A2

Czasowniki zwrotne w języku polskim

Czasowniki Zwrotne

Ten artykuł jest częścią drzewa gramatyki języka polski w Settemila Lingue.

W skrócie

Polskie czasowniki takie jak myć się, uczyć się, nazywać się występują z wyrazem się, który nie zmienia formy: myję się, myjesz się, myjemy się. Nie zawsze oznacza on czynność skierowaną na siebie — w wielu czasownikach jest po prostu częścią ich znaczenia. Się piszemy osobno i nie stawiamy go na początku samodzielnego zdania; naturalne są zarówno Uczę się polskiego, jak i Codziennie się uczę.

Na czym polegają czasowniki zwrotne?

Czasownik to wyraz nazywający czynność albo stan, na przykład myć, czytać, bać się. W wyrażeniu myć się osoba wykonuje czynność na sobie: nie myje dziecka ani samochodu, lecz własne ciało. Stąd nazwa czasownik zwrotny — czynność jakby wraca do osoby, która ją wykonuje.

W nauce polskiego tą nazwą często obejmuje się także inne czasowniki z się, choć nie mają one takiego dosłownego znaczenia. Gdy mówisz Uczę się polskiego, nie chodzi o „uczenie samego siebie” w takim samym sensie jak przy myciu. A zdanie Podoba mi się ten obraz ma jeszcze inną budowę: obraz wywołuje twoje zainteresowanie lub przyjemne wrażenie. Dlatego warto poznawać całe połączenia, a nie przypisywać wyrazowi się jednego znaczenia we wszystkich zdaniach.

Na poziomie A2 najważniejsze są trzy umiejętności: zachowanie się przy właściwym czasowniku, poprawna odmiana samego czasownika oraz naturalne umieszczenie się w zdaniu. Dalsze rozróżnienia — na przykład między się a siebie albo między Spotykamy się a Tutaj się nie pali — można opanowywać stopniowo.

Jak to działa?

Odmieniasz czasownik, a „się” pozostaje bez zmian

Bezokolicznik, czyli podstawowa forma czasownika podawana w słowniku, to na przykład myć się. W zdaniu wybierasz formę odpowiednią do osoby: ja myję się, ty myjesz się. Się jest takie samo przy każdej osobie i w obu liczbach.

Osoba Myć się Uczyć się Nazywać się
ja myję się uczę się nazywam się
ty myjesz się uczysz się nazywasz się
on, ona, ono myje się uczy się nazywa się
my myjemy się uczymy się nazywamy się
wy myjecie się uczycie się nazywacie się
oni, one myją się uczą się nazywają się

Wyrazy ja, ty, my często można opuścić, bo końcówka czasownika wskazuje osobę: Uczę się polskiego jest pełnym zdaniem. Dodanie ja ma sens na przykład przy porównaniu: Ja uczę się polskiego, a moja siostra — czeskiego.

Obecność się nie narzuca jednego wzoru odmiany. Porównaj: myję się, ale nazywam się i boję się. Trzeba znać odmianę danego czasownika, a się zachować osobno.

Cztery częste znaczenia

Nie próbuj wyjaśniać każdego się słowami „samego siebie”. Lepiej rozpoznawać kilka typowych sytuacji.

Rodzaj sytuacji Przykład Jak rozumieć „się”?
Czynność skierowana na wykonawcę Marta myje się przed snem. Marta myje własne ciało.
Czynność wzajemna Sąsiedzi witają się na klatce schodowej. Każdy wita drugą osobę.
Stały element czasownika Boję się ciemności. Uczymy się całego połączenia „bać się”.
Zmiana lub zdarzenie bez wskazania sprawcy Drzwi się otwierają. Mówimy o tym, co dzieje się z drzwiami.

Niektóre czasowniki istnieją także bez się, ale wtedy mają inną budowę lub inne znaczenie:

  • Myję dziecko — wykonuję czynność na kimś innym. Myję się — wykonuję ją na sobie.
  • Uczę polskiego — przekazuję wiedzę, na przykład jako nauczyciel. Uczę się polskiego — zdobywam wiedzę.
  • Nazywam ten kolor turkusowym — nadaję mu nazwę lub określenie. Nazywam się Anna — podaję swoje imię.

