Zaimki zwrotne w bierniku w języku niemieckim
Reflexivpronomen im Akkusativ
Ten artykuł jest częścią drzewa gramatyki języka niemiecki w Settemila Lingue.
W skrócie
Niemieckie zaimki zwrotne w bierniku to mich, dich, sich, uns, euch, sich: Ich wasche mich znaczy „Myję się”. W przeciwieństwie do polskiego „się” niemiecka forma zależy od tego, kto wykonuje czynność: ich → mich, du → dich, wir → uns. Formy sich używa się przy er, sie, es, przy sie oznaczającym „oni/one” oraz przy grzecznościowym Sie.
Na czym polega zwrotność?
Zaimek zwrotny to wyraz, który odsyła do osoby lub rzeczy wskazanej jako wykonawca czynności. W zdaniu Ich wasche mich — „Myję się” — osoba myjąca i osoba myta to ta sama osoba. Podmiot, czyli część zdania wskazująca, kto wykonuje czynność lub kogo dotyczy opisywany stan, ma tu postać ich. Zaimek mich odnosi się właśnie do tego ich.
Ten mechanizm pojawia się już na poziomie A1: podczas opowiadania o poranku, samopoczuciu, odpoczynku i spotkaniach. Nie zawsze chodzi jednak o dosłowne wykonywanie czegoś „na sobie”. Wyrażenia takie jak sich freuen — „cieszyć się” — należy zapamiętywać jako całość. Nie trzeba rozkładać ich znaczenia na „cieszyć” i „siebie”.
Dla osoby polskojęzycznej sama zwrotność jest znajoma. Pułapka polega na tym, że polskie „się” nie zmienia postaci: „myję się”, „myjesz się”, „myjemy się”. W niemieckim trzeba dobrać zaimek tak samo starannie jak formę czasownika. Ponadto polskie i niemieckie czasowniki nie zawsze są zwrotne w tych samych sytuacjach.
Jak dobierać formę i budować zdanie
Pełny zestaw form
Biernik to przypadek, czyli forma wyrazu pokazująca jego rolę w zdaniu. W niemieckim nazywa się Akkusativ. Przy czasowniku waschen pomaga pytanie „kogo myję?”: jeśli odpowiedź brzmi „siebie”, potrzebna jest odpowiednia forma zwrotna w bierniku. Nie jest to jednak uniwersalny sposób ustalania przypadku przez tłumaczenie — najlepiej uczyć się konstrukcji razem z czasownikiem.
| Podmiot po niemiecku | Znaczenie po polsku | Zaimek zwrotny w bierniku |
|---|---|---|
| ich | ja | mich |
| du | ty | dich |
| er | on | sich |
| sie | ona | sich |
| es | ono | sich |
| wir | my | uns |
| ihr | wy | euch |
| sie | oni, one | sich |
| Sie | pan, pani, państwo | sich |
Formy mich, dich, uns, euch są takie same jak odpowiednie zwykłe zaimki osobowe w bierniku, czyli wyrazy zastępujące nazwy osób. Różnicę widać w trzeciej osobie: ihn znaczy „jego/go”, a sich wskazuje na tę samą osobę co podmiot.
- Paul wäscht ihn. — Paul myje go, czyli kogoś innego.
- Paul wäscht sich. — Paul myje się, czyli siebie.
Nie dopasowuj zaimka do polskiego słowa „się”, tylko do niemieckiego podmiotu. Gdy zmienia się podmiot, zmienia się również forma zwrotna: Ich freue mich — „Cieszę się”, ale Wir freuen uns — „Cieszymy się”.
