C1

ภาษาไทยทางการและราชาศัพท์

ภาษาราชการ

บทความนี้เป็นส่วนหนึ่งของแผนผังไวยากรณ์ภาษาไทยบน Settemila Lingue

สรุปสั้น ๆ

ภาษาไทยทางการใช้สื่อสารในงาน เอกสาร และโอกาสที่ต้องการความชัดเจนและสำรวม ส่วนราชาศัพท์เป็นระบบคำที่เลือกใช้ตามบุคคลและพระอิสริยยศ ไม่ใช่เพียงการทำให้ประโยคสุภาพขึ้น เช่น ใช้ เสวย เมื่อกล่าวถึงการกินของพระมหากษัตริย์ แต่ใช้ รับประทาน กับบุคคลทั่วไปในภาษาสุภาพได้ การเขียนให้เหมาะสมจึงต้องดูว่าใครทำอะไร กล่าวกับใคร และเป็นเอกสารหรือการพูดในโอกาสใด ไม่ใช่เติมคำว่า ทรง หรือคำยาว ๆ ลงไปทุกแห่ง

ภาพรวม

ผู้เรียนภาษาไทยอาจพูดคุยในชีวิตประจำวันได้คล่องแล้ว แต่ยังรู้สึกว่าอ่านหนังสือราชการหรือข่าวในพระราชสำนักได้ช้า เพราะข้อความเหล่านี้ไม่ได้เปลี่ยนแค่คำศัพท์ แต่เปลี่ยนวิธีระบุผู้พูด ผู้รับสาร และความสัมพันธ์ระหว่างบุคคลด้วย หัวข้อนี้อยู่ในระดับ C1 เพราะต้องใช้ทั้งความเข้าใจภาษาและการตัดสินใจตามสถานการณ์ เช่น รู้ว่าเมื่อใดควรใช้ชื่อหน่วยงานแทนคำว่า “เรา” หรือเมื่อใดคำว่า “ให้” ต้องเปลี่ยนเป็น “พระราชทาน”

ระดับภาษา คือรูปแบบคำและสำนวนที่เลือกให้เหมาะกับความสัมพันธ์และโอกาส ภาษาไทยทางการ ภาษาราชการ และราชาศัพท์เกี่ยวข้องกัน แต่ไม่ใช่สิ่งเดียวกัน อีเมลถึงอาจารย์อาจเป็นทางการโดยไม่ใช่หนังสือราชการ และหนังสือราชการถึงผู้อำนวยการก็ไม่จำเป็นต้องใช้ราชาศัพท์สำหรับพระมหากษัตริย์

สำหรับผู้ที่อ่านคำอธิบายภาษาไทยได้อยู่แล้ว จุดเริ่มต้นที่ดีคือเทียบข้อความทางการกับภาษาที่ใช้ตามปกติ เช่น “ส่งเอกสารมาให้หน่อย” กับ “กรุณาจัดส่งเอกสารให้ฝ่ายทะเบียนด้วย” แล้วสังเกตว่าอะไรเปลี่ยนไป เป้าหมายไม่ใช่เขียนให้หรูที่สุด แต่ให้ถูกบุคคล ถูกเจตนา และชัดเจนพอที่ผู้อ่านจะดำเนินการต่อได้

หลักการเลือกคำและสร้างข้อความ

แยกภาษาสุภาพ ภาษาทางการ และราชาศัพท์

รูปแบบภาษา ลักษณะและขอบเขตการใช้
ภาษาสุภาพในการสนทนา ใช้คำเหมาะสมและคำลงท้าย เช่น “รบกวนส่งเอกสารให้ผมด้วยครับ”
ภาษาไทยทางการ ลดคำกันเอง ระบุสาระให้ตรง เช่น “กรุณาจัดส่งเอกสารภายในวันที่ 15 มิถุนายน”
ภาษาราชการ ใช้ในงานของหน่วยงานรัฐ มีรูปแบบเอกสารและสำนวนเฉพาะ เช่น “จึงเรียนมาเพื่อโปรดพิจารณา”
ราชาศัพท์ เลือกคำตามบุคคลและพระอิสริยยศ เช่น “เสวย” “พระราชทาน” “พระองค์”

