C1

ภาษาราชการและกฎหมายในภาษาไทย

ภาษาราชการและกฎหมาย

บทความนี้เป็นส่วนหนึ่งของแผนผังไวยากรณ์ภาษาไทยบน Settemila Lingue

สรุปใจความสำคัญ

ภาษาราชการและกฎหมายใช้ถ้อยคำที่ระบุผู้เกี่ยวข้อง อำนาจ หน้าที่ เงื่อนไข และเวลาของการกระทำอย่างชัดเจน เช่น ให้ผู้ยื่นคำขอส่งเอกสารเพิ่มเติมภายในระยะเวลาที่กำหนด เมื่ออ่าน ควรจับให้ได้ว่าใครต้องทำอะไร ทำเมื่อใด และมีข้อยกเว้นหรือไม่ คำว่า ขอให้ ต้อง อาจ มีสิทธิ และห้าม ทำหน้าที่ต่างกัน จึงไม่ควรอ่านรวมว่าเป็นคำสั่งทั้งหมด หรือคิดว่าประโยคที่สุภาพย่อมไม่มีผลบังคับ

ภาพรวม

หากอ่านภาษาไทยในชีวิตประจำวันได้คล่องแล้ว แต่ยังต้องอ่านประกาศของหน่วยงานหลายรอบ ปัญหาอาจไม่ได้อยู่ที่คำศัพท์เพียงอย่างเดียว ภาษาราชการมักรวบข้อมูลหลายชั้นไว้ในประโยคเดียว ใช้ชื่อหน่วยงานหรือตำแหน่งแทนคำว่า “เรา” และ “คุณ” รวมทั้งกล่าวถึงเอกสารฉบับอื่นโดยไม่อธิบายซ้ำ ผู้อ่านจึงต้องแยกทั้งใจความหลักและขอบเขตของข้อความที่ขยายอยู่รอบ ๆ

ในระดับซีหนึ่ง การเรียนเรื่องนี้ช่วยให้รับมือกับหนังสือแจ้งผล ประกาศรับสมัคร ระเบียบการใช้บริการ และข้อความเกี่ยวกับสิทธิหรือหน้าที่ได้ดีขึ้น เป้าหมายไม่ใช่การเขียนให้ยาวหรือใช้คำยาก แต่เป็นการเข้าใจความแตกต่างระหว่าง “แจ้งให้ทราบ” “ขอความร่วมมือ” “กำหนดให้ปฏิบัติ” และ “อนุญาตให้ทำได้” ซึ่งอาจปรากฏในเอกสารหน้าตาคล้ายกัน

ภาษาราชการกับภาษากฎหมายมีส่วนร่วมกันมาก แต่ไม่ใช่สิ่งเดียวกัน หนังสือราชการอาจเพียงนัดประชุมหรือส่งข้อมูล ขณะที่บทกฎหมายต้องกำหนดความหมายและผลของข้อความอย่างรัดกุม บทเรียนนี้เน้นทักษะทางภาษา ตัวอย่างทั้งหมดเป็นข้อความสมมติเพื่อการเรียน ไม่ใช่ข้อกำหนดของหน่วยงานใด และไม่ใช้แทนการตรวจเอกสารจริงหรือคำแนะนำทางกฎหมาย

โครงสร้างและวิธีอ่าน

๑. เริ่มจากผู้เกี่ยวข้อง การกระทำ และขอบเขต

ประโยคพื้นฐานยังคงเป็นภาษาไทยตามปกติ แต่ส่วนที่บอกว่าใครหรือสิ่งใดเกี่ยวข้องอาจยาวขึ้น ประธาน คือส่วนที่บอกว่ากำลังกล่าวถึงใครหรือสิ่งใด ส่วน กริยา คือคำที่บอกการกระทำหรือสภาพ เช่น “ยื่น” “พิจารณา” หรือ “มีสิทธิ” ลองแยกข้อความต่อไปนี้

ผู้ยื่นคำขอที่ได้รับแจ้งให้แก้ไขข้อมูลต้องส่งเอกสารเพิ่มเติมภายในเจ็ดวันนับแต่วันที่ได้รับแจ้ง

  • ใคร: ผู้ยื่นคำขอที่ได้รับแจ้งให้แก้ไขข้อมูล ไม่ใช่ผู้ยื่นคำขอทุกคน
  • ต้องทำอะไร: ส่งเอกสารเพิ่มเติม
  • ภายในเวลาใด: เจ็ดวัน
  • เริ่มนับจากเหตุการณ์ใด: วันที่ได้รับแจ้ง

ส่วน “ที่ได้รับแจ้งให้แก้ไขข้อมูล” เป็น อนุประโยคขยายคำนาม คือข้อความย่อยที่บอกให้รู้ว่าหมายถึงคนหรือสิ่งใดโดยเฉพาะ การอ่านข้ามส่วนนี้ทำให้เข้าใจผิดได้ว่าทุกคนมีหน้าที่ส่งเอกสารเพิ่ม