Czasownik też trzeba odmienić
Bezokolicznik, czyli podstawowa forma czasownika podawana w słowniku, wygląda na przykład tak: sich waschen — „myć się”. Słownikowe sich nie oznacza, że we wszystkich zdaniach pozostaje właśnie sich. Trzeba odmienić zarówno czasownik, jak i zaimek.
| Niemiecki | Polski |
|---|---|
| Ich wasche mich. | Myję się. |
| Du wäschst dich. | Myjesz się. |
| Er wäscht sich. | On się myje. |
| Sie wäscht sich. | Ona się myje. |
| Es wäscht sich. | Ono się myje. |
| Wir waschen uns. | Myjemy się. |
| Ihr wascht euch. | Myjecie się. |
| Sie waschen sich. | Oni/one się myją. |
| Sie waschen sich. | Pan/pani się myje; państwo się myją. |
W formach du wäschst i er/sie/es wäscht zmienia się samogłoska czasownika. To osobna cecha odmiany waschen, niezależna od doboru zaimka zwrotnego. Forma es może odnosić się na przykład do dziecka, jeśli wcześniej mówiono o nim jako o das Kind — „dziecku”.
Miejsce zaimka w prostym zdaniu
Jeżeli zdanie zaczyna się od podmiotu, w neutralnym szyku zaimek zwrotny zwykle stoi zaraz po odmienionym czasowniku:
podmiot + odmieniony czasownik + zaimek zwrotny + dalsza część zdania
- Ich dusche mich morgens. — Rano biorę prysznic.
- Wir erholen uns am Wochenende. — Odpoczywamy w weekend.
Gdy na początku pojawia się określenie czasu, czasownik nadal zajmuje drugie miejsce, licząc składniki zdania, a nie pojedyncze słowa. Jeśli podmiotem jest krótki zaimek, taki jak ich czy wir, stawiamy go przed zaimkiem zwrotnym:
- Morgens dusche ich mich. — Rano biorę prysznic.
- Am Wochenende erholen wir uns. — W weekend odpoczywamy.
To ważna różnica względem polskiego. „Rano się myję” nie daje niemieckiego szyku słowo po słowie. Bezpiecznym wzorem jest Morgens wasche ich mich — „Rano się myję”.
Pytania, zaprzeczenia i czasowniki z przedrostkiem
W pytaniu bez wyrazu pytającego odmieniony czasownik stoi na początku:
- Freust du dich? — Cieszysz się?
- Erholt ihr euch gut? — Dobrze odpoczywacie?
W pytaniu z wyrazem pytającym, takim jak warum — „dlaczego” — czasownik stoi po nim: Warum ärgerst du dich? — „Dlaczego się złościsz?”. Zaimka zwrotnego nie wolno pominąć tylko dlatego, że zmienił się typ zdania.
Przeczenie nicht nie zastępuje zaimka: Ich freue mich nicht — „Nie cieszę się”. Jeśli przeczymy konkretnemu elementowi zdania, pozycja nicht może być inna, ale sama zwrotność pozostaje bez zmian.
W czasownikach rozdzielnie złożonych, czyli takich, których przedrostek w prostym zdaniu odłącza się i trafia na koniec, zaimek pozostaje blisko odmienionego czasownika:
- Ich ziehe mich an. — Ubieram się.
- Ziehst du dich schon an? — Już się ubierasz?
Przykłady w codziennych sytuacjach
Poniższe zdania pokazują pełne konstrukcje, których można użyć w rozmowie. Zwróć uwagę nie tylko na zaimek, lecz także na to, czy polskie tłumaczenie w ogóle zawiera „się”.
