B1

Bezokolicznik z zu w języku niemieckim

Infinitiv mit zu

Ten artykuł jest częścią drzewa gramatyki języka niemiecki w Settemila Lingue.

W skrócie

Po wielu niemieckich czasownikach i wyrażeniach używa się zu + bezokolicznik, czyli nieodmienionej formy czasownika: Ich versuche, Deutsch zu lernen — „Próbuję nauczyć się niemieckiego”. Bezokolicznik stoi na końcu swojej grupy, a zu bezpośrednio przed nim; w czasownikach rozdzielnych trafia do środka: anzurufen — „zadzwonić”. Nie dodawaj jednak zu po czasownikach takich jak können, müssen czy wollen: Ich will lernen — „Chcę się uczyć”.

Na czym polega ta konstrukcja?

Po polsku mówimy „próbuję zasnąć”, „mam ochotę odpocząć” i „ważne jest, żeby przyjść punktualnie”. W niemieckim wszystkie te myśli można wyrazić konstrukcją z zu. Samo zu nie ma tu osobnego polskiego odpowiednika: nie oznacza ani „do”, ani automatycznie „żeby”. Sygnalizuje, że dana czynność uzupełnia znaczenie innego wyrażenia.

Na poziomie B1 warto opanować przede wszystkim trzy zastosowania: po czasownikach, np. versuchen — „próbować”; po przymiotnikach, czyli wyrazach opisujących cechę lub ocenę, np. wichtig — „ważny”; oraz po rzeczownikach, czyli nazwach osób, rzeczy lub pojęć, np. Lust — „ochota”. Dzięki temu można mówić o planach, trudnościach, możliwościach i decyzjach bez budowania za każdym razem pełnego drugiego zdania.

Największa różnica wobec polskiego dotyczy nie znaczenia, lecz budowy. W polskim „próbuję jutro zadzwonić” i „próbuję zadzwonić jutro” mają podobny sens. Niemiecka grupa bezokolicznikowa ma bardziej stały porządek: morgen anzurufen — „zadzwonić jutro”. Czasownik zamyka tę grupę, nawet jeśli przed nim pojawia się kilka dodatkowych informacji.

Jak tworzyć bezokolicznik z zu?

Podstawowy szyk

Bezokolicznik to forma słownikowa czasownika, np. lernen — „uczyć się”, arbeiten — „pracować”, sein — „być”. Nie dopasowuje się go do osoby. Odmienia się natomiast czasownik w głównej części wypowiedzi:

  • Ich versuche, Deutsch zu lernen. — Próbuję nauczyć się niemieckiego.
  • Wir versuchen, Deutsch zu lernen. — Próbujemy nauczyć się niemieckiego.

Zmienia się versuche na versuchen, ale zu lernen pozostaje bez zmian. Całość Deutsch zu lernen to grupa bezokolicznikowa: bezokolicznik wraz ze słowami, które do niego należą.

Schemat Przykład niemiecki Znaczenie po polsku
Czasownik + grupa z zu Ich hoffe, bald eine Stelle zu finden. Mam nadzieję, że niedługo znajdę pracę.
Ocena + grupa z zu Es ist schwierig, hier einen Parkplatz zu finden. Trudno tu znaleźć miejsce parkingowe.
Rzeczownik + grupa z zu Wir haben Zeit, in Ruhe zu essen. Mamy czas, żeby spokojnie zjeść.

W części bezokolicznikowej najpierw umieszcza się potrzebne informacje, np. co, gdzie i kiedy, a dopiero na końcu czasownik z zu:

Ich plane, nächste Woche meine Schwester in Berlin zu besuchen. — Planuję odwiedzić w przyszłym tygodniu siostrę w Berlinie.

Nie trzeba kopiować niemieckiej kolejności w polskim tłumaczeniu. Ważne, żeby zobaczyć, że nächste Woche, meine Schwester i in Berlin należą do czynności besuchen.

Gdzie dokładnie trafia zu?

W większości czasowników piszemy zu osobno przed bezokolicznikiem. Wyjątkiem są czasowniki rozdzielnie złożone: mają początkową część, która w prostym zdaniu może odłączyć się od reszty czasownika, jak w Ich rufe dich an — „Dzwonię do ciebie”.

