B1

Zaimki zwrotne w celowniku w języku niemieckim

Reflexivpronomen im Dativ

Ten artykuł jest częścią drzewa gramatyki języka niemiecki w Settemila Lingue.

W skrócie

Niemieckie zaimki zwrotne w celowniku to mir, dir, sich, uns, euch, sich; w formie grzecznościowej również sich. Wskazują na osobę wykonującą czynność, gdy robi ona coś sobie lub dla siebie: Ich wasche mir die Hände — „Myję sobie ręce”. Najczęściej obok nich pojawia się rzecz w bierniku, czyli odpowiedź na pytanie „kogo? co?”: tutaj die Hände. Różnicę między celownikiem a biernikiem widać w samym zaimku tylko przy ich i du: mir zamiast mich, dir zamiast dich.

O co chodzi i kiedy się to przydaje?

Zaimek zwrotny to wyraz, który odsyła do osoby wykonującej czynność — tak jak polskie „się” lub „sobie”. W zdaniu „Kupuję sobie książkę” kupujący i odbiorca zakupu to ta sama osoba. Po niemiecku powiemy Ich kaufe mir ein Buch. Podmiot, czyli ten, kto wykonuje czynność, to ich („ja”), a mir wskazuje, że książkę kupuję dla siebie.

Na poziomie B1 warto swobodnie rozróżniać dwa układy: Ich wasche mich — „Myję się” oraz Ich wasche mir die Hände — „Myję sobie ręce”. Nie chodzi tylko o zamianę jednego słowa. W drugim zdaniu czynność dotyczy bezpośrednio rąk, a zaimek wskazuje osobę, do której te ręce należą. Ten sam mechanizm spotkasz przy myciu zębów, zakładaniu kurtki, robieniu kawy i wielu innych codziennych czynnościach.

Polskie „sobie” jest dobrym punktem wyjścia, ale nie gotową instrukcją tłumaczenia. W polszczyźnie można powiedzieć po prostu „Myję ręce”, a niemiecki chętnie wskazuje właściciela przez mir. Z kolei w wyrażeniu Ich merke mir die Adresse — „Zapamiętuję adres” polski odpowiednik w ogóle nie potrzebuje zaimka. Ucz się więc całych połączeń, nie samego równania „sobie = mir”.

Jak tworzyć te zdania?

Pełna tabela form

Celownik, po niemiecku Dativ, to przypadek, czyli forma wyrazu zależna od jego roli w zdaniu. Często odpowiada na pytanie „komu? czemu?”. Biernik, czyli Akkusativ, zwykle wskazuje osobę lub rzecz, której czynność dotyczy bezpośrednio, i odpowiada na pytanie „kogo? co?”. Te pytania pomagają zrozumieć przykłady, ale o niemieckim przypadku decyduje niemiecka konstrukcja, nie polskie tłumaczenie.

Podmiot Zaimek zwrotny w celowniku Dla porównania: w bierniku Znaczenie podmiotu
ich mir mich ja
du dir dich ty
er / sie / es sich sich on / ona / ono
wir uns uns my
ihr euch euch wy
sie sich sich oni / one
Sie sich sich pan / pani / państwo

W polszczyźnie „sobie” nie zmienia się wraz z osobą: „ja sobie”, „ty sobie”, „oni sobie”. Po niemiecku trzeba wybrać formę pasującą do podmiotu. Dlatego „kupujemy sobie” to wir kaufen uns, a nie wir kaufen sich.

Forma sich jest taka sama w obu przypadkach. W zdaniu Er wäscht sich — „On się myje” występuje w bierniku, a w Er wäscht sich die Hände — „On myje sobie ręce” w celowniku. Nie rozpoznasz tej różnicy po wyglądzie słowa; musisz zobaczyć, jak zbudowane jest całe zdanie.