| Niemiecki | Polski | Na co zwrócić uwagę |
|---|---|---|
| Ich wasche mich. | Myję się. | Przy „ja” używamy mich. |
| Er rasiert sich. | On się goli. | Przy „on” potrzebne jest sich. |
| Wir freuen uns. | Cieszymy się. | Przy „my” wybieramy uns. |
| Du ziehst dich im Schlafzimmer an. | Ubierasz się w sypialni. | Przedrostek an stoi na końcu. |
| Ihr setzt euch ans Fenster. | Siadacie przy oknie. | Polskie tłumaczenie nie wymaga „się”. |
| Nach der Arbeit ruhe ich mich aus. | Po pracy odpoczywam. | Wyrażenie sich ausruhen jest zwrotne. |
| Meine Schwester schminkt sich jeden Morgen. | Moja siostra maluje się każdego ranka. | Podmiot wyrażony nazwą osoby również wymaga sich. |
| Die Kinder verstecken sich im Garten. | Dzieci chowają się w ogrodzie. | Sich nie zmienia się w liczbie mnogiej. |
| Warum beeilst du dich? | Dlaczego się spieszysz? | Pytanie zachowuje zaimek dich. |
| Wir treffen uns um sechs vor dem Kino. | Spotykamy się o szóstej przed kinem. | Uns może oznaczać wzajemne spotkanie. |
| Bitte setzen Sie sich. | Proszę usiąść. | Grzecznościowe Sie łączy się z małym sich. |
| Ich fühle mich heute nicht gut. | Dziś nie czuję się dobrze. | Zaimek pozostaje także w przeczeniu. |
Najczęstsze błędy
1. Jedna forma „sich” przy każdej osobie
- Błędnie: Ich wasche sich.
- Poprawnie: Ich wasche mich. — Myję się.
- Dlaczego: słownikowe sich trzeba dopasować do podmiotu. Przy ich występuje mich, a przy du — dich. Polskie nieodmienne „się” łatwo skłania do pozostawiania jednej niemieckiej formy.
2. Zwykły zaimek zamiast zwrotnego
- Błędnie, jeśli chodzi o golenie siebie: Er rasiert ihn.
- Poprawnie: Er rasiert sich. — On się goli.
- Dlaczego: zdanie z ihn jest gramatyczne, ale mówi o goleniu innego mężczyzny lub chłopca. Nie jest zamiennikiem zdania z sich.
3. Pomijanie zaimka pod wpływem polszczyzny
- Błędnie w znaczeniu „Siadam”: Ich setze.
- Poprawnie: Ich setze mich. — Siadam.
- Dlaczego: niemieckie sich setzen wymaga formy zwrotnej, choć po polsku zwykle mówimy po prostu „siadam”. Samo sitzen oznacza natomiast „siedzieć”: Ich sitze — „Siedzę”.
4. Przenoszenie polskiego szyku
- Błędnie: Heute ich freue mich.
- Poprawnie: Heute freue ich mich. — Dziś się cieszę.
- Dlaczego: po początkowym heute odmieniony czasownik musi zająć drugie miejsce. Następnie stawiamy ich, a dopiero potem mich.
5. Mylenie „mich” z „mir”
- Błędnie w znaczeniu „Myję się”: Ich wasche mir.
- Poprawnie: Ich wasche mich. — Myję się.
- Dlaczego: w tej konstrukcji myta jest cała osoba. Mir należy do celownika, czyli innego przypadku. Jest właściwe w konstrukcji Ich wasche mir die Hände — „Myję ręce”. Różnicę wyjaśnia część dla bardziej zaawansowanych poniżej.
6. Dodawanie zwrotności tam, gdzie jej nie ma
- Błędnie w znaczeniu „Uczę się niemieckiego”: Ich lerne mich Deutsch.
- Poprawnie: Ich lerne Deutsch. — Uczę się niemieckiego.
- Dlaczego: polskie „uczyć się” nie oznacza, że niemieckie lernen też wymaga zaimka zwrotnego. Zapamiętuj konstrukcje, a nie tylko odpowiedniki pojedynczych wyrazów.
Uwagi dotyczące użycia
Nie każda zwrotność oznacza dosłownie „siebie”
Przy sich waschen — „myć się” — łatwo wyobrazić sobie działanie skierowane na siebie. Przy sich beeilen — „spieszyć się” — taki obraz niewiele pomaga. To utrwalone połączenie czasownika z zaimkiem. Najlepiej notować je razem: sich beeilen, a potem od razu przykład Ich beeile mich — „Spieszę się”.