รูปแบบที่พบได้บ่อยมีดังนี้

รูปแบบ หน้าที่ของรูปแบบ
ผู้ที่…ต้อง… ระบุกลุ่มบุคคลและหน้าที่ของกลุ่มนั้น
ให้…ดำเนินการ… กำหนดหรือมอบหมายให้บุคคลหรือหน่วยงานทำสิ่งหนึ่ง
ในกรณีที่…ให้… ตั้งเงื่อนไขก่อนบอกวิธีปฏิบัติ
เมื่อ…แล้ว จึง… เชื่อมเหตุการณ์กับขั้นตอนที่ตามมา
…เว้นแต่… วางข้อยกเว้นจากข้อความหลัก
ทั้งนี้ … เพิ่มรายละเอียด ข้อจำกัด หรือคำอธิบายของเรื่องที่กล่าวมา

อย่าถือว่าทุกประโยคต้องเรียงตามรูปแบบเดียวกัน เอกสารอาจวางเงื่อนไขไว้หน้าสุด เช่น “ในกรณีที่เอกสารไม่ครบถ้วน ให้เจ้าหน้าที่แจ้งผู้ยื่นคำขอ” หรือวางเงื่อนไขไว้ท้ายประโยคก็ได้ สิ่งสำคัญคือจับความสัมพันธ์ให้ครบ ไม่ใช่หาคำกริยาคำแรกแล้วหยุดอ่าน

๒. แยกหน้าที่ของคำที่กำหนดการปฏิบัติ

คำเพียงคำเดียวอาจเปลี่ยนข้อความจากการขอร้องเป็นหน้าที่ หรือจากหน้าที่เป็นทางเลือก ควรเรียนเป็นคู่เปรียบเทียบ

ถ้อยคำ อธิบายด้วยภาษาทั่วไป จุดที่ต้องสังเกต
ผู้สมัครต้องลงนามในใบสมัคร ผู้สมัครจำเป็นต้องเซ็นชื่อในใบสมัคร กำหนดหน้าที่อย่างชัดเจน
ผู้สมัครอาจยื่นเอกสารทางไปรษณีย์ มีทางเลือกให้ส่งเอกสารทางไปรษณีย์ได้ ในบริบทนี้เป็นทางเลือก ไม่ใช่การคาดเดา
ผู้สมัครมีสิทธิขอสำเนาผลการพิจารณา ผู้สมัครสามารถขอสำเนาได้ตามสิทธิที่กำหนด ต้องดูเงื่อนไขการใช้สิทธิประกอบ
ห้ามนำเอกสารออกนอกห้อง ไม่อนุญาตให้นำเอกสารออกไป เป็นข้อห้าม ไม่ใช่เพียงคำแนะนำ
ขอให้ผู้เข้าร่วมมาถึงก่อนเวลา ผู้จัดขอให้ผู้เข้าร่วมมาเร็วขึ้น เป็นคำขอ แต่สถานะของเอกสารและบริบทยังสำคัญ
ให้เจ้าหน้าที่ตรวจสอบเอกสาร กำหนดให้เจ้าหน้าที่ตรวจเอกสาร “ให้” นำข้อความที่สั่งหรือมอบหมาย
ผู้สมัครพึงตรวจสอบข้อมูลก่อนส่ง ผู้สมัครควรตรวจข้อมูลก่อนส่ง แสดงสิ่งที่ควรปฏิบัติ ต้องอ่านบริบทประกอบ

คำว่า “อาจ” ไม่ได้แปลว่า “อาจจะเกิดขึ้น” เสมอไป ใน “เจ้าหน้าที่อาจเรียกเอกสารเพิ่มเติมได้” มักเป็นการเปิดช่องให้ใช้อำนาจตามเงื่อนไข ไม่ใช่การทำนายว่าเจ้าหน้าที่น่าจะเรียกเอกสาร ส่วน “ต้องไม่เปิดเผยข้อมูล” เป็นการกำหนดให้งดการกระทำ ต่างจาก “ไม่ต้องเปิดเผยข้อมูล” ซึ่งโดยรูปภาษาเป็นการบอกว่าไม่มีหน้าที่ต้องเปิดเผย ไม่ได้ห้ามเปิดเผยโดยตัวมันเอง

อีกคำหนึ่งที่ต้องระวังคือ ให้ เปรียบเทียบ “ให้ผู้สมัครลงนาม” กับ “อนุญาตให้ผู้สมัครแก้ไขข้อมูล” ประโยคแรกกำหนดการปฏิบัติ ส่วนประโยคหลังมีคำว่า “อนุญาต” เป็นตัวบอกว่าทำได้ จึงไม่ควรตีความจากคำว่า “ให้” โดยแยกออกจากคำที่อยู่ข้างหน้า