Bezokolicznik Forma z zu Znaczenie
lernen zu lernen uczyć się
sein zu sein być
verstehen zu verstehen rozumieć
anrufen anzurufen zadzwonić
aufstehen aufzustehen wstać
mitbringen mitzubringen przynieść ze sobą
einkaufen einzukaufen zrobić zakupy

W anzurufen i aufzustehen całe słowo zapisujemy łącznie. Natomiast w czasownikach nierozdzielnych, takich jak verstehen — „rozumieć” czy besuchen — „odwiedzać”, zu pozostaje osobno: zu verstehen, zu besuchen. Tak samo jest w czasownikach zakończonych na -ieren: zu studieren — „studiować”.

Po jakich czasownikach używać zu?

Nie wystarczy stwierdzić, że w zdaniu występują dwie czynności. O wyborze konstrukcji decyduje pierwszy czasownik. Najlepiej uczyć się całych połączeń, a nie samej listy polskich znaczeń.

Typowe połączenie Znaczenie Co wyraża?
versuchen, etwas zu machen próbować coś zrobić Podejmowaną próbę
hoffen, etwas zu schaffen mieć nadzieję, że uda się coś zrobić Nadzieję
planen, etwas zu ändern planować coś zmienić Zamiar
sich entscheiden, etwas zu tun zdecydować się coś zrobić Decyzję
vergessen, etwas zu erledigen zapomnieć coś załatwić Niedopełniony obowiązek
aufhören, etwas zu tun przestać coś robić Zakończenie czynności
versprechen, etwas zu tun obiecać coś zrobić Zobowiązanie

Przy sich entscheiden potrzebny jest także zaimek zwrotny, czyli wyraz wskazujący tutaj na osobę podejmującą decyzję: Ich entscheide mich, zu Hause zu bleiben — „Decyduję się zostać w domu”. Nie należy zakładać, że niemieckie sich zawsze odpowiada polskiemu „się”; ucz się konstrukcji jako całości.

Po ocenach i rzeczownikach

Bardzo częsty jest schemat Es ist …, … zu …. Początkowe es wypełnia miejsce wymagane przez niemieckie zdanie; po polsku zazwyczaj go nie tłumaczymy.

  • Es ist wichtig, pünktlich zu sein. — Ważne jest, żeby być punktualnym.
  • Es ist schön, dich wiederzusehen. — Miło cię znowu widzieć.
  • Es ist nicht leicht, eine Wohnung zu finden. — Niełatwo znaleźć mieszkanie.

Podobnie działają wyrażenia z rzeczownikiem: Zeit haben — „mieć czas”, Lust haben — „mieć ochotę”, die Möglichkeit haben — „mieć możliwość”, Angst haben — „bać się”.

Er hat keine Lust, zu arbeiten. — Nie ma ochoty pracować.

Grupa z zu wyjaśnia, na co ktoś ma czas, ochotę lub możliwość. Nie dodaje się w niej osobnego słowa oznaczającego wykonawcę czynności.

Kto wykonuje czynność?

Grupa z zu nie ma własnego wyrażonego podmiotu, czyli części zdania wskazującej, kto coś robi. Wykonawcę odczytujemy z głównej części wypowiedzi albo z sytuacji.

  • Ich versuche, leise zu sprechen. — Próbuję mówić cicho. Mówię ja.
  • Ich bitte dich, leise zu sprechen. — Proszę cię, żebyś mówił cicho. Mówisz ty.
  • Es ist verboten, hier zu parken. — Nie wolno tu parkować. Zakaz dotyczy ogólnie osób, które mogłyby tu zaparkować.

Nie jest więc prawdą, że obie czynności zawsze wykonuje podmiot głównego zdania. Przy bitten — „prosić” czy erlauben — „pozwalać” chodzi zwykle o osobę, do której kierowana jest prośba lub pozwolenie.

Gdy trzeba jednoznacznie nazwać innego wykonawcę, często potrzebne jest zdanie z dass — „że”:

  • Ich hoffe, bald nach Hause zu kommen. — Mam nadzieję, że niedługo wrócę do domu.
  • Ich hoffe, dass du bald nach Hause kommst. — Mam nadzieję, że niedługo wrócisz do domu.

Nie każdy czasownik dopuszcza jednak obie konstrukcje równie swobodnie. Ucz się ich razem z danym czasownikiem.

Kiedy nie dodawać zu?

Po czasownikach modalnych, czyli takich, które wyrażają m.in. możliwość, konieczność albo zamiar, używamy samego bezokolicznika. Dotyczy to können, müssen, dürfen, sollen, wollen i mögen, także formy möchte.

  • Ich muss heute arbeiten. — Muszę dziś pracować.
  • Wir möchten früher gehen. — Chcielibyśmy wyjść wcześniej.