Inne, takie jak bać się, śmiać się, podobać się, w zwykłym współczesnym użyciu wymagają się. Nie wolno usuwać go tylko dlatego, że zdanie wydaje się zrozumiałe bez niego.

Gdzie postawić „się”?

Się jest nieakcentowane: zwykle nie wypowiadamy go z osobnym naciskiem. W samodzielnym zdaniu potrzebuje przed sobą innego wyrazu. Dlatego mówimy Jak się nazywasz?, a nie Się jak nazywasz?

Najbezpieczniejsze wzory dla początkujących to:

  • czasownik + się + dalsza część zdania: Uczę się polskiego;
  • początek zdania + się + czasownik: Codziennie się uczę;
  • wyraz pytający + się + czasownik: Dlaczego się śmiejesz?

Szyk, czyli kolejność wyrazów, jest dość elastyczny. Dzisiaj się uczę w domu i Dzisiaj uczę się w domu są naturalne. Nie znaczy to jednak, że się można przesunąć w dowolne miejsce bez wpływu na brzmienie zdania.

Na końcu krótkiego zdania się jest całkowicie poprawne: Myję się. Śpieszę się. Nie martw się! W dłuższej wypowiedzi często płynniej brzmi pozycja wcześniejsza: Wieczorem się uczę, zamiast odkładania się na sam koniec. To wskazówka stylistyczna, nie zakaz kończenia zdania tym wyrazem.

Przeczenie, pytanie i kilka czasowników

Przeczenie nie stawiamy przed odmienionym czasownikiem: Nie boję się, Nie uczę się dzisiaj. Się nie znika w przeczeniu ani w pytaniu:

  • Uczysz się polskiego?
  • Czego się boisz?
  • Nie śmieję się z ciebie.

Gdy pojawia się drugi czasownik, się może znaleźć się przy bezokoliczniku albo wcześniej: Chcę się umyć i Chcę umyć się przed wyjściem są poprawne. Dla początkujących wygodny jest wzór chcę / muszę / mogę + się + bezokolicznik: Muszę się przygotować. Mogę się przesiąść?

Pamiętaj o znaczeniu: w Chcę się nauczyć gotować wyraz się należy do nauczyć się, a nie do gotować. Nie każdy czasownik w zdaniu potrzebuje własnego się.

Szczególny wzór: „podoba mi się”

W konstrukcji podobać się formę czasownika dobieramy do rzeczy lub osoby, która się podoba. To ona jest podmiotem, czyli tym, o kim lub o czym zdanie orzeka. Osobę odczuwającą upodobanie wskazuje forma mi, ci, mu, jej, nam, wam, im.

Zdanie Co decyduje o formie czasownika?
Podoba mi się ten obraz. Jeden obraz — „podoba”.
Podobają mi się te obrazy. Kilka obrazów — „podobają”.
Podoba ci się ta piosenka? Jedna piosenka — „podoba”.
Podobamy się publiczności. My jesteśmy oceniani przez publiczność — „podobamy”.

Mi odpowiada tutaj na pytanie komu? Jest formą celownika, czyli przypadku używanego między innymi do wskazywania odbiorcy lub osoby doświadczającej czegoś. Nie mówimy Ja podoba się ten obraz. Poprawnie: Podoba mi się ten obraz.

Samo Podoba mi się także jest pełną odpowiedzią, jeżeli z rozmowy wiadomo, o czym mowa. Nie zawsze trzeba powtarzać nazwę rzeczy.

Przykłady w codziennych sytuacjach

Ponieważ przykłady i objaśnienia są po polsku, druga kolumna podaje sens zdania prostszymi słowami, zamiast powtarzać je jako tłumaczenie.

