B2

Konstrukcje bezokolicznikowe w języku polskim

Konstrukcje Bezokolicznikowe

Ten artykuł jest częścią drzewa gramatyki języka polski w Settemila Lingue.

W skrócie

Bezokolicznik to forma czasownika, która nazywa czynność, ale sama nie wskazuje osoby ani czasu: pływać, pomóc, zrozumieć. Może nazywać to, co oceniamy (Pływać jest zdrowo), uzupełniać inne wyrażenie (Trudno to zrozumieć) albo wskazywać cel (Przyszedłem ci pomóc). Ważne jest ustalenie, kto wykonuje czynność, oraz odróżnienie bezokolicznika od rzeczownika nazywającego czynność: w wyrażeniu łatwy do zrobienia słowo zrobienia nie jest bezokolicznikiem.

O czym warto wiedzieć na początek

Bezokolicznik znamy zwykle z prostych połączeń: chcę odpocząć, muszę pracować, lubię czytać. W bardziej rozbudowanych wypowiedziach pozwala on mówić o możliwościach, oceniać działania, wyjaśniać zamiary i przekazywać polecenia. Spotykamy go w rozmowach, instrukcjach, ogłoszeniach i tekstach urzędowych, ale jego funkcja oraz ton nie zawsze są takie same.

Na poziomie B2 warto przestać traktować wszystkie takie połączenia jako jeden schemat. W zdaniu Postanowiłam zadzwonić obie czynności dotyczą tej samej osoby. W zdaniu Kazano mi zadzwonić dzwonić mam ja, ale polecenie wydał ktoś inny. Z kolei Nie ma do kogo zadzwonić nie opisuje ani decyzji, ani nakazu, tylko brak dostępnego rozmówcy.

Najbardziej przydatne są trzy pytania: jakie wyrażenie wymaga bezokolicznika, kto ma wykonać czynność i czy chodzi o jej przebieg, czy o wynik? Odpowiedzi pomagają zarówno budować poprawne zdania, jak i rozumieć różnicę między formami robić i zrobić.

Jak działają te konstrukcje

Forma bezokolicznika i jej znaczenie

Czasownik to wyraz oznaczający czynność lub stan. Jego bezokolicznik najczęściej kończy się na -ć: czytać, pomóc, wziąć. Niektóre bezokoliczniki mają zakończenie -c: móc, biec, piec. Formę trzeba czasem zapamiętać osobno; na przykład od idę tworzymy iść, a nie formę zbudowaną przez proste dodanie końcówki.

Bezokolicznik nie zmienia się zależnie od osoby:

Kto mówi lub działa Konstrukcja
Ja Chcę odpocząć.
Ty Chcesz odpocząć.
My Chcemy odpocząć.
Nie wskazujemy osoby Warto odpocząć.

Zmienia się forma chcieć, natomiast odpocząć pozostaje takie samo. Czas również wynika z otoczenia: chciałam odpocząć, chcę odpocząć, będę chciała odpocząć. Sam bezokolicznik nie oznacza więc automatycznie przyszłości.

Zachowuje jednak aspekt, czyli informację o tym, czy przedstawiamy czynność jako przebieg lub powtarzanie, czy jako całość z wynikiem:

  • Chcę czytać wieczorami — interesuje mnie zajęcie, zwyczaj.
  • Chcę przeczytać ten raport do piątku — interesuje mnie zakończenie konkretnego zadania.

Pierwsza forma jest niedokonana, druga dokonana. Nie każdy czasownik tworzy taką parę w jednakowo prosty sposób, dlatego warto uczyć się całych połączeń.

Bezokolicznik jako temat oceny

W zdaniu Pływać jest zdrowo oceniamy samą czynność pływania. Bezokolicznik może pełnić funkcję podmiotu, czyli tego, o czym zdanie coś mówi. W codziennych wypowiedziach naturalny jest również szyk Zdrowo jest pływać, zwłaszcza z dalszym uzupełnieniem: Zdrowo jest pływać kilka razy w tygodniu.

Podobny sens można wyrazić rzeczownikiem, czyli wyrazem nazywającym między innymi osobę, rzecz lub pojęcie. Porównaj:

Zdanie Co warto zauważyć
Pływać jest zdrowo. Ocenę czynności wyraża forma „zdrowo”.
Pływanie jest zdrowe. „Pływanie” jest rzeczownikiem; pasuje do niego „zdrowe”.
Pomagać innym to dobry zwyczaj. Cała czynność zostaje przedstawiona jako zwyczaj.
Zrozumieć problem to dopiero początek. „To” łączy nazwę czynności z jej oceną lub określeniem.