๓. อ่านคำเชื่อมให้เห็นเหตุ เงื่อนไข และข้อยกเว้น

คำเชื่อม คือคำที่เชื่อมข้อความและช่วยบอกว่าข้อความเหล่านั้นสัมพันธ์กันอย่างไร ภาษาราชการมักเลือกคำเชื่อมที่ทำให้ลำดับเหตุผลชัดเจน

  • เนื่องจาก / ด้วย: เกริ่นเหตุหรือข้อเท็จจริง เช่น “เนื่องจากอาคารอยู่ระหว่างซ่อมแซม สำนักงานจึงย้ายจุดรับเอกสารชั่วคราว”
  • เพื่อ: บอกจุดมุ่งหมาย เช่น “เพื่อให้การตรวจสอบเป็นไปอย่างรวดเร็ว” ไม่ได้ยืนยันว่าผลนั้นเกิดขึ้นแล้ว
  • หาก / ถ้า / ในกรณีที่: ตั้งเงื่อนไข เช่น “หากข้อมูลไม่ถูกต้อง ให้แจ้งเจ้าหน้าที่ก่อนลงนาม”
  • เว้นแต่: นำข้อยกเว้น เช่น “ห้ามเข้าพื้นที่ เว้นแต่ได้รับอนุญาตจากผู้รับผิดชอบ”
  • ทั้งนี้: เชื่อมรายละเอียดเพิ่มเติมกับข้อความก่อนหน้า แต่ไม่ได้มีความหมายเป็นข้อยกเว้นเสมอไป
  • โดย: อาจบอกวิธี ผู้ดำเนินการ หรือเงื่อนไขประกอบ ต้องดูข้อความที่ตามมา เช่น “ยื่นคำขอโดยใช้แบบที่กำหนด”

ตัวอย่าง “ต้องยื่นคำขอด้วยตนเอง เว้นแต่ผู้ยื่นคำขอไม่สามารถเดินทางมาได้และได้มอบอำนาจเป็นหนังสือ” มีเงื่อนไขในส่วนยกเว้นสองอย่างเชื่อมด้วย “และ” การจำเพียงว่า “เดินทางมาไม่ได้จึงให้คนอื่นมาแทนได้” ทำให้ข้อมูลเรื่องหนังสือมอบอำนาจหายไป

๔. รู้จักคำศัพท์ทางการโดยไม่แทนคำแบบตายตัว

ภาษาราชการมีคำจากภาษาบาลีและสันสกฤต รวมทั้งคำที่ประกอบกันเป็นหน่วยความหมายยาว ๆ เช่น “คุณสมบัติ” “หลักเกณฑ์” “พิจารณา” และ “ปฏิบัติ” แต่ไม่จำเป็นต้องรู้ที่มาของทุกคำก่อนจึงจะอ่านเข้าใจ ควรเริ่มจากหน้าที่ของคำนั้นในเอกสาร และจดเป็นกลุ่มคำที่ใช้จริง

ถ้อยคำทางการ ความหมายสำหรับการอ่าน กลุ่มคำที่ควรจำ
ประกาศกระทรวง ประกาศที่ออกโดยกระทรวง ต้องอ่านต่อว่าประกาศเรื่องใดและออกโดยอาศัยอำนาจใด
ออกกฎระเบียบ กำหนดกฎหรือระเบียบขึ้นใช้ “ออกระเบียบ” และ “กำหนดหลักเกณฑ์” อาจเหมาะกว่าเมื่อกล่าวถึงเอกสารเฉพาะ
ปฏิบัติตามอย่างเคร่งครัด ทำตามข้อกำหนดโดยไม่ละเลย ปฏิบัติตามระเบียบ ปฏิบัติตามคำสั่ง
ดำเนินการ ทำงานหรือจัดการในเรื่องที่กล่าวถึง ดำเนินการตรวจสอบ ดำเนินการแก้ไข
ยื่นคำขอ ส่งคำขอเข้ากระบวนการของหน่วยงาน ยื่นคำขอรับใบอนุญาต ยื่นคำขอต่อเจ้าหน้าที่
พิจารณา ตรวจข้อมูลและชั่งน้ำหนักก่อนตัดสินใจ พิจารณาคำขอ พิจารณาอนุมัติ
หลักเกณฑ์ ข้อกำหนดที่ใช้เป็นฐานในการพิจารณา เป็นไปตามหลักเกณฑ์ที่กำหนด
มีผลใช้บังคับ เริ่มนำข้อกำหนดมาใช้ได้ตามที่ระบุ มีผลใช้บังคับตั้งแต่วันที่…

“ดำเนินการ” ช่วยสื่อถึงกระบวนการอย่างเป็นทางการ แต่หากใช้ลอย ๆ อาจไม่บอกว่าต้องทำอะไร “ให้ดำเนินการโดยเร็ว” จึงชัดน้อยกว่า “ให้ตรวจสอบข้อมูลและแจ้งผลโดยเร็ว” ผู้เขียนที่ดีเลือกใช้คำทางการเมื่อช่วยให้แม่นยำ ไม่ใช่เติม “ดำเนินการ” หน้ากริยาทุกคำ

