A1

Zaimki osobowe w mianowniku w języku niemieckim

Personalpronomen im Nominativ

Ten artykuł jest częścią drzewa gramatyki języka niemiecki w Settemila Lingue.

W skrócie

Niemieckie ich, du, er, sie, es, wir, ihr, sie, Sie wskazują, o kim lub o czym jest zdanie: ich to „ja”, wir to „my”, a grzecznościowe Sie oznacza „pan”, „pani” lub „państwo”. W tej funkcji występują w mianowniku, czyli przypadku odpowiadającym na pytania „kto? co?”. W przeciwieństwie do polskiego niemiecki zwykle nie pozwala ich pomijać: „Uczę się niemieckiego” to Ich lerne Deutsch, a nie samo Lerne Deutsch.

Na czym polega ich rola?

Zaimek osobowy to wyraz, który wskazuje uczestnika rozmowy albo zastępuje nazwę osoby lub rzeczy. Zamiast za każdym razem mówić „Anna”, możemy powiedzieć „ona”, po niemiecku sie. Zaimki omawiane w tym artykule pełnią funkcję podmiotu, czyli tej części zdania, która wskazuje, kto coś robi, kim jest lub w jakim znajduje się stanie. W zdaniu Er schläft — „On śpi” — podmiotem jest er.

To materiał podstawowy na poziomie A1. Zaimki są potrzebne od pierwszej rozmowy: przy przedstawianiu się, opowiadaniu o rodzinie, pytaniu o drogę i ustalaniu, kto ma czas. Nie wystarczy jednak nauczyć się samych polskich odpowiedników. Trzeba od razu połączyć zaimek z właściwą formą czasownika, czyli wyrazu nazywającego czynność lub stan: ich bin — „jestem”, du bist — „jesteś”.

Dla osoby polskojęzycznej najważniejsze są trzy różnice: niemiecki zwykle wymaga wyrażonego podmiotu, rodzaj niemieckiego wyrazu nie zawsze zgadza się z polskim, a formy grzecznościowe działają inaczej niż „pan” i „pani”. Te różnice warto ćwiczyć od początku, zanim utrwalą się polskie nawyki.

Jak to działa?

Pełny zestaw zaimków

Osoba gramatyczna określa, czy mowa o mówiącym, rozmówcy, czy o kimś lub czymś innym. Liczba pojedyncza dotyczy jednej osoby lub rzeczy, a mnoga — więcej niż jednej. Wyjątkiem pod względem znaczenia jest grzecznościowe Sie: może oznaczać jednego rozmówcę albo całą grupę.

Osoba i zastosowanie Zaimek niemiecki Polski odpowiednik
Mówiący, liczba pojedyncza ich ja
Jeden rozmówca, na „ty” du ty
Trzecia osoba, rodzaj męski er on
Trzecia osoba, rodzaj żeński sie ona
Trzecia osoba, rodzaj nijaki es ono; zależnie od kontekstu także „to”
Mówiący razem z innymi wir my
Kilku rozmówców, na „ty” ihr wy
Trzecia osoba, liczba mnoga sie oni, one
Zwrot grzecznościowy do jednej lub wielu osób Sie pan, pani, państwo; także panowie, panie

Niemieckie sie w liczbie mnogiej nie odróżnia polskiego „oni” od „one”. Sie kommen może znaczyć „Oni przychodzą” albo „One przychodzą”. Również wir i ihr nie zmieniają postaci zależnie od tego, czy grupa składa się z kobiet, mężczyzn czy osób różnej płci.

Ich zapisujemy małą literą, chyba że rozpoczyna zdanie. Grzecznościowe Sie ma natomiast wielką literę niezależnie od miejsca w zdaniu.

Podmiot musi pasować do czasownika

Odmiana czasownika to zmiana jego formy zależnie między innymi od osoby: po polsku „mieszkam”, „mieszkasz”, „mieszka”. Niemiecki działa podobnie, ale poza formą czasownika zwykle potrzebuje również podmiotu. Poniższa tabela pokazuje regularny czasownik wohnen — „mieszkać” — oraz bardzo częsty czasownik sein — „być”.