Pływanie i pływać nie są wymiennymi formami tego samego wyrazu. Można powiedzieć regularne pływanie, ale regularnie pływać. W pierwszym połączeniu określamy rzeczownik, w drugim — sposób wykonywania czynności.

Po wyrazach „trudno”, „warto”, „można”, „trzeba”

W takich konstrukcjach bezokolicznik nazywa oceniane, możliwe lub konieczne działanie:

  • Trudno to zrozumieć. — Zrozumienie sprawia trudność.
  • Warto zapytać o szczegóły. — Zapytanie może przynieść korzyść.
  • Można wejść. — Wejście jest dozwolone lub możliwe.
  • Trzeba poczekać. — Czekanie jest konieczne.
  • Nie wolno palić. — Palenie jest zabronione.

Są to konstrukcje bezosobowe: nie podają wykonawcy za pomocą formy typu ja czekam czy oni czekają. Nie znaczy to jednak, że czynność nie ma wykonawcy. Często wynika on z sytuacji.

Można też wskazać osobę wprost: Trudno mi to zrozumieć, Łatwiej nam pracować rano. Formy mi, nam mają tu celownik, czyli postać odpowiadającą na pytanie komu? Pokazują, kto odczuwa trudność lub ułatwienie. Nie należy jednak dodawać takiego określenia mechanicznie do każdego wyrażenia: neutralne jest Warto, żebyś odpoczął, a nie sztucznie zbudowane połączenie z warto i dowolnym celownikiem.

Po czasownikach: kto wykonuje drugą czynność?

Często obie czynności dotyczą jednej osoby:

  • Marta postanowiła wyjechać. — Marta podjęła decyzję i Marta wyjedzie.
  • Próbuję otworzyć okno. — Ja podejmuję próbę i ja otwieram.
  • Przestaliśmy rozmawiać. — My zakończyliśmy własną rozmowę.

Niektóre czasowniki pozwalają wskazać innego wykonawcę:

  • Lekarz kazał mi odpocząć. — Lekarz wydał polecenie, ja mam odpocząć.
  • Pozwoliliśmy dzieciom zostać dłużej. — My wyraziliśmy zgodę, dzieci zostaną.
  • Nauczyciel pomógł uczniowi rozwiązać zadanie. — Uczeń rozwiązuje zadanie przy wsparciu nauczyciela.

Trzeba uczyć się całego schematu danego czasownika, nie tylko jego znaczenia. Mówimy pozwolić komuś wyjść, ale poprosić kogoś, żeby wyszedł. Gdy zmienia się wykonawca, często potrzebujemy zdania z żeby, czyli wyrazem łączącym części wypowiedzi: Chcę, żeby Anna zadzwoniła. To nie znaczy tego samego co Chcę zadzwonić.

Cel: „przyszedł pomóc” i „przyszedł, żeby pomóc”

Po czasownikach oznaczających ruch lub przybycie bezokolicznik może odpowiadać na pytanie po co?:

  • Przyszedłem ci pomóc.
  • Poszła kupić chleb.
  • Przyjechali obejrzeć mieszkanie.

W tych zdaniach osoba, która przychodzi, idzie lub przyjeżdża, wykonuje również czynność nazwaną bezokolicznikiem. Można wyraźniej zaznaczyć cel za pomocą żeby lub aby: Przyjechali, żeby obejrzeć mieszkanie.

Jeśli wykonawca jest inny, potrzebna jest forma wskazująca tę osobę: Przyjechali, żebyśmy obejrzeli mieszkanie. Tu oni przyjechali, ale my mamy oglądać. Porównaj też Przyszedłem ci pomóc — ja pomagam tobie — oraz Przyszedłem, żebyś mi pomógł — ty pomagasz mnie.