๕. เข้าใจการใช้ “การ” และ “ความ”

คำนาม คือคำที่ใช้เรียกคน สิ่งของ เรื่อง หรือแนวคิด การเติม “การ” หน้าคำบางคำทำให้พูดถึงกิจกรรมนั้นเป็นเรื่องหนึ่ง เช่น “ตรวจสอบ” เป็น “การตรวจสอบ” ส่วน “ความ” มักทำให้พูดถึงสภาพหรือลักษณะ เช่น “ถูกต้อง” เป็น “ความถูกต้อง”

เจ้าหน้าที่ตรวจสอบเอกสาร → การตรวจสอบเอกสารใช้เวลาสามวันทำการ

ข้อมูลถูกต้อง → ผู้ยื่นคำขอต้องรับรองความถูกต้องของข้อมูล

วิธีนี้ทำให้เอกสารกล่าวถึงกระบวนการหรือคุณสมบัติได้สะดวก แต่ใช้มากเกินไปแล้วอ่านยาก เช่น “มีความประสงค์ในการดำเนินการขอรับ…” อาจย่อเป็น “ประสงค์จะขอรับ…” ได้โดยไม่เสียความเป็นทางการ ทั้งนี้ ต้องไม่ย่อจนชื่อกระบวนการหรือความหมายเฉพาะเปลี่ยนไป

ตัวอย่างในบริบท

คอลัมน์กลางถอดความให้เข้าใจง่าย ไม่ใช่ข้อความที่ใช้แทนต้นฉบับได้ทุกกรณี โดยเฉพาะเมื่อต้นฉบับกำหนดสิทธิ หน้าที่ หรือกำหนดเวลา

ข้อความทางการ ถอดความเป็นภาษาทั่วไป ข้อสังเกต
ประกาศกระทรวงฉบับนี้มีผลใช้บังคับตั้งแต่วันที่ ๑ พฤศจิกายนเป็นต้นไป ประกาศฉบับนี้เริ่มใช้วันที่ ๑ พฤศจิกายน “ตั้งแต่…เป็นต้นไป” ระบุจุดเริ่ม ไม่ได้บอกวันสิ้นสุด
หน่วยงานได้ออกกฎระเบียบเกี่ยวกับการเข้าใช้พื้นที่ส่วนกลาง หน่วยงานกำหนดกฎสำหรับการใช้พื้นที่ส่วนกลางแล้ว “ได้” ในประโยคนี้บอกว่าได้ทำการนั้นแล้ว
ผู้ใช้บริการต้องปฏิบัติตามข้อกำหนดอย่างเคร่งครัด ผู้ใช้บริการต้องทำตามข้อกำหนดโดยไม่ละเลย เป็นหน้าที่ ไม่ใช่คำแนะนำทั่วไป
เจ้าหน้าที่จะดำเนินการตรวจสอบเมื่อได้รับเอกสารครบถ้วนแล้ว เจ้าหน้าที่จะเริ่มตรวจเมื่อได้เอกสารครบ เงื่อนไขคือได้รับเอกสารครบ ไม่ใช่ได้รับเพียงบางส่วน
ให้ผู้ยื่นคำขอแนบสำเนาบัตรประจำตัวพร้อมรับรองสำเนาถูกต้อง ผู้ยื่นคำขอต้องแนบสำเนาบัตรและรับรองว่าสำเนาถูกต้อง “ให้” กำหนดสิ่งที่ต้องทำในบริบทนี้
ขอให้ผู้เข้าร่วมประชุมแจ้งข้อจำกัดด้านอาหารล่วงหน้า ผู้จัดขอให้ผู้เข้าร่วมบอกล่วงหน้าว่ามีข้อจำกัดเรื่องอาหารหรือไม่ เป็นคำขอเพื่อเตรียมการ
ในกรณีที่ข้อมูลไม่ตรงกัน ให้เจ้าหน้าที่ติดต่อผู้ยื่นคำขอ ถ้าข้อมูลไม่ตรงกัน เจ้าหน้าที่ต้องติดต่อคนที่ยื่นคำขอ ไม่ได้กำหนดให้ติดต่อทุกกรณี
ผู้ได้รับอนุญาตอาจขอต่ออายุใบอนุญาตได้ตามหลักเกณฑ์ที่กำหนด คนที่ได้รับอนุญาตแล้วสามารถขอต่ออายุได้ตามเงื่อนไข ขอได้ไม่ได้หมายความว่าจะได้รับอนุญาตแน่นอน
ห้ามเปิดเผยข้อมูลส่วนบุคคล เว้นแต่มีฐานทางกฎหมายให้เปิดเผยได้ ห้ามเปิดเผยข้อมูลส่วนบุคคล ยกเว้นกรณีที่กฎหมายเปิดทางไว้ ต้องตรวจว่าข้อยกเว้นใดใช้ได้จริง ไม่ใช่ตัดสินเองจากประโยคนี้
โปรดยื่นเอกสารภายในวันที่ ๓๐ พฤศจิกายน ขอให้ส่งเอกสารไม่เกินวันที่ ๓๐ พฤศจิกายน คำว่า “โปรด” ทำให้น้ำเสียงสุภาพ ไม่ได้ยกเลิกกำหนดเวลา
ที่ประชุมมีมติให้เลื่อนการพิจารณาออกไป ที่ประชุมตัดสินใจเลื่อนการพิจารณา “มีมติ” ระบุว่าการตัดสินใจมาจากที่ประชุม
จึงเรียนมาเพื่อโปรดพิจารณาอนุมัติ จึงส่งเรื่องมาให้ผู้รับพิจารณาว่าจะอนุมัติหรือไม่ เป็นการเสนอขอ ไม่ได้บอกว่าอนุมัติแล้ว