Bez zu występuje również bezokolicznik po lassen — „kazać, pozwalać”, a także po sehen — „widzieć” i hören — „słyszeć” w konstrukcjach opisujących obserwowaną czynność:

  • Ich lasse das Fahrrad reparieren. — Oddaję rower do naprawy.
  • Ich höre die Nachbarn lachen. — Słyszę, jak sąsiedzi się śmieją.

Również gehen z nazwą aktywności może występować bez zu: Wir gehen einkaufen — „Idziemy na zakupy”. Przy lernen i helfen spotyka się zależnie od budowy oba warianty; krótkie, utrwalone połączenia to np. schwimmen lernen — „uczyć się pływać” i tragen helfen — „pomóc nieść”. Nie stosuj zatem zasady „drugi czasownik zawsze dostaje zu”.

Przykłady w kontekście

Poniższe zdania pokazują sytuacje z pracy, domu i codziennych ustaleń. Zwróć uwagę nie tylko na zu, lecz także na to, kto ma wykonać opisywaną czynność.

Niemiecki Polski Na co zwrócić uwagę?
Ich versuche, Deutsch zu lernen. Próbuję nauczyć się niemieckiego. Po próbie następuje czynność z zu.
Es ist wichtig, pünktlich zu sein. Ważne jest, żeby być punktualnym. Sein pozostaje bezokolicznikiem.
Er hat keine Lust, zu arbeiten. Nie ma ochoty pracować. Konstrukcja po rzeczowniku Lust.
Wir haben beschlossen, den Termin zu verschieben. Postanowiliśmy przełożyć termin. Zu nie zmienia się, gdy decyzja dotyczy przeszłości.
Denk bitte daran, die Tür abzuschließen. Pamiętaj proszę, żeby zamknąć drzwi na klucz. Zu znajduje się wewnątrz abzuschließen.
Sie hat Angst, einen Fehler zu machen. Ona boi się popełnić błąd. Grupa wyjaśnia, czego dotyczy obawa.
Ich bitte dich, mir die Adresse zu schicken. Proszę cię o przesłanie mi adresu. Adres ma wysłać osoba proszona.
Wir haben keine Zeit, lange zu warten. Nie mamy czasu długo czekać. Lange stoi przed czasownikiem.
Es ist möglich, die Fahrkarte online zu kaufen. Bilet można kupić przez internet. Po polsku naturalne jest zdanie z „można”.
Ich habe vergessen, dich zurückzurufen. Zapomniałem do ciebie oddzwonić. Wrócenie do rozmowy nie nastąpiło.
Er hat aufgehört, abends Kaffee zu trinken. Przestał pić kawę wieczorami. Zu trinken określa zakończony zwyczaj.
Ich freue mich darauf, euch kennenzulernen. Cieszę się, że będę mógł was poznać. Darauf zapowiada oczekiwane wydarzenie.

Najczęstsze błędy

1. Pomijanie zu pod wpływem polskiego

  • Błędnie: Ich versuche, Deutsch lernen.
  • Poprawnie: Ich versuche, Deutsch zu lernen. — Próbuję nauczyć się niemieckiego.
  • Dlaczego: Polski bezokolicznik nie potrzebuje dodatkowego słowa, ale niemieckie versuchen wymaga tutaj konstrukcji z zu.

2. Dodawanie zu po czasowniku modalnym

  • Błędnie: Ich muss morgen zu arbeiten.
  • Poprawnie: Ich muss morgen arbeiten. — Muszę jutro pracować.
  • Dlaczego: Po müssen następuje bezokolicznik bez zu. Obecność dwóch czasowników nie rozstrzyga o wyborze konstrukcji.

3. Niepoprawny zapis czasownika rozdzielnego

  • Błędnie: Ich plane, zu anrufen.
  • Poprawnie: Ich plane, anzurufen. — Planuję zadzwonić.
  • Dlaczego: W anrufen część an- jest rozdzielna, dlatego zu wstawiamy między nią a rufen. Całość zapisujemy jednym słowem.

4. Odmienianie czasownika po zu

  • Błędnie: Es ist wichtig, dass du pünktlich zu bist.
  • Poprawnie: Es ist wichtig, pünktlich zu sein. — Ważne jest, żeby być punktualnym.
  • Również poprawnie: Es ist wichtig, dass du pünktlich bist. — Ważne jest, żebyś był punktualny.
  • Dlaczego: To dwa różne schematy. Po zu używamy bezokolicznika, a po dass pełnego zdania z odmienionym czasownikiem na końcu.