Podstawowy układ: ktoś robi sobie coś

W najczęstszym schemacie występują trzy elementy:

  • osoba wykonująca czynność;
  • zaimek w celowniku, wskazujący tę samą osobę;
  • dopełnienie w bierniku, czyli osoba lub rzecz, której czynność bezpośrednio dotyczy.

W Ich kaufe mir ein Buch — „Kupuję sobie książkę” mamy zatem:

  • ich: kto kupuje? — ja;
  • ein Buch: co kupuję? — książkę;
  • mir: komu ją kupuję? — sobie.

Zaimek jest zwrotny właśnie dlatego, że wraca do podmiotu. Porównaj Ich kaufe dir ein Buch — „Kupuję ci książkę”. Tutaj dir nadal jest celownikiem, ale nie ma znaczenia zwrotnego: kupuję coś innej osobie.

Od „myję się” do „myję sobie ręce”

Niemiecki Polski Co się zmienia?
Ich wasche mich. Myję się. Czynność dotyczy mnie jako osoby; zaimek jest w bierniku.
Ich wasche mir die Hände. Myję sobie ręce. W bierniku są ręce, a zaimek jest w celowniku.
Du ziehst dich an. Ubierasz się. Zaimek w bierniku wskazuje osobę ubieraną.
Du ziehst dir eine Jacke an. Zakładasz sobie kurtkę. W bierniku jest kurtka; zaimek wskazuje, komu ją zakładasz.

To użyteczna reguła dla tych par, ale nie ogólna zasada „gdy pojawia się jakakolwiek rzecz, zmień zaimek na celownik”. Trzeba sprawdzić, czy ta rzecz rzeczywiście zajmuje miejsce dopełnienia w bierniku. Wyrażenie z przyimkiem, czyli wyrazem takim jak „na”, „o” lub „z”, może pełnić zupełnie inną funkcję. Do tego rozróżnienia wrócimy w części dla bardziej zaawansowanych.

Części ciała: zwykle rodzajnik, nie „mój”

W zdaniach o pielęgnacji ciała niemiecki często stosuje zaimek w celowniku oraz rodzajnik określony. Rodzajnik to krótkie słowo przed nazwą osoby lub rzeczy, np. die w die Hände („ręce”). Zaimek wyjaśnia już, do kogo dana część ciała należy:

  • Ich wasche mir das Gesicht. — „Myję sobie twarz”.
  • Du kämmst dir die Haare. — „Czeszesz sobie włosy”.
  • Er putzt sich die Zähne. — „On myje zęby”.

Nie trzeba dodawać odpowiednika „moje”, „twoje” czy „swoje”. Zdanie Ich wasche meine Hände — „Myję swoje ręce” jest możliwe, zwłaszcza gdy istotne jest podkreślenie właściciela. Nie należy więc uznawać każdej formy z „moje” za błąd. W zwykłej relacji z porannej toalety bardziej typowe jest jednak Ich wasche mir die Hände.

Miejsce zaimka w zdaniu

W zwykłym zdaniu oznajmującym z ich lub du zaimek zwrotny stoi najczęściej tuż po odmienionym czasowniku, czyli formie dopasowanej do osoby:

  • Ich mache mir einen Tee. — „Robię sobie herbatę”.
  • Heute mache ich mir einen Tee. — „Dzisiaj robię sobie herbatę”.

Gdy zaczynasz od heute („dzisiaj”), czasownik pozostaje na drugim miejscu, potem pojawiają się ich mir. W pytaniu bez słowa pytającego czasownik stoi na początku: Machst du dir einen Tee? — „Robisz sobie herbatę?”.

Zaimek nie znika przy zmianie czasu ani po dodaniu czasownika wyrażającego np. konieczność:

  • Ich habe mir einen Tee gemacht. — „Zrobiłem sobie herbatę”.
  • Ich muss mir die Hände waschen. — „Muszę umyć sobie ręce”.
  • …, weil ich mir die Hände waschen muss. — „…, ponieważ muszę umyć sobie ręce”.