Zdanie Sens w tej sytuacji Na co zwrócić uwagę?
Myję się. Dbam o czystość własnego ciała. Czynność dotyczy wykonawcy.
Uczę się polskiego. Poznaję język polski. „Uczyć się” to nie to samo co „uczyć kogoś”.
Podoba mi się. Uważam to za ładne lub przyjemne. Wiadomo z rozmowy, co jest oceniane.
Jak się nazywasz? Pytam o twoje imię lub nazwisko. „Się” stoi po „jak”.
Rano się golę, a potem robię śniadanie. Golenie jest częścią mojego poranka. „Się” może stać przed czasownikiem.
Muszę się przebrać przed spotkaniem. Potrzebuję zmienić ubranie. „Się” łączy się z „przebrać”.
Spotykamy się w piątek pod kinem. Mamy wspólny plan na piątek. Spotkanie obejmuje co najmniej dwie osoby.
Nie boję się tego psa. Ten pies nie wywołuje u mnie strachu. W przeczeniu zachowujemy „się”.
Moja siostra interesuje się fotografią. Fotografia jest jej pasją. Zapamiętaj całe połączenie „interesować się czymś”.
Podobają nam się te krzesła. Uważamy te krzesła za atrakcyjne. Kilka krzeseł wymaga formy „podobają”.
Wczoraj długo przygotowywałam się do rozmowy. Poświęciłam dużo czasu na przygotowania. W czasie przeszłym „się” pozostaje bez zmian.
Nie martw się, zdążymy na autobus. Chcę cię uspokoić. W krótkim poleceniu „się” może być na końcu.
O której się jutro obudzisz? Pytam o koniec twojego snu. Pytanie dotyczy przyszłości.
Po deszczu zrobiło się chłodno. Temperatura spadła. „Się” nie oznacza tutaj „samego siebie”.

Najczęstsze błędy

1. Pomijanie „się”

  • Niepoprawnie w znaczeniu zdobywania wiedzy: Uczę polskiego od roku.
  • Poprawnie: Uczę się polskiego od roku.
  • Dlaczego: Bez się pierwsze zdanie oznacza, że jesteś osobą uczącą innych. Nie jest błędne samo w sobie, ale przekazuje inną informację.

2. Rozpoczynanie zdania od „się”

  • Niepoprawnie w neutralnej wypowiedzi: Się śpieszę do pracy.
  • Poprawnie: Śpieszę się do pracy.
  • Dlaczego: Nieakcentowane się potrzebuje wcześniejszego wyrazu. Początek typu Się wie! spotyka się jako celową stylizację potoczną, ale nie jest wzorem do zwykłych zdań.

3. Dobieranie „podobać się” do osoby oceniającej

  • Niepoprawnie: Ja podobam się ten film.
  • Poprawnie: Podoba mi się ten film.
  • Dlaczego: To film się podoba, a mi wskazuje osobę, która tak go ocenia. Podobam się znaczy, że to ja wywołuję czyjeś upodobanie: Podobam się tej osobie.

4. Brak liczby mnogiej przy „podobać się”

  • Niepoprawnie: Podoba mi się te buty.
  • Poprawnie: Podobają mi się te buty.
  • Dlaczego: Forma podobają pasuje do tych butów, a nie do osoby wskazanej przez mi.

5. Dodawanie „się” do każdej czynności dotyczącej własnego ciała

  • Niepoprawnie w zwykłym znaczeniu: Myję się ręce.
  • Poprawnie: Myję ręce albo Myję sobie ręce.
  • Dlaczego: Ręce już wskazują, co myjesz. W tej konstrukcji nie dodajemy się. Z kolei Myję się opisuje mycie własnego ciała bez takiego uzupełnienia.

6. Traktowanie „się” i „sobie” jako zamienników

  • Niepoprawnie w znaczeniu relaksowania się: Odpoczywam się po pracy.
  • Poprawnie: Odpoczywam po pracy albo Odpoczywam sobie po pracy.
  • Dlaczego: Odpoczywać nie wymaga się. Dodane sobie może nadać wypowiedzi swobodny ton, ale nie tworzy tego samego rodzaju połączenia co myć się.