Zaimek Z „wohnen” Znaczenie Z „sein” Znaczenie
ich ich wohne mieszkam ich bin jestem
du du wohnst mieszkasz du bist jesteś
er / sie / es er wohnt / sie wohnt / es wohnt on / ona / ono mieszka er ist / sie ist / es ist on / ona / ono jest
wir wir wohnen mieszkamy wir sind jesteśmy
ihr ihr wohnt mieszkacie ihr seid jesteście
sie sie wohnen oni / one mieszkają sie sind oni / one są
Sie Sie wohnen pan / pani mieszka; państwo mieszkają Sie sind pan / pani jest; państwo są

Zapamiętuj całe pary: du bist, ihr seid, Sie sind. Polskie „Czy pani jest…?” nie przekłada się na niemieckie Sie ist…?, jeśli zwracamy się bezpośrednio do tej pani. Poprawna forma to Sind Sie…?

Gdzie stoi zaimek?

W zwykłym zdaniu oznajmującym odmieniony czasownik zajmuje drugą pozycję. Nie musi to być drugi wyraz: początek zdania może tworzyć dłuższe określenie czasu lub miejsca.

  • Ich lerne heute Deutsch. — Dzisiaj uczę się niemieckiego.
  • Heute lerne ich Deutsch. — Dzisiaj uczę się niemieckiego.
  • Am Wochenende lernen wir Deutsch. — W weekend uczymy się niemieckiego.

Kiedy zaczynamy od heute — „dzisiaj” — zaimek przechodzi za czasownik. Nie znika tylko dlatego, że pierwsza pozycja jest już zajęta.

W pytaniu, na które odpowiadamy „tak” lub „nie”, czasownik stoi na początku:

  • Lernst du Deutsch? — Uczysz się niemieckiego?
  • Kommt ihr morgen? — Przyjdziecie jutro?

Jeżeli podmiot został już wyrażony nazwą lub imieniem, nie dokładamy zaimka: Anna wohnt hier — „Anna tu mieszka”. W neutralnym zdaniu nie piszemy Anna sie wohnt hier.

„Er”, „sie” i „es” zastępują również nazwy rzeczy

Rzeczownik to wyraz nazywający osobę, rzecz lub pojęcie, na przykład „brat”, „stół”, „nadzieja”. Niemieckie rzeczowniki mają rodzaj gramatyczny, czyli należą do grupy męskiej, żeńskiej lub nijakiej. Pokazują go między innymi wyrazy der, die, das, zwane rodzajnikami i używane przed rzeczownikiem.

Kiedy zastępujemy nazwę rzeczy zaimkiem, kierujemy się rodzajem niemieckim, nie polskim:

  • Der Tisch ist neu. Er ist groß. — Stół jest nowy. Jest duży.
  • Die Tasche ist schwer. Sie ist voll. — Torba jest ciężka. Jest pełna.
  • Das Buch ist interessant. Es ist teuer. — Książka jest interesująca. Jest droga.

Ostatni przykład jest szczególnie ważny. Polska „książka” ma rodzaj żeński, ale niemieckie das Buch — nijaki. Dlatego po niemiecku używamy es, a w naturalnym polskim tłumaczeniu mówimy „jest droga”. Nie należy kopiować niemieckiego rodzaju do polskiego przekładu.

Jak rozróżnić „sie” i „Sie”?

Ta sama wymowa może kryć trzy różne znaczenia. Najpierw sprawdź formę czasownika, a następnie kontekst i zapis.

Zdanie Znaczenie Wskazówka
Heute kommt sie. Dzisiaj ona przychodzi. „kommt” wskazuje tu liczbę pojedynczą.
Heute kommen sie. Dzisiaj oni / one przychodzą. Mała litera w środku zdania i forma „kommen”.
Heute kommen Sie. Dzisiaj pan / pani przychodzi; państwo przychodzą. Wielka litera oznacza zwrot do rozmówcy.