คำว่า ครับ ค่ะ คะ ช่วยแสดงความสุภาพในการพูด แต่ไม่สามารถแทนการเลือกระดับภาษาได้ทั้งหมด “ส่งมาให้หน่อยครับ” อาจเหมาะกับเพื่อนร่วมงานที่คุ้นเคย แต่ถ้าเป็นหนังสือขอเอกสารถึงหน่วยงาน ควรเขียนให้ชัดว่าให้ส่งอะไร ส่งที่ไหน และเมื่อใด แทนการเติมคำลงท้ายให้ประโยคเดิม

ในทางกลับกัน หนังสือทางการไม่จำเป็นต้องมีคำลงท้ายทุกประโยค “โปรดตรวจสอบข้อมูลก่อนยืนยันการสมัคร” เป็นข้อความทางการได้โดยไม่มี “ครับ” หรือ “ค่ะ” ความสุภาพอยู่ที่คำที่เลือก เนื้อหา และรูปแบบเอกสารร่วมกัน

เลือกคำเรียกผู้พูดและผู้รับสาร

สรรพนาม คือคำที่ใช้แทนชื่อบุคคล เช่น ผม ดิฉัน ท่าน และพระองค์ ในข้อความทางการ คำเหล่านี้ช่วยกำหนดความสัมพันธ์ แต่บางครั้งการใช้ชื่อ ตำแหน่ง หรือชื่อหน่วยงานจะชัดกว่า

คำหรือวิธีเรียก แนวทางใช้
ผม / ดิฉัน ใช้แทนผู้พูดในงานและการติดต่ออย่างสุภาพได้ ไม่จำเป็นต้องเปลี่ยนเป็น “ข้าพเจ้า” เสมอ
ข้าพเจ้า พบบ่อยในคำร้อง คำรับรอง และเอกสารที่ผู้เขียนแสดงเจตนาในนามตนเอง
ท่าน ใช้ยกย่องผู้ฟังหรือผู้ที่กล่าวถึง แต่ไม่ใช่คำแทนทุกคนที่มีตำแหน่งสูงโดยอัตโนมัติ
ผู้สมัคร / ผู้ยื่นคำร้อง ใช้ระบุบทบาทในขั้นตอนงาน เช่น “ผู้ยื่นคำร้องต้องลงลายมือชื่อ”
สำนักงาน / มหาวิทยาลัย / บริษัท ใช้เมื่อสื่อสารในนามหน่วยงาน เช่น “มหาวิทยาลัยขอแจ้งกำหนดการ”
พระองค์ ใช้กล่าวถึงเจ้านายในบริบทที่เหมาะสม ต้องดูพระอิสริยยศและรูปแบบข้อความ
ข้าพระพุทธเจ้า / หม่อมฉัน เป็นคำแทนผู้พูดในบริบทราชาศัพท์ เลือกตามผู้รับและแบบแผน ไม่ใช้แทน “ผม” หรือ “ดิฉัน” ในงานทั่วไป

“ข้าพเจ้า” ไม่ได้ทำให้ทุกข้อความดีกว่า “ผม” หรือ “ดิฉัน” ถ้าเขียนอีเมลสอบถามอาจารย์ “ดิฉันขอสอบถามกำหนดส่งรายงาน” ย่อมเป็นธรรมชาติ ส่วนในแบบคำรับรอง “ข้าพเจ้าขอรับรองว่าข้อมูลข้างต้นเป็นความจริง” เข้ากับลักษณะเอกสารมากกว่า

ในเอกสารจริงที่เกี่ยวกับพระราชวงศ์ ต้องตรวจคำแทนผู้พูด คำขึ้นต้น และคำลงท้ายเป็นชุดเดียวกัน ไม่ควรเลือกคำแต่ละคำจากรายการแล้วนำมาต่อกันเอง เพราะคำที่ถูกเมื่อกล่าวถึงพระองค์หนึ่งอาจไม่เหมาะเมื่อใช้กับอีกพระองค์หนึ่ง

สร้างคำขอให้สุภาพและทำตามได้

คำขอที่ดีมีอย่างน้อยสามส่วน ได้แก่ ขอให้ทำอะไร + กับสิ่งใด + เงื่อนไขที่จำเป็น เช่น “กรุณาส่งสำเนาบัตรประจำตัวประชาชนทางอีเมลภายในวันศุกร์” หากต้องการคำว่า “ด้วย” ก็วางไว้ท้ายข้อความขอได้ เช่น “กรุณาตรวจสอบชื่อและนามสกุลให้ถูกต้องด้วย”