Uwagi o użyciu

Ucz się czasownika wraz z jego otoczeniem

Samo interesować się nie wystarczy, jeśli nie wiadomo, jak dodać temat zainteresowania. Przydatne zapisy to interesować się czymś, bać się czegoś, spotykać się z kimś, przygotowywać się do czegoś. Słowa czymś, czegoś, kimś pokazują potrzebną formę kolejnego wyrazu.

Nie wynika ona z samego się. Porównaj: Boję się burzy, Interesuję się muzyką, Przygotowuję się do egzaminu. Każde połączenie ma własne wymagania.

„Lubię” i „podoba mi się” nie zawsze znaczą to samo

Lubię tę kawiarnię mówi o ogólnej sympatii, często opartej na doświadczeniu. Podoba mi się ta kawiarnia może opisywać pierwsze wrażenie: wystrój, atmosferę czy położenie. Znaczenia bywają bliskie, ale nie trzeba zamieniać jednego zwrotu na drugi mechanicznie.

Przy osobach różnica jest szczególnie ważna: Lubię Adama oznacza sympatię, a Adam mi się podoba może sugerować, że uważam go za atrakcyjnego.

Styl neutralny i potoczny

Czasowniki z się są zwyczajną częścią polszczyzny, także oficjalnej: Proszę się podpisać, Zgadzam się z tą opinią. Nie są same w sobie ani potoczne, ani nieformalne.

W krótkich poleceniach ton zależy od całej wypowiedzi. Uspokój się! może zabrzmieć ostro, a Proszę się nie martwić — uprzejmie i uspokajająco. Nie oceniaj więc grzeczności tylko na podstawie obecności się.

Dla dociekliwych: poza podstawową regułą

Poniższe rozróżnienia przydają się w dalszej nauce. Na początku wystarczy poprawnie używać najczęstszych połączeń i rozpoznawać ich znaczenie.

„Się”, „siebie”, „sobie” i „sobą”

Zaimek zwrotny to wyraz wskazujący w odpowiedniej konstrukcji tę samą osobę co wykonawca czynności. Ma różne formy zależne od funkcji w zdaniu. Przypadek to właśnie forma wyrazu pokazująca taką funkcję, na przykład odpowiadająca na pytanie komu? albo z kim?.

Forma Przykład Zastosowanie
się Myję się. Krótka, nieakcentowana forma przy czasowniku.
siebie Myję siebie, nie dziecko. Wyraźne przeciwstawienie: kogo myję?
siebie Dbam o siebie. Forma po „o” w tym połączeniu.
sobie Kupiłam sobie bilet. Wskazanie, dla kogo coś kupiłam.
sobą Jestem z siebie dumna i pracuję nad sobą. Po „nad” w znaczeniu pracy nad własnym rozwojem.

Dłuższe siebie może otrzymać nacisk: Pomyśl także o sobie, nie tylko o innych. Nie zastępuje jednak każdego się. Śmieję siebie nie jest mocniejszą wersją Śmieję się, a Uczę siebie polskiego podkreśla samodzielne uczenie własnej osoby i nie jest neutralnym odpowiednikiem Uczę się polskiego.

Po przyimku — krótkim wyrazie takim jak o, do, z — używamy odpowiedniej pełnej formy: do siebie, o sobie, ze sobą, nie do się ani z się.

Zwrotność a wzajemność

Oni się myją zwykle oznacza, że każdy myje własne ciało. Oni się przytulają często oznacza, że przytulają siebie nawzajem. Samo się nie rozstrzyga tego w każdej sytuacji: ważne są czasownik i kontekst.

Jeśli potrzebujesz pełnej jasności, dodaj każdy osobno, nawzajem albo siebie nawzajem: Przed występem każdy sam się maluje; Dzieci malują siebie nawzajem. Takie dopowiedzenie usuwa niepewność, kto wykonuje czynność na kim.