W ostatnim przykładzie weil wprowadza zdanie podrzędne, czyli część wypowiedzi zależną od innej części. Dlatego odmienione muss trafia na koniec. Przypadek zaimka nadal pozostaje taki sam.

Przykłady w codziennych sytuacjach

Poniższe zdania pokazują pielęgnację ciała, zakupy, przygotowywanie czegoś dla siebie i stałe połączenia. Polskie tłumaczenia są celowo naturalne: „sobie” pojawia się tam, gdzie rzeczywiście pasuje.

Niemiecki Polski Na co zwrócić uwagę
Ich wasche mir die Hände. Myję sobie ręce. Osobę wskazuje zaimek, a mytą częścią ciała są ręce.
Er putzt sich die Zähne. On myje zęby. W trzeciej osobie celownik ma formę „sich”.
Du kämmst dir die Haare. Czeszesz sobie włosy. Przy „du” potrzebna jest forma „dir”.
Wir ziehen uns die Schuhe aus. Zdejmujemy buty. Zaimek wskazuje, że zdejmujemy własne buty.
Ich kaufe mir ein Buch. Kupuję sobie książkę. Zakup jest przeznaczony dla kupującego.
Ihr macht euch einen Kaffee. Robicie sobie kawę. Do „ihr” pasuje „euch”.
Sie bestellt sich eine Suppe. Ona zamawia sobie zupę. Zamawiająca i odbiorczyni to ta sama osoba.
Wir wünschen uns mehr Zeit. Chcielibyśmy mieć więcej czasu. Chodzi o własne życzenie lub pragnienie.
Ich merke mir die Adresse. Zapamiętuję adres. Polski odpowiednik nie wymaga „sobie”.
Kannst du dir das vorstellen? Czy możesz to sobie wyobrazić? „das” oznacza to, co ktoś sobie wyobraża.
Habt ihr euch den Film angesehen? Obejrzeliście ten film? Zaimek pozostaje także w zdaniu o przeszłości.
Nehmen Sie sich bitte einen Moment Zeit. Proszę poświęcić na to chwilę. Grzecznościowe „Sie”, ale małe „sich”.

Najczęstsze błędy

1. Biernik zamiast celownika przy części ciała

  • Błędnie: Ich wasche mich die Hände.
  • Poprawnie: Ich wasche mir die Hände. — „Myję sobie ręce”.
  • Dlaczego: die Hände zajmuje miejsce rzeczy mytej. Osobę, której ręce są myte, wskazuje tu celownik mir.

2. Jedno „sich” dla wszystkich osób

  • Błędnie: Wir kaufen sich ein Auto.
  • Poprawnie: Wir kaufen uns ein Auto. — „Kupujemy sobie samochód”.
  • Dlaczego: W przeciwieństwie do polskiego „sobie” niemiecki zaimek zależy od osoby. Przy wir używamy uns, przy ihr — euch.

3. Pomijanie zaimka na podstawie polskiego tłumaczenia

  • Błędnie w znaczeniu „zapamiętuję”: Ich merke die Nummer.
  • Poprawnie: Ich merke mir die Nummer. — „Zapamiętuję numer”.
  • Dlaczego: sich etwas merken oznacza „zapamiętywać coś”. Samo merken ma inne zastosowania, np. oznacza „zauważać”. Polski brak „sobie” nie jest powodem, by usunąć niemiecki zaimek.

4. Celownik przy każdym czasowniku zwrotnym

  • Błędnie: Ich freue mir auf den Urlaub.
  • Poprawnie: Ich freue mich auf den Urlaub. — „Cieszę się na urlop”.
  • Dlaczego: Połączenie sich auf etwas freuen wymaga zaimka zwrotnego w bierniku. auf den Urlaub to wyrażenie z przyimkiem, a nie drugie bezpośrednie dopełnienie, które zmieniałoby mich w mir.