„Mam co robić”, „nie ma co powiedzieć”

W połączeniach z mieć i nie ma wyrazy takie jak co, gdzie, kiedy, z kim wskazują potrzebny element sytuacji:

Konstrukcja Sens
Mam co robić. Mam zajęcie lub obowiązki.
Nie mam gdzie usiąść. Brakuje mi miejsca do siedzenia.
Nie ma z kim porozmawiać. Brakuje rozmówcy.
Mamy o czym dyskutować. Jest temat do rozmowy.
Nie ma co powiedzieć. W danym kontekście brak czegoś, co można powiedzieć.

Połączenie nie ma co ma też częste znaczenie: „nie warto”, „nie ma powodu”. Nie ma co się spieszyć nie informuje o braku przedmiotu, lecz sugeruje, że pośpiech jest zbędny. Także Nie ma co powiedzieć może być zależne od sytuacji; w neutralnym stwierdzeniu braku informacji zwykle czytelniejsze będzie Nie mam nic do powiedzenia albo Nie ma nic do dodania.

„Łatwy do zrobienia”: podobny sens, inna budowa

Warto zestawić trzy zdania:

  • Łatwo zrobić ten obiad.
  • Ten obiad jest łatwy do zrobienia.
  • Zrobienie tego obiadu jest łatwe.

Tylko pierwsze zawiera bezokolicznik zrobić. W drugim po przyimku do — krótkim wyrazie łączącym elementy wypowiedzi — występuje rzeczownik odczasownikowy, czyli nazwa czynności utworzona od czasownika. Zrobienia jest formą słowa zrobienie. Przyimek do wymaga tu dopełniacza: formy używanej między innymi po tym przyimku, w pytaniu do czego?

Przymiotnik, czyli wyraz określający cechę, dopasowuje się do opisywanej rzeczy: łatwy przepis, łatwa instrukcja, łatwe zadanie. Dlatego mówimy Ten przepis jest łatwy do wykonania, ale To zadanie jest łatwe do wykonania. Nie tworzymy połączeń typu do zrobić.

Przykłady w kontekście

Ponieważ przykłady i objaśnienia są po polsku, druga kolumna podaje prostszą parafrazę, a nie przekład na inny język.

Przykład Innymi słowami Na co zwrócić uwagę
Pływać jest zdrowo. Pływanie dobrze wpływa na zdrowie. Oceniamy czynność jako taką.
Trudno to zrozumieć bez dodatkowych informacji. Brak informacji utrudnia zrozumienie. „Trudno” z bezokolicznikiem.
Przyszedłem ci pomóc przy przeprowadzce. Jestem tutaj, bo chcę pomóc ci się przeprowadzić. Przybycie ma określony cel.
Nie ma co powiedzieć, skoro nikt nie zna wyników. Bez wyników trudno dodać coś rzeczowego. Sens wynika z kontekstu.
Warto zachować potwierdzenie przelewu. Zachowanie potwierdzenia może się przydać. Praktyczna rada.
Po pracy lubię spacerować nad rzeką. Spacery są moim ulubionym zajęciem po pracy. Powtarzana czynność.
Postanowiłam wysłać wniosek jeszcze dziś. Podjęłam decyzję o wysłaniu wniosku dzisiaj. Obie czynności dotyczą mówiącej.
Kierowniczka pozwoliła nam wyjść wcześniej. Dostaliśmy zgodę na wcześniejsze wyjście. Wyjdziemy my, nie kierowniczka.
Zostałem, żeby spokojnie dokończyć rozmowę. Nie wyszedłem, bo chciałem zakończyć rozmowę bez pośpiechu. Wyraźne wskazanie celu.
Nie mam z kim zostawić dziecka. Nie ma osoby, która mogłaby zaopiekować się dzieckiem. Brakuje odpowiedniego opiekuna.
Nie ma co wracać do tej kłótni. Nie warto ponownie rozmawiać o tej kłótni. „Nie ma co” jako ocena sensu działania.
Tę instrukcję łatwo zrozumieć. Zrozumienie instrukcji nie sprawia trudności. Bezokolicznik po „łatwo”.
Ta instrukcja jest łatwa do zrozumienia. Instrukcja jest napisana przystępnie. Po „do” występuje rzeczownik, nie bezokolicznik.
Proszę nie blokować wejścia. Wejście powinno pozostać wolne. Bezosobowa prośba lub polecenie.

Typowe błędy

1. Mieszanie „zdrowo” i „zdrowe”

  • Niepoprawnie: Pływać jest zdrowe.
  • Poprawnie: Pływać jest zdrowo. / Pływanie jest zdrowe.
  • Dlaczego: Przy zmianie bezokolicznika na nazwę czynności zmienia się budowa całego zdania. Nie wystarczy podmienić jednego słowa.