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

๑. สลับ “อนุญาต” กับ “อนุมัติ” โดยไม่ดูเรื่องที่กล่าวถึง

  • ไม่เหมาะกับความหมายที่ต้องการ: ขออนุมัติเข้าเยี่ยมชมพื้นที่ควบคุม
  • เหมาะกว่าเมื่อขอสิทธิเข้าพื้นที่: ขออนุญาตเข้าเยี่ยมชมพื้นที่ควบคุม
  • เหตุผล: “อนุญาต” เน้นการยอมให้ทำสิ่งหนึ่ง ส่วน “อนุมัติ” เน้นการเห็นชอบเรื่องที่เสนอ เช่น โครงการหรือการใช้งบประมาณ บางกระบวนการอาจเกี่ยวข้องกับทั้งสองอย่าง จึงควรใช้ชื่อตามแบบเอกสารจริง ไม่ถือว่าคู่นี้ใช้แทนกันได้เสมอ

๒. อ่านคำว่า “ไม่ต้อง” เป็นข้อห้าม

  • อ่านผิด: “ผู้สมัครไม่ต้องแนบรูปถ่าย” หมายถึง ห้ามแนบรูปถ่าย
  • อ่านถูก: ผู้สมัครไม่มีหน้าที่ต้องแนบรูปถ่ายตามข้อความนี้
  • เหตุผล: “ไม่ต้องทำ” คือไม่จำเป็นต้องทำ ส่วน “ต้องไม่ทำ” หรือ “ห้ามทำ” กำหนดให้งดทำ ถ้าจะทราบว่าแนบเพิ่มได้หรือไม่ ต้องดูคำชี้แจงส่วนอื่น ไม่สรุปจาก “ไม่ต้อง” เพียงอย่างเดียว

๓. อ่าน “เว้นแต่” โดยลืมว่าข้อยกเว้นย้อนกลับไปหาอะไร

  • อ่านผิด: “ห้ามบุคคลภายนอกเข้าพื้นที่ เว้นแต่ได้รับอนุญาต” หมายถึง บุคคลภายนอกเข้าพื้นที่ได้ตามปกติ
  • อ่านถูก: โดยหลักบุคคลภายนอกเข้าไม่ได้ แต่ผู้ที่ได้รับอนุญาตอยู่ในข้อยกเว้น
  • เหตุผล: ต้องจับข้อความหลักก่อน แล้วจึงดูว่าข้อยกเว้นเปิดทางให้ใคร ภายใต้เงื่อนไขใด ไม่ดึงส่วนท้ายมาอ่านแยกเดี่ยว

๔. เปลี่ยน “วันทำการ” เป็น “วัน” ตอนสรุป

  • สรุปผิด: “ส่งเอกสารภายในห้าวันทำการ” คือ ส่งภายในห้าวัน
  • สรุปถูก: ต้องส่งภายในห้าวันทำการตามวิธีนับที่ใช้กับเอกสารนั้น
  • เหตุผล: “วัน” กับ “วันทำการ” อาจทำให้ได้กำหนดคนละวัน วันหยุด วิธีนับวันแรก และเวลาปิดรับต้องตรวจจากข้อกำหนดที่เกี่ยวข้อง อย่าเดาจากความคุ้นเคย

๕. เติมคำทางการจนไม่เหลือการกระทำที่ชัดเจน

  • ควรปรับ: ให้ดำเนินการในส่วนของการดำเนินการเกี่ยวกับการตรวจสอบเอกสาร
  • ชัดกว่า: ให้เจ้าหน้าที่ตรวจสอบเอกสาร
  • เหตุผล: คำว่า “ในส่วนของ” “เกี่ยวกับ” และ “การดำเนินการ” ไม่ได้ทำให้ข้อความแม่นยำขึ้นโดยอัตโนมัติ หากตั้งใจมอบหมายงาน ควรระบุผู้ทำและงานให้ตรง