5. Wielka litera w zaimku zwrotnym po formie grzecznościowej

  • Błędnie: Kaufen Sie Sich ein Ticket?
  • Poprawnie: Kaufen Sie sich ein Ticket? — „Czy kupuje pan/pani sobie bilet?”.
  • Dlaczego: Grzecznościowe Sie piszemy wielką literą, ale zwrotne sich pozostaje małą literą, chyba że rozpoczyna zdanie.

Uwagi o użyciu

Czy zaimek można opuścić?

To zależy od wyrażenia. W Ich kaufe mir ein Buch — „Kupuję sobie książkę” zaimek dopowiada, dla kogo jest zakup. Bez niego Ich kaufe ein Buch znaczy po prostu „Kupuję książkę”; odbiorca nie jest wskazany. Podobnie Ich mache einen Kaffee — „Robię kawę” nie określa, dla kogo ona będzie.

Inaczej jest w stałych połączeniach, takich jak sich etwas merken — „zapamiętywać coś” lub sich etwas vorstellen — „wyobrażać sobie coś”. Tu zaimek jest częścią określonego znaczenia. Usunięcie go może zmienić sens lub sprawić, że zdanie nie będzie pasować do tego, co chcesz powiedzieć. Dlatego warto zapisywać w notatkach nie samo merken, lecz cały wzór sich etwas merken.

Język codzienny i polecenia

Te konstrukcje są neutralne i powszechne zarówno w rozmowie, jak i w zwykłych tekstach. Ich mache mir Sorgen — „Martwię się” nie jest potocznym skrótem ani błędem. To ustalone niemieckie wyrażenie, którego polski odpowiednik ma inną budowę.

W trybie rozkazującym, czyli w prośbach, radach i poleceniach, zaimek także dobieramy do adresata:

  • Wasch dir die Hände! — „Umyj ręce!”.
  • Wascht euch die Hände! — „Umyjcie ręce!”.
  • Waschen Sie sich bitte die Hände! — „Proszę umyć ręce!”.

Gönn dir eine Pause! — „Zrób sobie przerwę!” to naturalna rada kierowana do znajomej osoby. Zwrot sich etwas gönnen oznacza pozwolić sobie na coś przyjemnego, na coś, co dobrze nam zrobi.

Dla bardziej zaawansowanych

Nie zawsze musi być obok rzecz w bierniku

Zasada z drugim dopełnieniem dobrze opisuje najczęstsze przykłady B1, ale nie wyczerpuje wszystkich konstrukcji. Nie zmieniaj automatycznie celownika na biernik tylko dlatego, że nie widzisz obok nazwy rzeczy. Przypadek może należeć do utrwalonego wyrażenia.

  • Ich bin mir sicher. — „Jestem pewien / pewna”.
  • Du musst dir nicht schaden. — „Nie możesz sobie szkodzić”.

W pierwszym przykładzie uczymy się całego sich sicher sein — „być pewnym”. W drugim schaden — „szkodzić” wymaga celownika także wtedy, gdy mowa o innej osobie. Zaimek jest zwrotny, bo osoba szkodząca i poszkodowana są tutaj tą samą osobą. Oba zdania pokazują, dlaczego przypadek trzeba wiązać z konstrukcją, a nie z liczbą wyrazów w zdaniu.

Sama obecność biernika po przyimku nie wystarcza

Porównaj dwie konstrukcje:

  • Ich erinnere mich an den Termin. — „Pamiętam o terminie”.
  • Ich merke mir den Termin. — „Zapamiętuję termin”.

W pierwszej an den Termin jest częścią połączenia z przyimkiem an. Zaimek mich pozostaje w bierniku. W drugiej den Termin jest bezpośrednim dopełnieniem, a w wyrażeniu sich etwas merken potrzebne jest mir. Zbliżony sens polskich zdań nie oznacza identycznej gramatyki niemieckiej.

Dwa zaimki i ich kolejność

Gdy rzecz zastępuje krótki zaimek, np. es — „to”, często stoi on przed celownikiem:

  • Ich kaufe mir das Buch. — „Kupuję sobie tę książkę”.
  • Ich kaufe es mir. — „Kupuję ją sobie”.
  • Ich kann es mir nicht leisten. — „Nie stać mnie na to”.