Na początku zdania każde Sie ma wielką literę. Sie kommt oznacza „Ona przychodzi”, ale Sie kommen może znaczyć „Oni/one przychodzą” albo grzecznościowe „Pan/pani przychodzi” czy „Państwo przychodzą”. W mowie, a czasem również w piśmie, rozstrzyga sytuacja. Nie ma dodatkowej końcówki pozwalającej zawsze usunąć tę niejednoznaczność.

Przykłady w kontekście

W polskich tłumaczeniach zaimek często znika, bo tak brzmi naturalne zdanie. Niemieckie przykłady zachowują go tam, gdzie jest potrzebny.

Po niemiecku Po polsku Na co zwrócić uwagę
Ich bin müde. Jestem zmęczony / zmęczona. „ich” nie wskazuje płci mówiącego.
Du hast noch Zeit. Masz jeszcze czas. Zwrot do jednej osoby na „ty”.
Er kommt aus Berlin. On pochodzi z Berlina. „er” jako podmiot.
Das ist meine Schwester. Sie arbeitet in Krakau. To moja siostra. Pracuje w Krakowie. „sie” zastępuje nazwę osoby.
Wo ist das Handy? Es liegt auf dem Tisch. Gdzie jest telefon? Leży na stole. „das Handy” wymaga „es”, choć polski „telefon” jest rodzaju męskiego.
Wir lernen Deutsch. Uczymy się niemieckiego. „wir” obejmuje mówiącego.
Habt ihr morgen Zeit? Macie jutro czas? Pytanie do kilku osób na „ty”.
Meine Eltern sind zu Hause. Sie kochen gerade. Moi rodzice są w domu. Właśnie gotują. „sie” oznacza tutaj „oni”.
Frau Weber, sprechen Sie Polnisch? Pani Weber, czy mówi pani po polsku? Grzecznościowe „Sie” i forma „sprechen”.
Herr und Frau Klein, wohnen Sie hier? Państwo Klein, czy państwo tu mieszkają? To samo „Sie” przy zwrocie do dwóch osób.
Heute fahre ich mit dem Zug. Dzisiaj jadę pociągiem. Podmiot stoi za czasownikiem.
Du trinkst Tee, und ich trinke Kaffee. Ty pijesz herbatę, a ja piję kawę. Zaimki podkreślają różnicę między rozmówcami.

Typowe błędy

1. Pomijanie zaimka tak jak po polsku

  • Błędnie jako neutralne pełne zdanie: Bin müde.
  • Poprawnie: Ich bin müde. — Jestem zmęczony / zmęczona.

Polskie „jestem” zwykle wystarcza do wskazania mówiącego. W standardowym niemieckim zdaniu zachowujemy ich. Skróty spotykane w wiadomościach nie są wzorem dla podstawowej konstrukcji zdania.

2. Mylenie „ihr” z grzecznościowym „Sie”

  • Błędnie przy zwrocie do grupy znajomych na „wy”: Ihr kommen morgen?
  • Poprawnie: Kommt ihr morgen? — Przyjdziecie jutro?

Zaimek ihr wymaga tutaj formy kommt. Jeśli do tych samych osób zwracamy się grzecznościowo, pytamy Kommen Sie morgen? — „Czy państwo przyjdą jutro?”. Nie łączymy jednego sposobu zwracania się z formą czasownika drugiego.

3. Odmienianie grzecznościowego „Sie” jak „ona”

  • Błędnie przy zwrocie do rozmówczyni: Frau Nowak, ist Sie müde?
  • Poprawnie: Frau Nowak, sind Sie müde? — Pani Nowak, czy jest pani zmęczona?

Grzecznościowe Sie łączy się z sind, również gdy mówimy do jednej osoby. Konstrukcja z ist sie służy do pytania o nią, nie do niej.

4. Dobieranie zaimka według polskiego rodzaju

  • Błędnie w odniesieniu do książki: Das Buch ist neu. Sie ist interessant.
  • Poprawnie: Das Buch ist neu. Es ist interessant. — Książka jest nowa. Jest interesująca.

O wyborze es decyduje niemieckie das Buch. Ucz się nowych nazw rzeczy razem z rodzajnikiem, nie jako samych słówek.