2. Bezokolicznik po „do”

  • Niepoprawnie: To zadanie jest łatwe do zrobić.
  • Poprawnie: To zadanie jest łatwe do zrobienia. / Łatwo zrobić to zadanie.
  • Dlaczego: W tej konstrukcji po do potrzebujemy nazwy czynności w odpowiedniej formie, nie bezokolicznika.

3. Pomijanie zmiany wykonawcy

  • Niepoprawnie: Chcę ty zadzwonić jutro.
  • Poprawnie: Chcę, żebyś zadzwonił jutro. / Chcę, żebyś zadzwoniła jutro.
  • Dlaczego: Chęć dotyczy mnie, ale zadzwonić ma rozmówca. Sam bezokolicznik nie pokaże tej różnicy. Chcę zadzwonić jutro oznacza mój własny zamiar.

4. Niewłaściwy schemat po czasowniku

  • Niepoprawnie: Poprosiłam go wyjść.
  • Poprawnie: Poprosiłam go, żeby wyszedł. / Poprosiłam go o wyjście.
  • Dlaczego: Poprosić nie łączy się tutaj tak jak kazać: Kazałam mu wyjść. Oba czasowniki dotyczą wpływania na czyjeś działanie, ale mają różną budowę.

5. Zmiana „uczyć się” na „uczyć”

  • Niepoprawnie w znaczeniu własnej nauki: Chcę uczyć polskiego.
  • Poprawnie: Chcę uczyć się polskiego.
  • Dlaczego: Pierwsze zdanie oznacza zamiar nauczania innych. Się należy do połączenia uczyć się i nie znika dlatego, że czasownik ma formę bezokolicznika.

6. Przecinek przed każdym bezokolicznikiem

  • Niepoprawnie: Przyszedłem, pomóc sąsiadowi.
  • Poprawnie: Przyszedłem pomóc sąsiadowi. / Przyszedłem, żeby pomóc sąsiadowi.
  • Dlaczego: Sam bezokolicznik nie wymaga przecinka. W drugim poprawnym zdaniu przecinek oddziela część wprowadzoną przez żeby.

Uwagi o użyciu

Bezokolicznik może brzmieć bezosobowo, ale nie zawsze formalnie. Warto spróbować i Nie ma co czekać są naturalne w zwykłej rozmowie. Natomiast Wypełnić formularz i podpisać na dole przypomina instrukcję lub notatkę. W bezpośredniej prośbie do konkretnej osoby uprzejmiej brzmi często Proszę wypełnić formularz albo Czy może pani wypełnić formularz?

Samodzielny bezokolicznik może wyrażać stanowczy rozkaz. Nie dotykać! to typowy napis ostrzegawczy. W rozmowie Siadać! może zabrzmieć ostro. Nie jest neutralnym zamiennikiem każdej formy polecenia.

„Aby” i „żeby” różnią się przede wszystkim stylem. Oba mogą wprowadzać cel. Żeby jest bardzo częste w mowie; aby dobrze pasuje do starannych tekstów i oficjalnych instrukcji. Nie trzeba jednak zastępować każdego żeby przez aby, aby wypowiedź była poprawna.

Długie szeregi bezokoliczników utrudniają lekturę. Musimy spróbować zacząć lepiej planować wydatki jest zrozumiałe, ale ciężkie. Zależnie od zamierzonego sensu można napisać Spróbujmy lepiej planować wydatki lub Musimy zacząć lepiej planować wydatki. Skracając, trzeba zachować znaczenie, a nie tylko usuwać wyrazy.

Dla bardziej zaawansowanych

Przeczenie i aspekt

Przeczenie może dotyczyć różnych części wypowiedzi:

  • Nie mogę otworzyć okna — otwarcie jest niemożliwe albo zabronione.
  • Mogę nie otwierać okna — mam możliwość pozostawienia okna zamkniętego.
  • Nie musisz przychodzić — nie masz obowiązku przyjścia; to nie zakaz.

Przy zakazach często używamy formy niedokonanej: Nie dotykać, nie palić, nie wchodzić. Forma dokonana może natomiast kierować uwagę na konkretny niepożądany wynik: Uważaj, żeby nie zgubić kluczy. Nie jest to prosta zasada „przeczenie zawsze wymaga formy niedokonanej”.

