają się i zwykle wymagają tego samego wykonawcy co główna czynność zdania. Końcówka -ąc wskazuje równoczesność, a -wszy / -łszy — czynność wcześniejszą.
Ogólny obraz
Imiesłowy pozwalają przekazać więcej informacji bez rozbudowywania zdania. „Kobieta, która czeka na autobus” to kobieta czekająca na autobus, a „gdy wracałem do domu, zadzwoniłem do siostry” można skrócić do Wracając do domu, zadzwoniłem do siostry. Nie chodzi jednak wyłącznie o oszczędność słów: wybór formy pokazuje, kto działa, co podlega działaniu i jak dwie czynności łączą się w czasie.
Na poziomie B2 warto swobodnie rozpoznawać podstawowe rodzaje imiesłowów i umieć ocenić, czy ich użycie jest poprawne. Formy takie jak zamknięte drzwi, osoby pracujące czy idąc ulicą spotyka się na co dzień. Przeczytawszy i zakończywszy częściej pojawiają się w książkach, artykułach oraz starannie przygotowanych wypowiedziach niż w zwykłej rozmowie.
Najważniejsze są dwa rozróżnienia: cecha osoby lub rzeczy czy dodatkowa czynność oraz trwanie czy zakończenie. Pomaga tu znajomość aspektu czasownika, czyli różnicy między przedstawianiem czynności jako procesu, np. czytać, a ujmowaniem jej jako zamkniętej całości, np. przeczytać.
Jak powstają i działają imiesłowy
Dwie grupy i cztery podstawowe rodzaje
Przymiotnik to wyraz określający cechę, np. „spokojny” albo „nowy”. Imiesłów przymiotnikowy zachowuje się podobnie: odpowiada na pytania „jaki?”, „jaka?”, „jakie?”. Określa rzeczownik, czyli nazwę osoby, rzeczy, miejsca lub zjawiska, i dopasowuje do niego swoją formę.
Imiesłów przysłówkowy nie opisuje rzeczy, lecz dodaje informację o czynności: mówi, co ktoś robi jednocześnie albo co zrobił wcześniej. Nie zmienia końcówki zależnie od wykonawcy.
| Rodzaj | Przykład | Co wyraża |
|---|---|---|
| Przymiotnikowy czynny | piszący list człowiek | Człowiek sam wykonuje czynność. |
| Przymiotnikowy bierny | przeczytana książka | Książka podlega czynności: ktoś ją przeczytał. |
| Przysłówkowy współczesny | Czytając, usnąłem. | Czytanie trwało w chwili zaśnięcia. |
| Przysłówkowy uprzedni | Przeczytawszy list, odpowiedział. | Najpierw przeczytał list, później odpowiedział. |
Nazwy czynny i bierny dotyczą roli osoby lub rzeczy wobec czynności. Nazwy współczesny i uprzedni dotyczą czasu względem innej czynności, nie czasu kalendarzowego. „Współczesny” nie znaczy tutaj „dzisiejszy”.
Imiesłów przymiotnikowy czynny: piszący, czytająca
Tworzymy go od czasowników niedokonanych, czyli przedstawiających czynność bez wskazania jej zamknięcia: pisać, czytać, pracować. Praktyczna metoda polega na wykorzystaniu formy „oni/one” w czasie teraźniejszym i dodaniu -cy, -ca, -ce:
| Czasownik | Forma z „oni/one” | Imiesłów |
|---|---|---|
| pisać | piszą | piszący, pisząca, piszące |
| czytać | czytają | czytający, czytająca, czytające |
| pracować | pracują | pracujący, pracująca, pracujące |
| iść | idą | idący, idąca, idące |
| nieść | niosą | niosący, niosąca, niosące |
Nie dodajemy zatem końcówki bezpośrednio do formy pisać. Warto zapamiętywać pary: piszą — piszący, niosą — niosący. Szczególną formą jest będący, związana z czasownikiem być.
Porównaj:
- Dziecko czytające książkę siedzi przy oknie. — Dziecko samo czyta.
- Książka czytana przez dziecko leży na stole. — To dziecko czyta książkę; książka nie wykonuje czynności.
Nie tworzymy zwykłego imiesłowu czynnego na -ący od dokonanego przeczytać. Forma przeczytający nie zastępuje poprawnie wyrażenia „ten, który przeczyta”. Gdy chodzi o zakończone albo przyszłe dokonane działanie wykonawcy, najczęściej potrzebne jest zdanie z który: osoba, która przeczytała list, osoba, która przeczyta list.