Niektóre czasowniki dopuszczają zarówno użycie zwrotne, jak i niezwrotne. Ich wasche das Auto — „Myję samochód” — nie wymaga zaimka zwrotnego, bo czynność dotyczy samochodu. Inne, jak sich beeilen, w swoim zwykłym znaczeniu nie pozwalają po prostu usunąć zaimka.
Niektóre codzienne czasowniki występują bez zaimka
Można powiedzieć zarówno Ich dusche mich — „Biorę prysznic”, jak i Ich dusche — również „Biorę prysznic”. Podobnie Ich rasiere mich oraz Ich rasiere mogą w odpowiednim kontekście znaczyć „Golę się”. Nie jest to jednak ogólna zgoda na pomijanie zaimka: Ich beeile nie zastępuje poprawnego Ich beeile mich — „Spieszę się”.
Forma grzecznościowa nie zmienia zapisu „sich”
W zwykłym tekście grzecznościowe Sie piszemy wielką literą, ale odpowiadające mu sich — małą: Freuen Sie sich auf den Urlaub? — „Czy cieszy się pan/pani na urlop?”. Wielka litera w Sie nie przenosi się automatycznie na wszystkie wyrazy odnoszące się do rozmówcy.
Krok dalej — konstrukcje na późniejsze etapy nauki
Na początek wystarczy sprawnie dobierać mich, dich, sich, uns, euch w prostych zdaniach. Poniższe rozróżnienia przydadzą się później; nie trzeba opanowywać ich wszystkich od razu.
Biernik czy celownik?
Celownik, po niemiecku Dativ, to inny przypadek, często wskazujący odbiorcę lub osobę, której coś dotyczy. Zaimki zwrotne w celowniku mają formy mir, dir, sich, uns, euch, sich. Różnica w zapisie względem biernika występuje więc tylko przy ich i du.
Porównaj dwa sposoby opisania mycia:
| Niemiecki | Polski | Różnica |
|---|---|---|
| Ich wasche mich. | Myję się. | Mich: myta jest osoba. |
| Ich wasche mir die Hände. | Myję ręce. | Die Hände: myte są ręce; mir wskazuje, czyje. |
| Du kämmst dich. | Czeszesz się. | Dich: czynność dotyczy osoby. |
| Du kämmst dir die Haare. | Czeszesz włosy. | Die Haare: czesane są włosy; dir wskazuje osobę. |
Die Hände i die Haare pełnią rolę dopełnienia bliższego, czyli elementu nazywającego to, co bezpośrednio obejmuje czynność. W tych konstrukcjach to właśnie one stoją w bierniku, a zaimek zwrotny jest w celowniku. Nie wyciągaj jednak wniosku, że każdy dodatkowy wyraz po czasowniku wymaga mir lub dir. W Ich freue mich auf den Urlaub — „Cieszę się na urlop” — nadal występuje mich.
Zaimek przy czasowniku modalnym i w czasie przeszłym
Czasownik modalny, czyli taki, który wyraża na przykład możliwość lub konieczność, nie usuwa zwrotności. W zdaniu Ich muss mich beeilen — „Muszę się pospieszyć” — odmienione jest muss, a beeilen pozostaje w bezokoliczniku na końcu. Zaimek mich odnosi się nadal do ich.
W czasie przeszłym Perfekt, budowanym z czasownika pomocniczego i imiesłowu — formy takiej jak gewaschen — zaimek także pozostaje w zdaniu:
- Ich habe mich gewaschen. — Umyłem/Umyłam się.
- Wir haben uns gefreut. — Ucieszyliśmy się.
Nieodmienione sich ze słownika nie wraca automatycznie tylko dlatego, że czasownik główny ma teraz inną formę.
Dalsze zmiany szyku
W zdaniu podrzędnym, czyli części zdania wprowadzonej na przykład przez weil — „ponieważ” — odmieniony czasownik zwykle stoi na końcu: Ich bleibe zu Hause, weil ich mich nicht gut fühle — „Zostaję w domu, ponieważ nie czuję się dobrze”. Zaimek nadal dopasowujemy do podmiotu.