รูปแบบคำขอ น้ำเสียงและการใช้
กรุณา…ด้วย ขอความร่วมมืออย่างสุภาพ เช่น “กรุณาแนบหลักฐานการชำระเงินด้วย”
โปรด… ใช้ในคำแนะนำ ประกาศ และหนังสือ เช่น “โปรดตรวจสอบข้อมูลก่อนลงนาม”
ขอความกรุณา… เน้นการขอความช่วยเหลือ เช่น “ขอความกรุณาตรวจสอบรายการที่แนบมาด้วย”
ขอความอนุเคราะห์… พบบ่อยในการขอให้หน่วยงานช่วยสนับสนุน เช่น “ขอความอนุเคราะห์ประชาสัมพันธ์กิจกรรม”
ขอให้… ใช้แจ้งสิ่งที่ต้องการให้ดำเนินการ อาจมีน้ำหนักเป็นข้อกำหนดตามบริบท
ขอเรียนเชิญ… เชิญอย่างเป็นทางการ เช่น “ขอเรียนเชิญเข้าร่วมการประชุม”

คำว่า “กรุณา” กับ “โปรด” มีส่วนที่ใช้แทนกันได้ ไม่ควรจำว่าอย่างหนึ่งสุภาพกว่าอีกอย่างเสมอ ในป้าย “โปรดปิดโทรศัพท์มือถือ” เป็นธรรมชาติ ส่วนอีเมลขอให้เจ้าหน้าที่ช่วยตรวจข้อมูลอาจใช้ “ขอความกรุณาตรวจสอบ…” สิ่งสำคัญคือความสัมพันธ์และงานที่ขอให้ทำ

อย่าใช้คำขอสุภาพจนทำให้ไม่รู้ว่าสิ่งใดจำเป็น ถ้าเป็นข้อบังคับ ควรเขียนข้อกำหนดให้ตรง เช่น “ผู้สมัครต้องยื่นเอกสารภายในวันที่กำหนด” ไม่ใช่ใช้ “หากสะดวก กรุณา…” จนดูเหมือนจะทำหรือไม่ทำก็ได้

จัดข้อความทางการให้เห็นเหตุและสิ่งที่ต้องการ

ข้อความทางการมักเรียงจาก เรื่องเดิมหรือที่มา → ข้อเท็จจริงปัจจุบัน → สิ่งที่ต้องการให้ดำเนินการ แต่ไม่ต้องใช้ครบทุกส่วนถ้าเรื่องสั้นและไม่มีเรื่องเดิมให้กล่าวถึง

ตัวอย่างอีเมลถึงเจ้าหน้าที่มหาวิทยาลัย:

เรื่อง ขอสอบถามสถานะคำร้องขอหนังสือรับรอง

เรียน เจ้าหน้าที่ฝ่ายทะเบียน

ดิฉันได้ยื่นคำร้องขอหนังสือรับรองการศึกษาเมื่อวันที่ 3 มิถุนายน และมีกำหนดใช้เอกสารในวันที่ 18 มิถุนายน จึงขอความกรุณาแจ้งสถานะคำร้องและวันที่คาดว่าจะรับเอกสารได้

ขอแสดงความนับถือ

ข้อความนี้บอกว่าติดต่อเรื่องใด เคยทำอะไรมาแล้ว และต้องการคำตอบอะไร โดยไม่ต้องอาศัยศัพท์ราชการจำนวนมาก ส่วนหนังสือราชการจริงอาจต้องมีเลขที่หนังสือ วันที่ สิ่งที่ส่งมาด้วย และรายละเอียดอื่นตามแบบที่หน่วยงานกำหนด

คำลงท้าย ขอแสดงความนับถือ ใช้ในจดหมายและอีเมลทางการถึงบุคคลทั่วไปได้ แต่ไม่ใช่คำลงท้ายสำหรับผู้รับทุกฐานะ หนังสือถึงผู้ดำรงตำแหน่งบางประเภทและหนังสือที่เกี่ยวกับพระราชวงศ์มีแบบแผนเฉพาะ จึงต้องตรวจจากแบบปัจจุบันของหน่วยงาน