๖. ใช้คำปิดหนังสือไม่ตรงกับสิ่งที่ต้องการ

  • ไม่ตรงจุดประสงค์: จึงเรียนมาเพื่อโปรดทราบ แล้วคาดหวังให้ผู้รับอนุมัติงบประมาณ
  • ตรงจุดประสงค์: จึงเรียนมาเพื่อโปรดพิจารณาอนุมัติ
  • เหตุผล: “ทราบ” คือรับรู้ข้อมูล ส่วน “พิจารณาอนุมัติ” คือให้ตัดสินใจต่อข้อเสนอ เนื้อหาก่อนคำปิดก็ควรบอกเรื่อง จำนวนเงิน หรือข้อมูลที่ต้องใช้พิจารณาให้ครบ ไม่ฝากสาระสำคัญไว้ที่คำปิดเพียงบรรทัดเดียว

ข้อควรรู้ในการใช้งาน

ความเป็นทางการไม่ได้หมายถึงความเยิ่นเย้อ

เมื่อพูดกับเจ้าหน้าที่ อาจถามว่า “ต้องใช้เอกสารอะไรบ้างครับ” หรือ “ยื่นทางออนไลน์ได้ไหมคะ” ได้ตามปกติ ไม่จำเป็นต้องใช้ “ข้าพเจ้ามีความประสงค์จะขอทราบ…” ทุกครั้ง แต่เมื่อลงแบบคำขอ ควรใช้ถ้อยคำและช่องข้อมูลตามแบบนั้น ความเหมาะสมขึ้นอยู่กับช่องทาง ผู้รับ และจุดประสงค์ ไม่ใช่ว่ายิ่งยาวยิ่งสุภาพ

คำว่า “ข้าพเจ้า” พบได้ในคำรับรองหรือคำขอที่ผู้เขียนแสดงตนเป็นผู้รับผิดชอบข้อความ เช่น “ข้าพเจ้าขอรับรองว่าข้อมูลข้างต้นเป็นความจริง” ส่วน “ผู้ยื่นคำขอ” เหมาะกับข้อความที่กล่าวถึงบุคคลตามบทบาท เช่น ข้อกำหนดสำหรับผู้ยื่นคำขอทุกคน สองคำนี้จึงไม่จำเป็นต้องใช้แทนกันตลอดทั้งเอกสาร

อย่าตัดสินผลของเอกสารจากชื่อหรือคำสุภาพเท่านั้น

“ประกาศ” อาจใช้แจ้งข้อมูลหรือกำหนดวิธีปฏิบัติ ส่วน “คำสั่ง” “ระเบียบ” และ “ข้อบังคับ” ต้องอ่านทั้งผู้ออก ขอบเขต และฐานอำนาจ ไม่ควรจัดลำดับผลทางกฎหมายจากชื่อเอกสารอย่างเดียว เช่นเดียวกัน “ขอให้” และ “โปรด” อาจใช้ในหนังสือที่มีการกำหนดหน้าที่อยู่ในเนื้อหาหรืออ้างอิงกฎอื่นไว้แล้ว

เวลาอ่านพบ “ตามหนังสือที่อ้างถึง” “ตามข้อ ๔” หรือ “ตามหลักเกณฑ์ที่กำหนด” ให้ถือว่ามีข้อมูลอยู่อีกส่วนหนึ่งที่ต้องตามอ่าน ข้อความที่ดูเข้าใจง่ายอาจยังไม่ครบเงื่อนไขในตัวเอง

ระวังคำที่ชี้กลับไปยังข้อความก่อนหน้า

คำว่า “ดังกล่าว” “ข้างต้น” และ “นั้น” ช่วยลดการกล่าวซ้ำ แต่ผู้อ่านต้องตามให้ได้ว่าหมายถึงอะไร เช่น “ให้ส่งเอกสารดังกล่าวภายในเจ็ดวัน” ต้องย้อนดูว่าก่อนหน้านั้นระบุเอกสารใดไว้บ้าง หากมีหลายรายการ การเขียนชื่อเอกสารซ้ำหรือใช้เลขรายการอาจชัดกว่า

ในทำนองเดียวกัน “ที่” ไม่ได้ทำหน้าที่เดียวเสมอไป “คำขอที่ยื่นไว้” ใช้ขยายคำขอ แต่ “หนังสือที่ กก ๐๐๑/๒๕๖๙” ใช้ระบุเลขหนังสือ อย่าใช้วิธีแบ่งประโยคจากคำว่า “ที่” แบบเดียวกับทุกกรณี

เจาะลึกการอ่านและเขียนขั้นสูง

๑. นิยามเฉพาะอาจสำคัญกว่าความหมายทั่วไป

บทนิยาม คือส่วนที่กำหนดว่าคำหนึ่งหมายถึงอะไรในเอกสารนั้น มักพบรูป “ในระเบียบนี้…หมายความว่า…” เช่น