Imiesłów przymiotnikowy bierny: pisany, przeczytany, zamknięty
Taki imiesłów wskazuje osobę lub rzecz objętą działaniem. Powstaje przede wszystkim od czasowników przechodnich, czyli takich, przy których można nazwać kogoś lub coś poddawanego czynności: napisać list, umyć okno, zaprosić sąsiada. Nie każdy czasownik ma więc zwyczajny imiesłów bierny; od spać nie utworzymy formy o znaczeniu „taki, którego ktoś śpi”.
Najczęstsze zakończenia to -ny, -ony, -ty. Końcówkę i zmiany wewnątrz wyrazu najlepiej poznawać razem z konkretnym czasownikiem.
| Czasownik | Imiesłów | Wskazówka |
|---|---|---|
| pisać / napisać | pisany / napisany | Trwanie lub powtarzanie wobec zamknięcia czynności. |
| czytać / przeczytać | czytany / przeczytany | W obu przypadkach chodzi o tekst poddawany czytaniu. |
| robić / zrobić | robiony / zrobiony | Pojawia się zakończenie -ony. |
| zaprosić | zaproszony | Zmienia się część wyrazu: si → sz. |
| myć / umyć | myty / umyty | Zakończenie -ty. |
| zamknąć | zamknięty | Formę warto zapamiętać w całości. |
| wziąć | wzięty | Nie tworzymy formy „wziąty”. |
Imiesłów bierny może powstać zarówno od czasownika niedokonanego, jak i dokonanego. Nie jest więc po prostu „formą czasu przeszłego”:
- Most jest naprawiany. — Naprawa trwa.
- Most został naprawiony. — Naprawę zakończono.
- Most będzie naprawiany. — Naprawa będzie trwała w przyszłości.
Odmiana imiesłowów przymiotnikowych
Imiesłów przymiotnikowy uzgadnia się z rzeczownikiem pod względem rodzaju — np. męskiego, żeńskiego lub nijakiego — oraz liczby, czyli tego, czy mówimy o jednym obiekcie, czy o wielu. Zmienia się też przez przypadki, czyli formy pokazujące rolę wyrazu w zdaniu: porównaj książka, książkę, o książce.
W liczbie mnogiej ważne jest rozróżnienie form odnoszących się do mężczyzn lub grup obejmujących mężczyzn, np. piszący studenci, i pozostałych, np. piszące studentki, piszące dzieci. W imiesłowach biernych mogą zachodzić zmiany: zaproszony gość — zaproszeni goście, zamknięty sklep — zamknięte sklepy.
Poniżej pełna odmiana dwóch przykładowych połączeń w liczbie pojedynczej. Pytania pomagają rozpoznać przypadek; w praktyce wybór formy zależy również od czasownika lub przyimka.
| Przypadek | Imiesłów czynny z rzeczownikiem | Imiesłów bierny z rzeczownikiem |
|---|---|---|
| Mianownik: kto? co? | pisząca osoba | przeczytana książka |
| Dopełniacz: kogo? czego? | piszącej osoby | przeczytanej książki |
| Celownik: komu? czemu? | piszącej osobie | przeczytanej książce |
| Biernik: kogo? co? | piszącą osobę | przeczytaną książkę |
| Narzędnik: z kim? z czym? | piszącą osobą | przeczytaną książką |
| Miejscownik: o kim? o czym? | piszącej osobie | przeczytanej książce |
| Wołacz: forma zwrotu do kogoś lub czegoś | pisząca osobo | przeczytana książko |
Formy wołacza są tu ilustracją odmiany; w zwykłej rozmowie raczej nie zwracamy się do książki. Pozostałe formy mają całkiem codzienne zastosowanie: Nie znam piszącej osoby, Rozmawiam o przeczytanej książce.
Imiesłów przysłówkowy współczesny: czytając
Tworzymy go od czasowników niedokonanych na podstawie formy „oni/one”, dodając -c: czytają → czytając, piszą → pisząc, idą → idąc. Końcówka -ąc pozostaje taka sama niezależnie od osoby, rodzaju i liczby:
- Czytając, usnąłem.
- Czytając, usnęłam.
- Czytając, usnęliśmy.
W każdym zdaniu czytanie trwało, kiedy nastąpiło zaśnięcie. Czynności nie muszą trwać równie długo: wystarczy, że ich przebieg się nakłada. Stąd naturalne Idąc do pracy, spotkałem sąsiada, choć spotkanie mogło być krótkie.