เข้าใจราชาศัพท์จากผู้กระทำและทิศทางของการกระทำ

กริยา คือคำที่บอกการกระทำหรืออาการ เช่น กิน ไป ให้ และทราบ ราชาศัพท์บางคำเปลี่ยนรูปคำไปเลย เช่น กิน → เสวย ส่วนบางคำใช้ “ทรง” ประกอบตามแบบแผน ไม่ใช่เติม “ทรง” หน้ากริยาทุกคำ

ตารางต่อไปนี้เน้นคำที่พบเมื่อกล่าวถึงพระมหากษัตริย์ คำสำหรับพระราชวงศ์พระองค์อื่นอาจต่างกัน จึงไม่ควรใช้เป็นตารางแทนคำสำหรับทุกพระองค์

คำที่พบ ความหมายในภาษาทั่วไป จุดที่ควรสังเกต
เสวย กิน รับประทาน เป็นกริยาราชาศัพท์อยู่แล้ว ไม่เติม “ทรง” ข้างหน้า
บรรทม นอน เป็นกริยาราชาศัพท์อยู่แล้ว
เสด็จพระราชดำเนิน เดินทางไปหรือมา เป็นรูปที่พบในการกล่าวถึงการเดินทางของพระมหากษัตริย์
พระราชทาน ให้ มอบให้ ใช้เมื่อพระมหากษัตริย์เป็นผู้ให้ในบริบทที่เหมาะสม
ทรงงาน ทำงาน เป็นรูปที่ใช้ “ทรง” ประกอบกับคำว่า “งาน”
พระราชดำรัส คำพูดหรือข้อความที่ตรัส เป็นคำเรียกถ้อยคำ ไม่ใช่กริยา “พูด”
พระราชหัตถเลขา จดหมายที่ทรงเขียน เป็นคำเฉพาะที่ต้องเรียนทั้งคำ

การอ่านว่าใครให้ใครสำคัญมาก ลองเทียบสองข้อความนี้:

  • พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวพระราชทานทุนการศึกษาแก่นักเรียน — ผู้ให้คือพระมหากษัตริย์ ผู้รับคือนักเรียน
  • คณะผู้แทนทูลเกล้าฯ ถวายเงินแด่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว — ผู้ถวายคือคณะผู้แทน ผู้รับคือพระมหากษัตริย์

คำว่า ถวาย จึงไม่ใช่เพียงคำหรูที่ใช้แทน “ให้” ได้ในทุกทิศทาง และ พระราชทาน ก็ไม่ใช้กับการที่ประชาชนเป็นผู้มอบของแด่พระมหากษัตริย์

แยก “ทูลเกล้าฯ ถวาย” กับ “น้อมเกล้าฯ ถวาย”

โดยหลักทั่วไป ทูลเกล้าฯ ถวาย ใช้กับสิ่งของที่ยกขึ้นถวายได้ เช่น เงินหรือหนังสือ ส่วน น้อมเกล้าฯ ถวาย ใช้กับสิ่งที่ไม่อาจยกขึ้นถวายในลักษณะนั้น เช่น ที่ดินหรืออาคาร อย่างไรก็ตาม การใช้จริงยังเกี่ยวกับลักษณะการถวายและแบบแผนของงาน ไม่ควรตัดสินจากน้ำหนักของสิ่งของอย่างเดียว

เครื่องหมาย ฯ ในสองคำนี้ใช้ย่อส่วนของคำ เวลาอ่านให้อ่านเต็มว่า “ทูลเกล้าทูลกระหม่อมถวาย” และ “น้อมเกล้าน้อมกระหม่อมถวาย” ตามลำดับ ไม่อ่านชื่อเครื่องหมายแทรกลงไป ในงานเขียนควรรักษารูปคำให้ตรงตามแบบ เช่น ทูลเกล้าฯ ถวาย ไม่ตัดเหลือเพียง “ทูลเกล้าฯ” ถ้าต้องการใช้เป็นกริยาแสดงการถวาย

ตัวอย่างในบริบท

เพราะทั้งภาษาที่เรียนและภาษาคำอธิบายเป็นภาษาไทย คอลัมน์กลางจึงถอดใจความเป็นภาษาไทยทั่วไป เพื่อให้เห็นหน้าที่ของสำนวน ไม่ใช่คำแปลที่ต้องนำไปใช้แทนในงานจริง ตัวอย่างราชาศัพท์ต่อไปนี้เป็นประโยคเพื่อการเรียนรู้ ไม่ใช่รายงานเหตุการณ์จริง