ในระเบียบนี้ “ผู้ใช้บริการ” หมายความว่า ผู้ที่ลงทะเบียนใช้ห้องประชุมของศูนย์

เมื่ออ่านข้อถัดไป คำว่า “ผู้ใช้บริการ” จึงต้องผูกกับนิยามนี้ ไม่ใช่ทุกคนที่เข้ามาในอาคาร คำว่า “หมายความรวมถึง” อาจใช้ขยายให้ครอบคลุมสิ่งที่ระบุเพิ่ม การอ่านนิยามก่อนช่วยลดการเดาว่าคำทั่วไปถูกใช้กว้างหรือแคบเพียงใด

หากคำเดียวกันมีนิยามในเอกสารหลายฉบับ อย่านำความหมายจากอีกฉบับมาใช้โดยอัตโนมัติ ต้องตรวจว่าข้อความปัจจุบันอ้างอิงนิยามใด และใช้ภายในขอบเขตไหน

๒. แยก “และ” “หรือ” กับขอบเขตของคำขยาย

เปรียบเทียบข้อความสมมติสองแบบ

  • “ผู้สมัครต้องมีประสบการณ์ด้านบัญชี และ ผ่านการอบรม” โดยรูปภาษา ต้องมีทั้งสองเงื่อนไข
  • “ผู้สมัครต้องมีประสบการณ์ด้านบัญชี หรือ ผ่านการอบรม” โดยรูปภาษา เปิดทางให้เข้าเงื่อนไขอย่างใดอย่างหนึ่งได้ แต่ยังต้องอ่านข้อกำหนดส่วนอื่นประกอบ

คำว่า “หรือ” ไม่ได้บอกเสมอว่าห้ามมีทั้งสองอย่าง ส่วนข้อความอย่าง “เจ้าหน้าที่และผู้รับจ้างที่ได้รับมอบหมาย” อาจทำให้ไม่แน่ใจว่า “ที่ได้รับมอบหมาย” ขยายเฉพาะผู้รับจ้างหรือทั้งสองกลุ่ม ในการอ่าน อย่าเดาหากเป็นสาระสำคัญ ในการเขียน ควรทำให้ชัด เช่น “เจ้าหน้าที่ที่ได้รับมอบหมายและผู้รับจ้างที่ได้รับมอบหมาย” หรือแยกเป็นรายการตามความหมายที่ต้องการ

๓. ประโยคที่เน้นเอกสารอาจไม่บอกผู้กระทำ

กรรมวาจก คือโครงสร้างที่ยกผู้หรือสิ่งที่รับการกระทำขึ้นมากล่าว เช่น “คำขอได้รับการพิจารณาแล้ว” แทน “คณะกรรมการพิจารณาคำขอแล้ว” ภาษาราชการใช้รูปเช่นนี้เพื่อเน้นสถานะของเรื่อง แต่ไม่ได้ทำให้รู้เสมอว่าใครเป็นผู้ดำเนินการ

ที่สำคัญ พิจารณาแล้วไม่ได้เท่ากับอนุมัติแล้ว ผลอาจเป็นอนุมัติ ไม่อนุมัติ หรือให้แก้ไขข้อมูลก็ได้ เช่นเดียวกับ “ได้รับเรื่องแล้ว” ที่ยืนยันการรับเรื่อง ไม่ใช่ยืนยันว่าคำขอผ่านการตรวจครบทุกขั้นตอน

ในการเขียน หากต้องระบุความรับผิดชอบ ควรบอกผู้ทำ เช่น “ฝ่ายทะเบียนตรวจสอบข้อมูลแล้ว” แต่หากต้องการแจ้งสถานะงานโดยผู้ดำเนินการไม่ใช่สาระหลัก “ข้อมูลได้รับการตรวจสอบแล้ว” ก็อาจเหมาะสม ไม่จำเป็นต้องเปลี่ยนทุกประโยคให้เป็นรูปเดียวกัน

๔. แยกความหมายของเวลาอย่างละเอียด

“ตั้งแต่วันที่…” ระบุจุดเริ่ม “ภายในวันที่…” ระบุเส้นตาย ส่วน “ภายในเจ็ดวันนับแต่…” ระบุทั้งช่วงเวลาและเหตุการณ์ที่ใช้เริ่มนับ หากเปลี่ยน “วันที่ได้รับแจ้ง” เป็น “วันที่ออกหนังสือ” กำหนดเวลาที่ผู้อ่านเข้าใจอาจเปลี่ยนทันที

คำว่า “ให้มีผลย้อนหลัง” “มีผลใช้บังคับ” และ “ยกเลิก” ก็มีหน้าที่ต่างกันในเอกสาร ไม่ควรสรุปว่าเอกสารทุกฉบับเริ่มใช้ในวันที่ลงชื่อ สำหรับการคำนวณวันจริง ต้องตรวจบทบัญญัติหรือระเบียบที่ใช้กับเรื่องนั้น รวมทั้งวันหยุด ช่องทางส่ง และเวลาปิดรับ บทเรียนภาษาให้รู้ว่าต้องมองหาข้อมูลใด แต่ไม่สามารถแทนกฎการนับกำหนดเวลาของแต่ละกรณีได้