Imiesłów przysłówkowy uprzedni: przeczytawszy, wyszedłszy
Tworzymy go od czasowników dokonanych. Punktem wyjścia jest męska forma czasu przeszłego, np. przeczytał. Jeśli przed końcowym -ł stoi samogłoska, zamieniamy -ł na -wszy. Jeśli stoi tam spółgłoska, zachowujemy -ł i dodajemy -szy.
| Czasownik | Forma czasu przeszłego | Imiesłów uprzedni |
|---|---|---|
| przeczytać | przeczytał | przeczytawszy |
| napisać | napisał | napisawszy |
| zrobić | zrobił | zrobiwszy |
| zamknąć | zamknął | zamknąwszy |
| wyjść | wyszedł | wyszedłszy |
| przynieść | przyniósł | przyniósłszy |
Przeczytawszy list, odpowiedział znaczy: najpierw przeczytał cały list, potem odpowiedział. Forma nie zmienia się przy innym wykonawcy: Przeczytawszy list, odpowiedziała. W codziennej rozmowie zwykle prościej brzmi Kiedy przeczytała list, odpowiedziała.
Wspólny wykonawca i przecinki
Przy obu imiesłowach przysłówkowych trzeba sprawdzić podmiot, czyli osobę lub rzecz, której przypisujemy główną czynność. Ten sam wykonawca powinien wykonywać także czynność wyrażoną imiesłowem:
- Wracając do domu, spotkałem Anię. — Ja wracałem i ja spotkałem Anię.
- Zamknąwszy okno, Marta wyszła. — Marta zamknęła okno i Marta wyszła.
Imiesłów przysłówkowy wraz z zależnymi od niego słowami tworzy imiesłowowy równoważnik zdania — fragment zastępujący zdanie, np. „gdy wracałem do domu”. Oddzielamy go przecinkiem, nawet jeżeli składa się z jednego wyrazu:
- Czytając, robiła notatki.
- Robiła notatki, czytając raport.
- Marta, przeczytawszy raport, zadała kilka pytań.
Inaczej jest z imiesłowem przymiotnikowym: Osoby czekające na autobus stały pod wiatą nie wymaga przecinków tylko dlatego, że występuje w nim czekające. Przecinki mogą wydzielać dodatkowe, dopowiedziane wyjaśnienie: Marta, zmęczona długą podróżą, od razu zasnęła.
Przykłady w kontekście
W środkowej kolumnie znajdują się polskie parafrazy — prostsze wyjaśnienia sensu, a nie tłumaczenia na inny język.
| Zdanie | To samo prościej | Na co zwrócić uwagę |
|---|---|---|
| Mężczyzna piszący list siedział przy oknie. | Mężczyzna, który pisał list, siedział przy oknie. | Czynność wykonuje mężczyzna. |
| Przeczytana książka trafiła na półkę. | Ktoś przeczytał książkę i odłożył ją na półkę. | Książka podlega czynności. |
| Szukamy osoby mówiącej po polsku. | Szukamy osoby, która mówi po polsku. | Forma „mówiącej” zgadza się z „osoby”. |
| Zaproszeni goście czekali przed salą. | Goście, których zaproszono, czekali przed salą. | Forma dla grupy obejmującej mężczyzn. |
| Na biurku leżały dokumenty podpisane przez dyrektorkę. | Dyrektorka podpisała dokumenty leżące na biurku. | „Przez dyrektorkę” wskazuje wykonawczynię. |
| Nie przeszkadzaj osobom pracującym w czytelni. | Nie przeszkadzaj osobom, które pracują w czytelni. | Forma „pracującym” odpowiada formie „osobom”. |
| Czytając, usnąłem. | Usnąłem podczas czytania. | Obie czynności dotyczą tej samej osoby. |
| Wracając z pracy, kupiła chleb. | Kupiła chleb, gdy wracała z pracy. | Zakup nastąpił podczas powrotu. |
| Dzieci śmiały się, oglądając zdjęcia. | Dzieci oglądały zdjęcia i jednocześnie się śmiały. | „Oglądając” nie odmienia się. |
| Przeczytawszy list, odpowiedział. | Najpierw przeczytał list, potem odpowiedział. | Czytanie poprzedza odpowiedź. |
| Wyszedłszy z domu, zauważyła brak kluczy. | Zauważyła brak kluczy po wyjściu z domu. | Forma na -łszy również pasuje do kobiety. |
| Nie znając adresu, zadzwoniłem do gospodarza. | Zadzwoniłem, ponieważ nie znałem adresu. | Dodatkowo wyrażona jest przyczyna. |
Najczęstsze błędy
1. Inny wykonawca obu czynności
- Niepoprawnie: Idąc do pracy, zaczął padać deszcz.