ข้อความ ใจความในภาษาทั่วไป บริบทและข้อสังเกต
กรุณาตรวจสอบชื่อและนามสกุลให้ถูกต้องด้วย ช่วยดูว่าชื่อและนามสกุลถูกหรือไม่ คำขอสุภาพ ใช้ได้ในแบบฟอร์มและข้อความแจ้งผู้สมัคร
โปรดนำบัตรประจำตัวประชาชนมาแสดงในวันติดต่อ วันที่มาติดต่อ ให้นำบัตรมาด้วย คำแนะนำที่ระบุการกระทำชัดเจน
ดิฉันขอสอบถามกำหนดการประกาศผลการคัดเลือก ต้องการทราบว่าจะประกาศผลเมื่อใด อีเมลทางการ ไม่จำเป็นต้องใช้ “ข้าพเจ้า”
ข้าพเจ้าขอรับรองว่าข้อมูลข้างต้นเป็นความจริง ผู้ลงชื่อยืนยันว่าข้อมูลนี้เป็นจริง ภาษาคำรับรองที่ผู้เขียนรับผิดชอบข้อความ
บริษัทขอความอนุเคราะห์ใช้ห้องประชุมในวันที่ 12 กรกฎาคม บริษัทขอให้ช่วยอนุญาตให้ใช้ห้องประชุมวันดังกล่าว การขอความช่วยเหลือระหว่างหน่วยงาน
จึงเรียนมาเพื่อโปรดพิจารณาอนุมัติ จึงขอให้พิจารณาว่าจะอนุมัติหรือไม่ ใช้เมื่อจุดประสงค์คือขออนุมัติ ไม่ใช่เพียงแจ้งข้อมูล
จึงเรียนมาเพื่อทราบ จึงแจ้งเรื่องนี้ให้ทราบ ไม่ได้ขอให้ผู้รับอนุมัติในข้อความนี้
ขอแสดงความนับถือ ลงท้ายด้วยการแสดงความเคารพ เป็นคำลงท้าย ไม่ใช่ประโยคแจ้งงาน
พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสวยพระกระยาหาร พระมหากษัตริย์รับประทานอาหาร “เสวย” และ “พระกระยาหาร” เป็นคำที่ต้องเลือกให้สัมพันธ์กัน
พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงงาน พระมหากษัตริย์ทำงาน ใช้รูป “ทรงงาน” ไม่ใช่เติม “ทรง” หน้าคำทุกคำ
พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวพระราชทานทุนการศึกษาแก่นักเรียน พระมหากษัตริย์มอบทุนให้นักเรียน ดูทิศทางจากพระมหากษัตริย์ไปยังผู้รับ
คณะผู้แทนทูลเกล้าฯ ถวายเงินแด่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว คณะผู้แทนถวายเงินแด่พระมหากษัตริย์ ผู้กระทำคือคณะผู้แทน ไม่ใช่พระมหากษัตริย์
ผู้มีจิตศรัทธาน้อมเกล้าฯ ถวายที่ดินแด่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ผู้มีจิตศรัทธาถวายที่ดินแด่พระมหากษัตริย์ ที่ดินเป็นตัวอย่างสิ่งที่ไม่อาจยกขึ้นถวาย

สังเกตว่าในประโยคสุดท้าย ผู้ถวายไม่ได้เปลี่ยนไปใช้กริยา “พระราชทาน” แม้ผู้รับจะเป็นพระมหากษัตริย์ เพราะคำกริยาต้องสัมพันธ์กับผู้กระทำและทิศทางของการให้ ไม่ใช่ดูเพียงว่ามีพระนามอยู่ในประโยคหรือไม่

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

1. คิดว่าเติมคำลงท้ายแล้วใช้ได้กับเอกสารทุกชนิด

  • ไม่เหมาะในหนังสือขอเอกสาร: ส่งเอกสารมาให้หน่อยครับ
  • เหมาะกว่า: กรุณาจัดส่งสำเนาเอกสารให้ฝ่ายทะเบียนภายในวันที่ 15 มิถุนายน
  • เหตุผล: ประโยคแรกสุภาพในบทสนทนาบางสถานการณ์ แต่ยังเป็นคำพูดกันเองและขาดรายละเอียด การเขียนทางการต้องระบุสิ่งที่ขอและเงื่อนไข ไม่ใช่เปลี่ยนเฉพาะคำลงท้าย