5. Usuwanie podmiotu po określeniu czasu

  • Błędnie w zwykłym zdaniu: Heute lerne Deutsch.
  • Poprawnie: Heute lerne ich Deutsch. — Dzisiaj uczę się niemieckiego.

Heute mówi, kiedy odbywa się nauka, ale nie mówi, kto się uczy. Po odmienionym czasowniku nadal potrzebujemy ich.

6. Używanie formy podmiotu w innej roli

  • Błędnie: Ich sehe du.
  • Poprawnie: Ich sehe dich. — Widzę cię.

Ich wskazuje osobę, która patrzy. Dich wskazuje osobę widzianą, czyli dopełnienie — część zdania uzupełniającą informację o tym, kogo lub czego dotyczy czynność. Forma du służy jako podmiot: Du siehst mich — „Ty mnie widzisz”. Nie trzeba jeszcze znać całej odmiany zaimków, ale warto wiedzieć, że mianownik nie pasuje do każdej pozycji w zdaniu.

Uwagi o użyciu

„Du”, „ihr” czy „Sie” w codziennej rozmowie?

Du stosujemy do jednej osoby, z którą jesteśmy na „ty”, a ihr do kilku takich osób. Sie jest neutralnym wyborem w wielu kontaktach oficjalnych: w urzędzie, podczas rozmowy z nieznanym dorosłym klientem czy w formalnej korespondencji. Zwyczaje zależą jednak od środowiska. W części firm, grup internetowych i zespołów wszyscy używają du.

Nie przenoś mechanicznie polskiego zwyczaju zwracania się do starszych krewnych po imieniu w trzeciej osobie. Niemieckie Sie jest zwrotem do rozmówcy, a jego czasownik ma taką samą formę jak przy sie oznaczającym „oni/one”. Jeśli ktoś proponuje Wir können uns duzen — „Możemy mówić sobie na ty” — przechodzicie na du, a w grupie na ihr.

W listach i wiadomościach du oraz ihr można też zapisywać wielką literą jako wyraz osobistego szacunku. Mała litera jest jednak poprawna i stanowi podstawowy zapis do nauki. Grzecznościowe Sie zapisujemy wielką literą zawsze.

Podkreślenie nie wymaga innej formy

W polskim dodanie „ja” często służy kontrastowi: „Ja zostaję, ale ty możesz iść”. W niemieckim sama obecność ich zwykle niczego nie podkreśla, bo zaimek i tak jest potrzebny. Kontrast wynika z akcentu i otoczenia: Ich bleibe hier, aber du kannst gehen — „Ja zostaję tutaj, ale ty możesz iść”.

Nie trzeba więc usuwać niemieckiego zaimka, aby zdanie brzmiało neutralnie. Zwykłe Ich wohne in Łódź oznacza po prostu „Mieszkam w Łodzi”, bez koniecznego przeciwstawienia innym osobom.

Krok dalej — zagadnienia na później

Poniższe uwagi pomagają rozumieć autentyczne teksty. Na początku wystarczy opanować tabelę zaimków, dopasowanie czasownika i zasadę wyrażania podmiotu.

Nie każde „es” zastępuje rzeczownik

W zdaniu Es regnet — „Pada deszcz” — es nie oznacza konkretnego „ono”. Jest elementem wymaganym przez niemiecką konstrukcję pogodową. Podobnie Es ist kalt tłumaczymy po prostu jako „Jest zimno”. Polszczyzna nie potrzebuje w takich zdaniach osobnego odpowiednika es.

Inną funkcję pełni es w zdaniu Es stehen drei Leute vor der Tür — „Przed drzwiami stoją trzy osoby”. Tutaj właściwym podmiotem jest drei Leute, dlatego czasownik ma formę mnogą stehen. Początkowe es tylko zajmuje pierwszą pozycję. Po zmianie początku zdania znika: Vor der Tür stehen drei Leute — „Przed drzwiami stoją trzy osoby”.