- Poprawnie: Kiedy szedłem do pracy, zaczął padać deszcz.
- Dlaczego: W pierwszym zdaniu to deszcz jest podmiotem części głównej, więc konstrukcja przypisuje mu także chodzenie. Jeśli wykonawcy są różni, użyj pełnego zdania z „kiedy”, „gdy” albo „ponieważ”.
2. Równoczesność zamiast kolejności
- Niepoprawnie w znaczeniu „po przeczytaniu”: Czytając całą umowę, podpisała ją dopiero następnego dnia.
- Poprawnie: Przeczytawszy całą umowę, podpisała ją dopiero następnego dnia.
- Dlaczego: Forma „czytając” nie wyraża sama z siebie zakończenia wcześniejszej czynności. Równie naturalne jest „Po przeczytaniu całej umowy podpisała ją dopiero następnego dnia”.
3. Niedopasowanie końcówki do rzeczownika
- Niepoprawnie: Rozmawiam z osobą pracujący w banku.
- Poprawnie: Rozmawiam z osobą pracującą w banku.
- Dlaczego: „Pracującą” określa „osobą”, więc musi mieć zgodną formę. Nie kierujemy się płcią osoby, lecz budową połączenia: także o mężczyźnie powiemy „z osobą pracującą”.
4. Brak przecinka przy imiesłowie przysłówkowym
- Niepoprawnie: Wychodząc zamknij drzwi.
- Poprawnie: Wychodząc, zamknij drzwi.
- Dlaczego: Nawet pojedynczy imiesłów przysłówkowy oddzielamy przecinkiem od części głównej.
5. Mylenie formy czynnej i biernej
- Niepoprawnie w odniesieniu do gotowego listu: Położyłem na stole napiszący list.
- Poprawnie: Położyłem na stole napisany list.
- Dlaczego: List został napisany; nie jest wykonawcą pisania. Osoba może być „pisząca list”, a list — „pisany” lub „napisany”.
6. Rozdzielna pisownia „nie” z imiesłowem przymiotnikowym
- Niepoprawnie w zwykłym zaprzeczeniu: To jeszcze nie przeczytana książka.
- Poprawnie: To jeszcze nieprzeczytana książka.
- Dlaczego: „Nie” z imiesłowami przymiotnikowymi piszemy łącznie: nieprzeczytany, niepracujący. Z imiesłowami przysłówkowymi piszemy je oddzielnie: nie czytając, nie przeczytawszy. Nie należy przenosić na współczesne ćwiczenia dawnych porad uzależniających rozdzielną pisownię od „czasownikowego znaczenia” imiesłowu przymiotnikowego.
Uwagi o użyciu
Nie każde możliwe skrócenie poprawia zdanie. „Po zakończeniu spotkania wróciłem do domu” jest równie poprawne jak „Zakończywszy spotkanie, wróciłem do domu”, a często brzmi naturalniej. W rozmowie nie trzeba zastępować każdego „kiedy” imiesłowem.
Formy na -ący oraz -ny / -ty są bardzo częste. W ogłoszeniach pojawiają się „osoby zainteresowane ofertą”, na ulicy „parking strzeżony”, a w wiadomościach „pracownicy protestujący przed zakładem”. Imiesłów może mieć własne rozwinięcie: osoby pracujące zdalnie dla zagranicznych firm. Cały ten fragment nadal opisuje „osoby”.
Formy na -wszy / -łszy mają charakter książkowy. Warto je rozumieć, ale ich nagromadzenie może nadać zwykłej wiadomości niepotrzebnie podniosły ton. „Zjadłszy śniadanie, wyszedłem” jest gramatyczne, lecz w codziennej relacji zwykle wystarczy „Zjadłem śniadanie i wyszedłem”.
Imiesłowy mogą zachować „się”. Poprawne są zarówno osoba ucząca się polskiego, jak i Ucząc się polskiego, robię notatki. Słowo „się” należy tu do czasownika uczyć się; nie usuwamy go tylko dlatego, że zmieniliśmy formę czasownika.
Dla dociekliwych: ważne rozróżnienia
Co z formami na -ły: zbielały, zwiędły, zmarły?
W starszych opisach oraz w niektórych ujęciach porównawczych spotyka się określenie imiesłów przymiotnikowy przeszły czynny dla form takich jak zbielały, zwiędły, zmarły. We współczesnej polszczyźnie zwykle opisuje się je jako przymiotniki pochodzące od czasowników. Nazywają przede wszystkim stan będący wynikiem zmiany: zwiędłe kwiaty to kwiaty, które zwiędły, a zbielałe ściany — ściany, które zbielały.