2. เติม “ทรง” หน้ากริยาราชาศัพท์ที่สมบูรณ์อยู่แล้ว

  • ผิด: พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงเสวยพระกระยาหาร
  • ถูก: พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสวยพระกระยาหาร
  • เหตุผล: “เสวย” เป็นกริยาราชาศัพท์อยู่แล้ว จึงไม่ใช้ “ทรงเสวย” หลักเดียวกันใช้กับ “บรรทม” แต่ไม่ควรขยายเป็นข้อสรุปว่าคำที่ดูเป็นราชาศัพท์ทุกคำห้ามมี “ทรง” เพราะระบบนี้มีรูปเฉพาะที่ต้องเรียนเพิ่มเติม

3. ใช้ “พระราชทาน” ผิดทิศทาง

  • ผิด: คณะผู้แทนพระราชทานเงินแด่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว
  • ถูก: คณะผู้แทนทูลเกล้าฯ ถวายเงินแด่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว
  • เหตุผล: ในบริบทนี้ผู้ให้คือคณะผู้แทน จึงใช้ “ถวาย” ในรูปที่เหมาะสม ไม่ใช่ “พระราชทาน” ซึ่งใช้เมื่อพระมหากษัตริย์เป็นผู้ให้

4. เลือกสำนวนลงท้ายไม่ตรงวัตถุประสงค์

  • ไม่ตรงเจตนา หากต้องการให้อนุมัติ: จึงเรียนมาเพื่อทราบ
  • ตรงเจตนากว่า: จึงเรียนมาเพื่อโปรดพิจารณาอนุมัติ
  • เหตุผล: “เพื่อทราบ” แจ้งข้อมูล ส่วน “เพื่อโปรดพิจารณาอนุมัติ” ขอให้ผู้รับตัดสินใจ สองสำนวนนี้ไม่ได้ต่างกันเพียงความสุภาพ

5. เติม “พระ” หรือ “พระราช” ให้ดูเป็นทางการโดยไม่ดูบุคคล

  • ผิดเมื่อกล่าวถึงผู้อำนวยการทั่วไป: ผู้อำนวยการมีพระราชดำรัสเปิดงาน
  • ถูก: ผู้อำนวยการกล่าวเปิดงาน
  • เหตุผล: “พระราชดำรัส” ไม่ใช่คำยกย่องผู้บริหารทั่วไป การใช้ “กล่าวเปิดงาน” สุภาพและตรงความหมายอยู่แล้ว

6. ทำให้ประโยคยาวโดยไม่เพิ่มสาระ

  • เยิ่นเย้อ: ขอได้โปรดกรุณาทำการดำเนินการจัดส่งเอกสารดังกล่าวด้วย
  • ชัดกว่า: กรุณาจัดส่งเอกสารที่ระบุไว้ข้างต้นด้วย
  • เหตุผล: “ทำการดำเนินการจัดส่ง” ซ้อนการกระทำโดยไม่จำเป็น และไม่ต้องวางคำขอหลายคำติดกันเพื่อให้ดูสุภาพ เลือกคำขอหนึ่งชุดแล้วระบุงานให้ชัดจะอ่านง่ายกว่า

ข้อควรคำนึงในการใช้จริง

พูดกับบุคคลกับเขียนถึงบุคคลอาจใช้คนละแบบ

อีเมลถึงเจ้าหน้าที่ การกล่าวต้อนรับ และหนังสือราชการมีข้อคาดหวังต่างกัน การพูดว่า “ขออนุญาตสอบถามค่ะ” เหมาะกับการติดต่อหน้าเคาน์เตอร์ได้ แต่ในจดหมายอาจเริ่มว่า “ดิฉันขอสอบถาม…” แล้วเข้าเรื่องทันที ไม่จำเป็นต้องถอดคำพูดทุกคำลงเอกสาร

ในบทสนทนา คำลงท้ายและน้ำเสียงช่วยรักษาความสุภาพ ส่วนเอกสารต้องอาศัยโครงสร้างและคำที่ชัด คำว่า “นะครับ” หรือ “นะคะ” ไม่ได้หยาบ แต่ไม่ใช่คำลงท้ายที่ต้องใส่ในประกาศราชการหรือคำรับรองทุกครั้ง