Po czasownikach wskazujących etap działania używamy zwykle form niedokonanych: zacząć czytać, przestać narzekać, kontynuować pracę. Ostatni przykład pokazuje dodatkowo, że bliskie znaczenie nie gwarantuje identycznego schematu: nie każdy taki czasownik wymaga bezokolicznika.

Formy wyrazów zależnych od bezokolicznika

Bezokolicznik zachowuje wymagania swojego czasownika, czyli nadal określa postać towarzyszących mu wyrazów:

  • pomagać sąsiadowi → Chcę pomagać sąsiadowi;
  • interesować się historią → Zaczęła interesować się historią;
  • czekać na autobus → Musimy czekać na autobus.

Nie dobieramy wszystkich form wyłącznie do pierwszego czasownika w zdaniu. W Pozwoliła mi pomagać sąsiadowi forma mi wskazuje osobę, która otrzymała zgodę, a sąsiadowi — odbiorcę pomocy.

Przeczenie może też zmieniać formę nazwy przedmiotu: Chcę kupić bilet, ale Nie chcę kupić biletu. To przykład dopełniacza przy przeczeniu. Warto zapamiętywać całe zdania, ponieważ przy kilku czasownikach zależności bywają mniej widoczne.

„Mam zrobić”, „miałem zrobić”, „mieć co zrobić”

Podobny zestaw wyrazów może tworzyć różne znaczenia:

  • Mam wysłać dokumenty do jutra — takie jest ustalenie, polecenie lub mój obowiązek.
  • Miałem wysłać dokumenty wczoraj — taki był plan lub obowiązek; samo zdanie nie rozstrzyga, czy go wykonałem, choć często zapowiada wyjaśnienie opóźnienia.
  • Mam co wysłać — dysponuję czymś, co można wysłać.

Istotna jest obecność słowa co. Mam pracować i Mam co robić nie przekazują tej samej informacji.

Pytania, propozycje i utrwalone zwroty

Bezokolicznik występuje również w pytaniach o właściwy sposób działania: Co zrobić? Jak dojechać na dworzec? Od czego zacząć? Nie podajemy osoby, bo pytamy ogólnie lub zastanawiamy się nad własną decyzją. Pytanie Otworzyć okno? może być propozycją: „Czy mam otworzyć okno?”.

Warto też rozpoznawać całe zwroty: Co tu dużo mówić, Nie sposób tego przewidzieć, Żeby tylko nie padało. W ostatnim przykładzie nie ma bezokolicznika: podobny początek nie oznacza tej samej konstrukcji. Zawsze sprawdzaj formę czasownika oraz sens całego wypowiedzenia.

Jak ćwiczyć

  1. Zaznaczaj wykonawców. Zapisz zdania Postanowiłem wyjść, Pozwolono mi wyjść, Chcę, żebyś wyszedł. Przy każdym dopisz, kto podejmuje decyzję lub wydaje zgodę i kto wychodzi. Następnie ułóż własne przykłady z kazać, próbować, pozwolić.
  2. Przekształcaj zdania bez zmiany sensu. Zestawiaj Łatwo przygotować tę sałatkę z Ta sałatka jest łatwa do przygotowania oraz Regularnie spacerować jest przyjemnie z Regularne spacerowanie jest przyjemne. Sprawdzaj wszystkie zmienione formy, nie tylko nazwę czynności.
  3. Ćwicz na własnych planach i ograniczeniach. Dokończ zdania W tym tygodniu warto…, Nie mam kiedy…, Przyszedłem lub przyszłam, żeby…. Dobierz aspekt do intencji: uczyć się codziennie albo nauczyć się dziesięciu zwrotów. Przeczytaj zdania na głos i sprawdź, czy wiadomo, kto ma działać.

Powiązane zagadnienia

  • Podstawa: Konstrukcje nieosobowe — pomagają zrozumieć połączenia takie jak można wejść, trzeba poczekać oraz trudno mi odpowiedzieć, w których nie wskazujemy wykonawcy zwykłą formą osobową czasownika.

Wymagania wstępne

Konstrukcje nieosobowe w języku polskimB1

Więcej koncepcji B2

Ta koncepcja w innych językach

Porównaj we wszystkich językach