5. Umieszczanie informacji po końcowym bezokoliczniku

  • Błędnie w zwykłym szyku: Ich hoffe, zu finden bald eine Wohnung.
  • Poprawnie: Ich hoffe, bald eine Wohnung zu finden. — Mam nadzieję, że niedługo znajdę mieszkanie.
  • Dlaczego: W neutralnej grupie bezokolicznikowej informacje o czasie i o tym, czego dotyczy czynność, stoją przed końcowym czasownikiem.

6. Traktowanie każdego polskiego „żeby” jako samego zu

  • Błędnie dla znaczenia celu: Ich gehe in die Bibliothek, ein Buch zu leihen.
  • Poprawnie: Ich gehe in die Bibliothek, um ein Buch zu leihen. — Idę do biblioteki, żeby wypożyczyć książkę.
  • Dlaczego: Cel, czyli odpowiedź na pytanie „po co?”, wyrażamy zwykle przez um … zu, nie przez samo zu. Nie jest to to samo zastosowanie co uzupełnienie czasownika versuchen.

Uwagi dotyczące użycia

Przecinki

Rozwiniętą grupę bezokolicznikową z zu oddzielaj przecinkiem: Ich versuche, jeden Tag etwas zu lesen — „Próbuję codziennie coś przeczytać”. Jest to zgodne z aktualnymi zasadami niemieckiej pisowni; w starszych materiałach można spotkać szerszą fakultatywność przecinka po niektórych czasownikach.

Przy samym nierozwiniętym bezokoliczniku możliwy bywa zapis bez przecinka, np. Er versucht zu schlafen — „Próbuje zasnąć”. Nie oznacza to jednak, że przecinek przed krótką grupą jest zawsze zbędny: znaczenie ma cała budowa zdania, zwłaszcza zapowiadający rzeczownik lub wyraz taki jak daran. Praktycznym wzorem są zapisy Er hat keine Lust, zu arbeiten oraz Denk daran, anzurufen — „Pamiętaj, żeby zadzwonić”.

Jeżeli grupa znajduje się na początku, przecinek zamyka ją w całości: Jeden Tag zu kochen, kostet Zeit — „Codzienne gotowanie zajmuje czas”.

Nie tłumacz każdego słowa osobno

Es ist schwer, Nein zu sagen najlepiej oddać jako „Trudno powiedzieć «nie»”, a nie szukać polskiego słowa odpowiadającego każdemu niemieckiemu elementowi. Także Ich habe die Möglichkeit, von zu Hause aus zu arbeiten to naturalnie „Mam możliwość pracy z domu”. Wybór polskiego rzeczownika zamiast bezokolicznika nie zmienia niemieckiej konstrukcji.

Samo zu bywa również przyimkiem, czyli wyrazem łączącym się z nazwą osoby, miejsca lub rzeczy: zur Arbeit gehen — „iść do pracy”. To inne zastosowanie niż zu arbeiten — „pracować”. Rozpoznasz różnicę po tym, czy po zu występuje czasownik.

Negacja i kilka czynności

Przeczenie nicht — „nie” — umieszcza się przed częścią, której dotyczy:

  • Ich versuche, nicht zu lachen. — Próbuję się nie śmiać.
  • Ich versuche nicht, ihn zu überzeugen. — Nie próbuję go przekonać.

W pierwszym zdaniu próba jest podejmowana, a celem jest powstrzymanie śmiechu. W drugim zaprzeczamy podejmowaniu próby.

Przy dwóch równorzędnych czynnościach można użyć zu przy każdej z nich: Ich versuche, weniger zu arbeiten und mehr zu schlafen — „Próbuję mniej pracować i więcej spać”. To przejrzysty wzór do własnych wypowiedzi.

Dla bardziej zaawansowanych

Darauf, daran, darüber: zapowiedź dalszej treści

Niektóre czasowniki wymagają określonego przyimka także wtedy, gdy dalszą treścią jest cała czynność. Wówczas pojawiają się wyrazy takie jak darauf czy daran. Nie są przypadkowymi dodatkami:

  • Ich freue mich darauf, dich zu sehen. — Cieszę się na spotkanie z tobą.
  • Wir denken daran, früher loszufahren. — Myślimy o tym, żeby wyruszyć wcześniej.

Warto zapamiętywać wzorce sich auf etwas freuen — „cieszyć się na coś” oraz an etwas denken — „myśleć o czymś”. Gdy owo „coś” staje się czynnością, jego miejsce zapowiada darauf lub daran. Nie każdy czasownik wymaga takiej zapowiedzi: po zwykłym versuchen jej nie dodajemy.