ภาษาทางการไม่จำเป็นต้องใช้คำยาก

“เนื่องจากฝนตกหนัก จึงเลื่อนกิจกรรมไปเป็นวันที่ 20 สิงหาคม” เป็นภาษาทางการที่เข้าใจง่ายได้อยู่แล้ว ไม่จำเป็นต้องเปลี่ยน “ฝนตกหนัก” เป็นสำนวนยาวเพียงเพื่อให้ดูสำคัญ คำเฉพาะควรใช้เมื่อช่วยให้ความหมายแม่นยำ ไม่ใช่ใช้แทนคำธรรมดาทุกคำ

ความชัดเจนรวมถึงการระบุวัน เวลา ผู้รับผิดชอบ และช่องทางติดต่อ “ส่งโดยเร็ว” ไม่ชัดเท่า “ส่งภายในเวลา 16.00 น. ของวันที่ 15 มิถุนายน” ถ้างานมีเส้นตายจริง การระบุให้ตรงช่วยผู้อ่านมากกว่าการเพิ่มถ้อยคำเกรงใจหลายชั้น

ราชาศัพท์ต้องตรวจทั้งบุคคลและชนิดข้อความ

คำที่พบในข่าวเมื่อกล่าวถึงพระมหากษัตริย์ไม่ควรถูกย้ายไปใช้กับพระราชวงศ์ทุกพระองค์โดยไม่ตรวจสอบ คำที่ใช้กล่าวถึงพระองค์ คำที่ใช้กราบบังคมทูล และคำที่ใช้ในหนังสือถึงพระองค์ก็อาจไม่เหมือนกัน

สำหรับพระสงฆ์ มีคำเฉพาะ เช่น “ฉัน” เมื่อกล่าวถึงการกินอาหารของพระสงฆ์ ไม่ใช้ “เสวย” แทนเพียงเพราะต้องการยกย่อง ทั้งคำเรียกบุคคลและคำกริยาต้องเรียนตามกลุ่มผู้ใช้ ไม่รวมทุกระบบเข้าด้วยกัน

หากต้องจัดทำคำกราบบังคมทูล หนังสือถวาย หรือข้อความพิธีการจริง ควรตรวจพจนานุกรม หลักเกณฑ์ราชาศัพท์ และแบบของหน่วยงานที่รับผิดชอบ อย่าใช้ตัวอย่างในบทเรียนเป็นแม่แบบพร้อมส่ง โดยเฉพาะพระนาม พระอิสริยยศ คำขึ้นต้น และคำลงท้าย

ต่อยอดความเข้าใจระดับสูง

“ทรง” ไม่ใช่คำเติมหน้ากริยาแบบอัตโนมัติ

ในขั้นแรกให้จำคู่ที่พบบ่อย เช่น “เสวย” โดยไม่มี “ทรง” และ “ทรงงาน” ที่มี “ทรง” จากนั้นจึงแยกชนิดคำ คำว่า นาม หรือ คำนาม คือคำที่ใช้เรียกคน สิ่งของ หรือเรื่องราว เช่น งาน และดนตรี ส่วนกริยาบอกการกระทำหรืออาการ การใช้ “ทรง” มีทั้งการประกอบกับคำทั่วไปและรูปที่ต้องจำเฉพาะ

รูปที่พบ วิธีทำความเข้าใจ
ทรงงาน ใช้ “ทรง” กับคำว่า “งาน” ให้เป็นข้อความบอกการทำงาน
ทรงดนตรี เป็นรูปที่ใช้เมื่อกล่าวถึงการเล่นดนตรีในบริบทที่เหมาะสม
ทรงทราบ ใช้ “ทรง” ประกอบกริยาทั่วไป “ทราบ”
ทรงพระอักษร เป็นรูปเฉพาะที่พบเกี่ยวกับการอ่านหรือเขียนหนังสือ ต้องดูบริบทเพื่อเข้าใจการกระทำ
เสวย / บรรทม เป็นกริยาราชาศัพท์อยู่แล้ว ไม่เติม “ทรง”