Nie stosuj tej zasady do każdego es. Przy pogodzie pozostaje ono potrzebne także po przestawieniu: Heute regnet es — „Dzisiaj pada deszcz”.

Kiedy zaimek rzeczywiście może zniknąć?

Jeśli dwa określenia czynności mają wspólny podmiot, nie musimy go powtarzać: Ich koche und höre Musik — „Gotuję i słucham muzyki”. Ich odnosi się do obu czynności. Nie jest to swobodne opuszczanie podmiotu na polski sposób, lecz unikanie powtórzenia w połączonej konstrukcji.

W krótkich wiadomościach spotkasz Bin gleich da — „Zaraz będę”. To potoczny skrót pełnego Ich bin gleich da. Rozpoznawaj go, ale w ćwiczeniach i formalnym piśmie zachowuj pełne zdanie.

W trybie rozkazującym, czyli formie polecenia lub prośby, zasady są inne: Komm bitte! — „Przyjdź, proszę!” — oraz Kommt bitte! — „Przyjdźcie, proszę!”. Przy formie grzecznościowej Sie zostaje: Kommen Sie bitte! — „Proszę przyjść!”. Dlatego ogólna zasada o podmiocie dotyczy przede wszystkim zwykłych stwierdzeń i pytań.

Rodzaj gramatyczny a płeć osoby

Nazwy osób zazwyczaj łączą się z zaimkiem odpowiadającym ich płci, ale niektóre rzeczowniki mają inny rodzaj gramatyczny. Ważny przykład to das Mädchen — „dziewczyna”. Forma es może nawiązywać do rodzaju nijakiego tego rzeczownika, natomiast sie wskazuje na osobę płci żeńskiej i jest częste, szczególnie gdy dalej opowiadamy o konkretnej dziewczynie.

Das Mädchen heißt Lea. Sie wohnt nebenan. — „Dziewczyna ma na imię Lea. Mieszka obok”. Nie należy automatycznie poprawiać takiego sie na es. Przy rzeczach podstawową zasadą pozostaje zgodność z niemieckim rodzajem; przy osobach dochodzi również znaczenie i sposób prowadzenia opowieści.

„Das” zamiast osobowego „es”

Przy wskazywaniu i przedstawianiu używamy często das: Das ist Anna — „To Anna” — oraz Das sind meine Eltern — „To moi rodzice”. Das jest tutaj zaimkiem wskazującym, czyli wyrazem kierującym uwagę na osobę lub rzecz. Nie należy do zestawu zaimków osobowych z tabeli.

Nie zastępuj więc każdego polskiego „to” automatycznie przez es. Gdy już opowiadasz o rodzicach, naturalne będzie Sie wohnen in Poznań — „Mieszkają w Poznaniu”. Przy przedstawianiu ich komuś: Das sind meine Eltern.

Jak ćwiczyć?

  1. Łącz zaimek z czasownikiem. Ułóż krótkie zdania z sein i wohnen dla każdej pozycji tabeli. Szczególnie porównuj sie ist — „ona jest”, sie sind — „oni/one są” i Sie sind — „pan/pani jest; państwo są”. Następnie zamieniaj stwierdzenia w pytania bez zmiany pary zaimek–czasownik.
  2. Zastępuj nazwy rzeczy. Wybierz przedmioty wokół siebie i zapisz ich niemieckie nazwy z der, die lub das. Dodaj drugie zdanie z er, sie lub es. Kontroluj rodzaj niemiecki, zwłaszcza tam, gdzie różni się od polskiego: das Handy — „telefon”, das Buch — „książka”.
  3. Przestawiaj początek zdania. Z Ich lerne heute Deutsch zrób Heute lerne ich Deutsch. Potem utwórz pytanie Lerne ich heute Deutsch? Wszystkie te zdania dotyczą tego samego podmiotu. Ćwiczenie utrwala, że zaimek może zmieniać miejsce, ale nie znika tylko dlatego, że po polsku byłby zbędny.

Powiązane zagadnienia

Koncepcje, które na tym bazują

Więcej koncepcji A1

Ta koncepcja w innych językach

Porównaj we wszystkich językach