Jeśli podmiot jest wyrażony imieniem lub dłuższą nazwą, możliwe są warianty położenia sich: Heute freut sich Anna oraz Heute freut Anna sich — oba zdania znaczą „Dziś Anna się cieszy”. Nie przeczy to prostemu wzorowi Heute freue ich mich: krótki podmiot zaimkowy, taki jak ich, zachowuje się inaczej niż imię.
W poleceniach do jednej osoby używamy dich: Setz dich! — „Usiądź!”. Do grupy znajomych mówimy Setzt euch! — „Usiądźcie!”, a grzecznościowo Setzen Sie sich! — „Proszę usiąść!”. Brak wyrażonego du lub ihr nie zmienia doboru formy zwrotnej.
Wzajemność i nacisk na „siebie”
W liczbie mnogiej zdanie Wir waschen uns — „Myjemy się” — zwykle oznacza, że każdy myje siebie. Natomiast Wir treffen uns — „Spotykamy się” — zwykle opisuje relację wzajemną: spotykamy siebie nawzajem. To samo uns może więc uczestniczyć w różnych znaczeniach. Wyraz einander — „siebie nawzajem” — pozwala wyraźnie zaznaczyć wzajemność: Sie helfen einander — „Pomagają sobie nawzajem”. To ostatnie zdanie dotyczy już innego przypadku niż biernik.
Aby podkreślić „samego siebie”, można dodać selbst: Er sieht sich selbst im Spiegel — „Widzi w lustrze samego siebie”. Nie należy jednak dodawać selbst do każdego czasownika zwrotnego. Zwykłe Er wäscht sich wystarcza, żeby powiedzieć „On się myje”.
Przyimki nie należą automatycznie do tego samego schematu
Przyimek to krótki wyraz określający relację, na przykład miejsce, kierunek albo związek z czymś. Niemieckie auf i über mogą występować przy sich freuen:
- Ich freue mich auf das Wochenende. — Cieszę się na nadchodzący weekend.
- Ich freue mich über deine Nachricht. — Cieszę się z twojej wiadomości.
W obu zdaniach mich jest zaimkiem zwrotnym w bierniku. Dopowiedzenie po przyimku ma własną budowę i nie zmienia automatycznie przypadku zaimka. Typowy kontrast znaczeniowy jest taki, że auf kieruje uwagę ku oczekiwanemu wydarzeniu, a über — ku temu, co już sprawia radość.
Jak ćwiczyć
Odmień jedną codzienną czynność przez wszystkie osoby. Zacznij od sich freuen — „cieszyć się”: ich freue mich, du freust dich, er freut sich, wir freuen uns, ihr freut euch, sie freuen sich. Następnie zmień osobę w trzech zdaniach o sobie. Sprawdzaj osobno formę czasownika i zaimek.
Opisuj ten sam poranek na dwa sposoby. Najpierw używaj zdań zaczynających się od ich: Ich wasche mich — „Myję się”. Potem dodaj czas na początku: Morgens wasche ich mich — „Rano się myję”. Na koniec zbuduj pytanie: Wäschst du dich morgens? — „Czy myjesz się rano?”. W ten sposób ćwiczysz zwrotność razem z szykiem, a nie jako oderwaną listę.
Notuj kontrasty z polszczyzną oraz pary przypadków. Obok sich setzen zapisz „siadać”, a obok lernen — „uczyć się”, bez niemieckiego zaimka. Później dołącz parę Ich wasche mich — „Myję się” i Ich wasche mir die Hände — „Myję ręce”. Dopisz krótkie uzasadnienie: „myję siebie” albo „myję ręce”.
Powiązane zagadnienia
- Podstawa: Zaimki osobowe w bierniku — pozwalają porównać mich, dich, uns, euch ze zwykłymi zaimkami oraz zobaczyć różnicę między ihn a sich.
- Dalszy krok: Zaimki zwrotne w celowniku — wyjaśniają użycie mir i dir, między innymi przy myciu rąk i czesaniu włosów.