Nie jest to jednak swobodnie tworzony odpowiednik „kogoś, kto coś zrobił”. Od napisać nie utworzymy w tym celu formy „napisały autor”. Powiemy autor, który napisał książkę. Nie należy też mylić takich przymiotników z formą czasu przeszłego: w zdaniu Dzieci pisały wyraz pisały jest zwykłą formą czasownika, a nie określeniem rzeczownika.
Czas imiesłowu zależy od kontekstu
Pracujący nie musi znaczyć „pracujący teraz, w chwili mówienia”. Porównaj Wczoraj rozmawiałem z robotnikiem pracującym przy remoncie oraz Jutro spotkam się z zespołem pracującym nad projektem. Kontekst ustala czas, a imiesłów wskazuje czynność związaną z opisywaną osobą lub grupą.
Podobnie imiesłów uprzedni nie określa samodzielnie czasu przeszłego. W zdaniu Sprawdziwszy dane, wyślemy raport sprawdzenie ma nastąpić przed wysłaniem, ale obie czynności mogą należeć do przyszłości.
Strona bierna a opis stanu
Strona bierna to sposób budowania zdania, który wysuwa na pierwszy plan osobę lub rzecz poddawaną działaniu: Redaktorka poprawiła tekst → Tekst został poprawiony przez redaktorkę. Imiesłów bierny jest tu częścią konstrukcji z zostać.
W zdaniu Drzwi są zamknięte najczęściej po prostu opisujemy stan drzwi. Drzwi zostały zamknięte o ósmej wyraźniej wskazuje zdarzenie. Sam imiesłów zamknięte nie rozstrzyga całej różnicy; ważny jest czasownik pomocniczy i reszta wypowiedzi.
Cecha stała i znaczenie przenośne
Niektóre formy oddalają się od dosłownej czynności: interesująca książka, wykształcony człowiek, zamknięty w sobie człowiek. W takich połączeniach odbieramy je przede wszystkim jako nazwy cech. „Interesująca książka” to po prostu ciekawa książka, a nie koniecznie książka uczestnicząca w konkretnej, właśnie trwającej czynności.
Zgodność wykonawcy to także zgodność sensu
Zdanie Będąc dzieckiem, rodzice zabrali mnie nad morze jest wadliwe: dzieckiem był mówiący, nie rodzice. Poprawnie: Kiedy byłem dzieckiem, rodzice zabrali mnie nad morze. Podobną ostrożność trzeba zachować przy stronie biernej: Czytając raport, błędy zostały zauważone nie wskazuje poprawnie czytającego. Lepiej: Czytając raport, zauważyliśmy błędy.
W tekstach urzędowych spotyka się utrwalone wprowadzenia typu Biorąc pod uwagę koszty, należy zmienić plan. Nie warto traktować ich jako dowodu, że każda konstrukcja bez jawnego wykonawcy jest dobra. We własnych zdaniach najbezpieczniej nazwać wykonawcę albo użyć pełnego zdania.
Jak ćwiczyć
- Przekształcaj opisy w obie strony. Zapisz „osoba, która prowadzi spotkanie” i „dokument, który podpisano”, a następnie utwórz osoba prowadząca spotkanie i podpisany dokument. Wróć do wersji z pełnym zdaniem. Dzięki temu sprawdzisz, czy rozumiesz różnicę między wykonawcą a obiektem działania.
- Rysuj kolejność czynności. Dla par „czytać — robić notatki” oraz „przeczytać — oddać książkę” zaznacz nakładanie się czynności lub ich następstwo. Ułóż zdania z czytając i przeczytawszy, podkreśl wspólnego wykonawcę, a na końcu sprawdź przecinki.
- Odmieniaj całe połączenia, nie same końcówki. Ćwicz: przeczytana książka — nie mam przeczytanej książki — rozmawiam o przeczytanej książce. Potem zastąp książkę listem, dokumentami i zaproszonymi gośćmi. Przy każdym zdaniu zapytaj też, czy w rozmowie nie lepiej zabrzmi prostsza wersja z „który” lub „kiedy”.
Powiązane zagadnienia
- Podstawa: Aspekt czasownika — pomaga wybierać między trwaniem czynności a jej zamknięciem oraz poprawnie tworzyć imiesłowy.
- Dalsza nauka: Imiesłowy przysłówkowe — dokładniejsze omówienie równoczesności, uprzedniości, wspólnego wykonawcy i stylu wypowiedzi.