Czynność wcześniejsza

Zwykła konstrukcja z zu sama nie określa czasu. Ich hoffe, ihn morgen zu sehen znaczy „Mam nadzieję zobaczyć go jutro”, a Ich hoffte, ihn am nächsten Tag zu sehen — „Miałem nadzieję zobaczyć go następnego dnia”.

Aby wyraźnie wskazać czynność wcześniejszą, używa się bezokolicznika złożonego: imiesłowu czasu przeszłego, czyli formy takiej jak gemacht — „zrobiony”, oraz zu haben lub zu sein.

  • Ich freue mich, die Prüfung bestanden zu haben. — Cieszę się, że zdałem egzamin.
  • Sie ist froh, rechtzeitig angekommen zu sein. — Cieszy się, że dotarła na czas.

Wybór haben lub sein odpowiada zwykle wyborowi w czasie przeszłym Perfekt. Zu stoi przed końcowym haben lub sein, nie przed imiesłowem.

Strona bierna oraz haben i sein z zu

Strona bierna opisuje, co dzieje się z daną osobą lub rzeczą, zamiast skupiać się na wykonawcy. W grupie z zu można ją rozpoznać po końcowym zu werden:

Er hofft, rechtzeitig informiert zu werden. — Ma nadzieję, że zostanie poinformowany na czas.

Osobno warto rozpoznawać konstrukcje haben + zu i sein + zu. Nie są tylko innym zapisem zwykłego „mieć” i „być”:

  • Ich habe noch zwei Rechnungen zu bezahlen. — Mam jeszcze do zapłacenia dwa rachunki.
  • Die Rechnung ist bis Freitag zu bezahlen. — Rachunek należy opłacić do piątku.
  • Das Problem ist leicht zu lösen. — Ten problem da się łatwo rozwiązać.

Haben + zu może wyrażać obowiązek, a sein + zu — konieczność albo możliwość, zależnie od kontekstu. Zwłaszcza nakazowe użycia są częste w instrukcjach i pismach urzędowych; w rozmowie zwykle prościej posłużyć się müssen lub können.

Um … zu, ohne … zu i zamiast czegoś

Te konstrukcje korzystają z tej samej formy czasownika, ale dodają konkretne znaczenie:

  • Ich lerne Deutsch, um in Deutschland zu arbeiten. — Uczę się niemieckiego, żeby pracować w Niemczech.
  • Sie ging, ohne sich zu verabschieden. — Wyszła, nie pożegnawszy się.
  • Er sieht fern, statt zu lernen. — Ogląda telewizję, zamiast się uczyć.

Um … zu wskazuje cel, ohne … zu — brak czynności towarzyszącej, a statt … zu — czynność zastąpioną inną. Przy zdaniu celu, gdy wykonawcy są różni, zwykle potrzebne jest damit: Ich spreche langsam, damit du mich verstehst — „Mówię powoli, żebyś mnie rozumiał”. To osobny krok nauki, nie wyjątek pozwalający wstawiać podmiot do grupy z zu.

Jak ćwiczyć?

  1. Buduj zdania z własnego dnia. Dokończ trzy początki: Ich versuche, … — „Próbuję…”, Ich habe keine Zeit, … — „Nie mam czasu…”, Es ist wichtig, … — „Ważne jest…”. Za każdym razem dopisz czynność z zu, a następnie sprawdź położenie końcowego czasownika.
  2. Ćwicz kontrast, nie samą formę. Porównuj Ich will anrufen — „Chcę zadzwonić” i Ich plane, anzurufen — „Planuję zadzwonić”. Powtórz to z einkaufen i aufstehen. Dzięki temu utrwalisz zarówno wybór konstrukcji, jak i pisownię czasowników rozdzielnych.
  3. Zawsze pytaj: kto to zrobi? W zdaniu Ich bitte dich, morgen zu kommen — „Proszę cię, żebyś jutro przyszedł” — wskaż osobę, która przyjdzie. Następnie porównaj Ich hoffe, morgen zu kommen — „Mam nadzieję, że jutro przyjdę”. Jeśli chcesz wskazać inną osobę po hoffen, zbuduj pełne zdanie z dass.

Powiązane zagadnienia

Wymagania wstępne

Czasowniki regularne w niemieckim czasie teraźniejszymA1

Koncepcje, które na tym bazują

Więcej koncepcji B1

Ta koncepcja w innych językach

Porównaj we wszystkich językach