Nie ucz się więc sztywnej reguły „zaimek zwrotny zawsze stoi zaraz po czasowniku”. W neutralnych zdaniach z dwoma nieakcentowanymi zaimkami osobowymi biernik zwykle poprzedza celownik. Układ całego zdania zależy też od tego, co jest już znane rozmówcy i co chcesz podkreślić.

Podkreślenie „sam sobie”

Żeby zaakcentować samodzielność lub przeciwstawić sobie odbiorców, można dodać selbst:

  • Ich habe mir selbst geholfen. — „Sam sobie pomogłem”.
  • Sie hat sich selbst ein Geschenk gekauft. — „Sama kupiła sobie prezent”.

Selbst wzmacnia znaczenie, ale nie zastępuje zaimka. W pierwszym zdaniu mir jest celownikiem, ponieważ helfen — „pomagać” wymaga tego przypadku. W drugim sich wskazuje odbiorczynię prezentu.

„Sobą” a „sobie nawzajem”

W liczbie mnogiej formy uns, euch i sich mogą czasem oznaczać działanie wzajemne, czyli takie, w którym osoby robią coś jedna dla drugiej. Wir helfen uns może, zależnie od sytuacji, oznaczać „Pomagamy sobie” albo „Pomagamy sobie nawzajem”. Aby jasno wyrazić wzajemność, można powiedzieć Wir helfen einander — „Pomagamy sobie nawzajem”.

Nie przenoś jednak tej dwuznaczności na każdy przykład. Wir putzen uns die Zähne rozumiemy zwykle jako „Myjemy zęby”, każdy swoje, a nie jako wzajemne mycie sobie zębów. Odczytanie zależy także od sensu czynności i kontekstu.

Jak ćwiczyć?

  1. Buduj pary z „ich” i „du”. Zestawiaj Ich wasche mich — „Myję się” z Ich wasche mir die Hände — „Myję sobie ręce”. Potem zmień osobę: Du wäschst dich — „Myjesz się” i Du wäschst dir die Hände — „Myjesz sobie ręce”. Te osoby najlepiej pokazują różnicę form.
  2. Zapisuj całe połączenia z własnym przykładem. Przy „zapamiętywać” zanotuj sich etwas merken, przy „wyobrażać sobie” — sich etwas vorstellen. Dodaj zdanie o własnym życiu i jego polskie znaczenie. Dzięki temu nie zgubisz zaimka tam, gdzie polszczyzna go nie podpowiada.
  3. Uzupełniaj zaimki i uzasadniaj wybór. Wstaw formy do zdań poniżej. Najpierw znajdź podmiot, potem sprawdź budowę wyrażenia.
  • Ich kaufe ___ eine Fahrkarte. — „Kupuję sobie bilet”.
  • Du musst ___ die Nummer merken. — „Musisz zapamiętać numer”.
  • Wir machen ___ einen Tee. — „Robimy sobie herbatę”.
  • Freust du ___ auf das Wochenende? — „Cieszysz się na weekend?”.
  • Nehmen Sie ___ bitte Zeit. — „Proszę dać sobie czas”.

Odpowiedzi: mir, dir, uns, dich, sich. W czwartym zdaniu potrzebny jest biernik, bo używamy sich auf etwas freuen — „cieszyć się na coś”. To dobry sprawdzian, czy rozpoznajesz całą konstrukcję, a nie tylko szukasz dowolnego rzeczownika w zdaniu.

Powiązane zagadnienia

  • Zaimki zwrotne w bierniku — punkt wyjścia do rozróżniania „myję się” i „myję sobie ręce”; szczególnie ważne są pary mich–mir oraz dich–dir.

Wymagania wstępne

Zaimki zwrotne w bierniku w języku niemieckimA1

Więcej koncepcji B1