๕. ลองแกะประกาศหนึ่งย่อหน้า

ผู้ยื่นคำขอที่ได้รับแจ้งให้แก้ไขข้อมูลต้องส่งเอกสารเพิ่มเติมภายในเจ็ดวันนับแต่วันที่ได้รับแจ้ง ทั้งนี้ หากไม่อาจส่งเอกสารได้ภายในระยะเวลาดังกล่าว ให้ยื่นคำขอขยายระยะเวลาก่อนครบกำหนด โดยระบุเหตุผลและแนบหลักฐานประกอบ

อ่านเป็นห้าชั้นได้ดังนี้

๑. ขอบเขตบุคคล: เฉพาะผู้ยื่นคำขอที่ได้รับแจ้งให้แก้ไขข้อมูล
๒. หน้าที่หลัก: ส่งเอกสารเพิ่มเติม
๓. กำหนดเวลา: ภายในเจ็ดวัน โดยมีวันที่ได้รับแจ้งเป็นจุดอ้างอิง
๔. กรณีทำไม่ทัน: ต้องยื่นคำขอขยายระยะเวลาก่อนครบกำหนด
๕. สิ่งที่ต้องส่งพร้อมคำขอขยาย: เหตุผลและหลักฐานประกอบ

ข้อความนี้ยัง ไม่ได้รับรองว่าจะได้ขยายเวลา เพราะกำหนดเพียงการยื่นคำขอ และไม่ได้บอกว่าจะเกิดอะไรขึ้นหากไม่ยื่นตามกำหนด ผู้อ่านที่รอบคอบแยกสิ่งที่ข้อความระบุออกจากสิ่งที่ตนคาดเดา แล้วค้นหาข้อกำหนดเรื่องผลการพิจารณาหรือผลของการไม่ปฏิบัติตามจากส่วนอื่น

แนวทางฝึกด้วยตนเอง

๑. ฝึกถอดความโดยรักษาเงื่อนไขให้ครบ เลือกประกาศสาธารณะสั้น ๆ แล้วเขียนสรุปสี่ช่อง ได้แก่ ใคร ทำอะไร เมื่อใด และมีเงื่อนไขหรือข้อยกเว้นอะไร ขีดเส้นใต้ “ต้อง” “อาจ” “ห้าม” และ “เว้นแต่” จากนั้นเทียบกับต้นฉบับว่ามีสิทธิหรือหน้าที่ส่วนใดหายไปหรือไม่ หากมีการอ้างข้ออื่น ให้จดว่า “ต้องอ่านต่อ” แทนการเติมคำตอบเอง

๒. ฝึกเปลี่ยนระดับภาษาโดยไม่เปลี่ยนเจตนา เริ่มจาก “ช่วยส่งเอกสารเพิ่มให้ด้วย” แล้วเขียนเป็น “ขอให้ส่งเอกสารเพิ่มเติม” ต่อด้วย “ผู้ยื่นคำขอต้องส่งเอกสารเพิ่มเติม” อธิบายให้ได้ว่าสองประโยคหลังต่างกันตรงไหน อย่ามองว่าเป็นแค่แบบสุภาพน้อยกับสุภาพมาก เพราะน้ำหนักของหน้าที่อาจเปลี่ยนด้วย

๓. ฝึกอ่านข้อความสมมติแล้วตอบเฉพาะข้อมูลที่มี ใช้ย่อหน้าตัวอย่างด้านบน ถามว่าใครต้องส่งเอกสาร เริ่มนับเวลาจากเหตุการณ์ใด และการยื่นคำขอขยายเวลาทำให้ได้รับอนุญาตแน่นอนหรือไม่ คำตอบคือผู้ที่ได้รับแจ้งให้แก้ไขข้อมูล เริ่มอ้างอิงจากวันที่ได้รับแจ้ง และยังสรุปไม่ได้ว่าจะได้รับอนุญาต ฝึกตอบว่า “ข้อความนี้ไม่ได้ระบุ” ให้เป็นนิสัยเมื่อข้อมูลไม่ครบ

หัวข้อที่เกี่ยวข้อง

  • พื้นฐานก่อนอ่านเรื่องนี้: ภาษาราชการ — ทบทวนการเลือกถ้อยคำและระดับความเป็นทางการ ก่อนนำมาใช้แยกจุดประสงค์ เงื่อนไข สิทธิ และหน้าที่ในเอกสารราชการและกฎหมาย

ความรู้พื้นฐาน

ภาษาไทยทางการและราชาศัพท์C1

แนวคิดระดับ C1 อื่นๆ

แนวคิดนี้ในภาษาอื่น

เปรียบเทียบในทุกภาษา