Konstrukcje bez wskazanej osoby

W zdaniu Tutaj się nie pali nie wskazujemy konkretnego wykonawcy. To konstrukcja bezosobowa, czyli taka, w której nie nazywa się osoby wykonującej czynność. W tym kontekście przekazuje zakaz palenia. W tej restauracji dobrze się je opisuje natomiast doświadczenie lub ogólną ocenę.

W tego typu konstrukcjach czasownik nie przyjmuje formy liczby mnogiej tylko dlatego, że chodzi o wiele osób: W Polsce mówi się po polsku. W przeszłości często pojawia się forma na -ło: Dawniej częściej pisało się listy. Nie należy mylić tego wzoru z Oni uczą się polskiego, gdzie wskazani są konkretni uczący się.

Podobne zdania mogą uwzględniać osobę doświadczającą czegoś: Dobrze mi się tu pracuje, Dzisiaj ciężko mi się wstaje. Nie oznaczają one pracy lub wstawania „na sobie”, lecz opisują, jak dana czynność przebiega dla tej osoby.

Czas, polecenia i zakończenie czynności

Się pozostaje niezmienne także poza teraźniejszością:

  • Wczoraj się uczyłam — przeszłość, mówi kobieta.
  • Wczoraj się uczyłem — przeszłość, mówi mężczyzna.
  • Jutro będę się uczyć — przyszłość.
  • Umyj się przed snem — polecenie.
  • Chętnie bym się zapisała na kurs — wyrażenie chęci w określonych warunkach.

Ważny jest też aspekt, czyli sposób pokazania czynności jako trwającej lub powtarzanej albo jako zakończonej całości. Porównaj myć się — umyć się, uczyć się — nauczyć się. Uczyłem się tych słów mówi o nauce, ale nie gwarantuje rezultatu. Nauczyłem się tych słów wskazuje osiągnięty wynik. Sama obecność się nie decyduje o aspekcie.

Jedno „się” przy kilku czasownikach

W zdaniu Myję się i ubieram jedno się może wystarczyć dla obu połączonych czynności. Nie trzeba automatycznie powtarzać go po każdym czasowniku. Powtórzenie jest jednak możliwe, zwłaszcza gdy części zdania są dłuższe lub chcemy je wyraźnie rozdzielić: Najpierw się myję, a potem powoli się ubieram. Najważniejsze, aby było jasne, które czasowniki wymagają się i jakie mają znaczenie.

Jak ćwiczyć?

  1. Układaj pary zmieniające znaczenie. Zapisz Uczę kolegę polskiego — Uczę się polskiego oraz Myję dziecko — Myję się. Dopisz po jednym własnym przykładzie. Sprawdzaj nie tylko obecność się, lecz także to, kto wykonuje czynność i kogo ona dotyczy.
  2. Przesuwaj „się” w naturalnych zdaniach. Zacznij od Uczę się wieczorem. Następnie powiedz Wieczorem się uczę i Wieczorem uczę się w domu. Przeczytaj wszystkie wersje na głos. Nie twórz wariantu zaczynającego się od samego się.
  3. Oceniaj rzeczy wokół siebie. Ułóż zdania o jednej rzeczy i o kilku: Podoba mi się ten kubek — Podobają mi się te kubki. Potem zmień osobę: Podoba ci się? Podoba nam się. Dzięki temu oddzielisz formę czasownika od formy wskazującej, komu coś się podoba.

Powiązane zagadnienia

  • Podstawa: Koniugacja I — odmiana czasowników, czyli zmiana ich form zależnie od osoby i liczby; przydatna między innymi przy „myję się, myjesz się”.
  • Dalsza nauka: Zdania złożone — łączenie kilku części wypowiedzi, na przykład „Cieszę się, że przyjeżdżasz”.
  • Dokładniejsze połączenia: Rekcja czasownikowa — wymagania czasowników dotyczące kolejnych wyrazów, na przykład „bać się czegoś” i „przygotowywać się do czegoś”.

Wymagania wstępne

Koniugacja I w języku polskim: -ę, -eszA1

Koncepcje, które na tym bazują

Więcej koncepcji A2

Ta koncepcja w innych językach

Porównaj we wszystkich językach