รูป “ทรงพระอักษร” แสดงว่าไม่ควรจำกฎลัดว่า “ถ้ามีพระอยู่แล้ว ห้ามมีทรง” เพราะโครงสร้างของคำต่างจาก “เสวย” ผู้เรียนควรเก็บตัวอย่างทั้งกลุ่มคำพร้อมความหมาย แทนการแต่งรูปใหม่ด้วยการเติมคำหน้าคำศัพท์ทีละคำ

คำเชื่อมในหนังสือมีหน้าที่ ไม่ใช่เครื่องประดับ

คำเชื่อม คือคำที่ช่วยบอกความสัมพันธ์ระหว่างข้อความ เช่น เพราะ แต่ และจึง ในงานทางการ “เนื่องจาก” ใช้บอกเหตุ ส่วน “จึง” บอกผลหรือสิ่งที่ตามมา เช่น “เนื่องจากระบบอยู่ระหว่างปรับปรุง สำนักงานจึงขยายเวลารับสมัคร”

“ตามที่…” มักเปิดเรื่องที่มีการแจ้งหรือดำเนินการมาก่อน แล้วตามด้วยข้อความใหม่ บางรูปมี “นั้น” ปิดส่วนอ้างเรื่องเดิม เช่น “ตามที่ท่านได้ยื่นคำร้องขอใช้สถานที่ไว้แล้วนั้น มหาวิทยาลัยขอแจ้งว่า…” ถ้าไม่มีเรื่องเดิม ไม่ต้องฝืนเริ่มด้วย “ตามที่” ใช้ “มหาวิทยาลัยขอแจ้ง…” ได้เลย

เวลาตรวจร่าง ให้ถามว่าแต่ละส่วนทำหน้าที่อะไร หากลบ “ในการนี้” หรือ “ดังกล่าว” แล้วความหมายยังครบและอ่านง่ายขึ้น ก็อาจไม่จำเป็นต้องใช้ แต่หาก “ดังกล่าว” ช่วยชี้กลับไปยังเอกสารที่ระบุไว้ชัดแล้ว ก็มีหน้าที่จริง ไม่ใช่คำฟุ่มเฟือยเสมอไป

ข้อความที่ดูสุภาพอาจมีน้ำหนักต่างกัน

“โปรดพิจารณา” เปิดให้ผู้รับใช้ดุลยพินิจ คือพิจารณาตัดสินตามความเหมาะสม ส่วน “ให้ดำเนินการภายใน…” อาจเป็นคำสั่งของผู้มีอำนาจ ขณะที่ “ขอความร่วมมือ…” มักวางกรอบเป็นการขอให้ช่วยทำตาม ไม่ควรตัดสินแรงของข้อความจากคำว่า “โปรด” หรือ “ขอ” เพียงคำเดียว

ต้องอ่านสถานะผู้ส่ง วัตถุประสงค์ และผลที่ระบุด้วย หนังสือจากหน่วยงานที่มีอำนาจตามกฎหมายอาจใช้ถ้อยคำสุภาพแต่มีผลผูกพัน ส่วนอีเมลขอความช่วยเหลืออาจไม่มีผลเช่นนั้น การฝึกแยกคำขอ คำแจ้ง และคำสั่งจึงเป็นส่วนสำคัญของการอ่านระดับสูง

วิธีฝึกด้วยตนเอง

  1. เปลี่ยนข้อความเดียวให้เหมาะกับสามสถานการณ์ เริ่มจาก “ส่งใบสมัครมาให้หน่อย” แล้วเขียนเป็นข้อความถึงเพื่อนร่วมงาน อีเมลถึงผู้สมัคร และประกาศของหน่วยงาน ตรวจว่าคำเรียกผู้รับ ระดับความสุภาพ และรายละเอียดเปลี่ยนไปอย่างมีเหตุผลหรือไม่ ไม่ต้องทำให้ทุกแบบยาวขึ้น
  2. อ่านข่าวในพระราชสำนักโดยทำเครื่องหมายผู้กระทำ เลือกข่าวสั้นหนึ่งข่าว ขีดเส้นใต้คำกริยา เช่น “พระราชทาน” หรือ “ทูลเกล้าฯ ถวาย” แล้วเขียนใจความด้วยคำทั่วไปว่าใครให้สิ่งใดแก่ใคร ถ้าอธิบายทิศทางไม่ได้ ให้ย้อนดูชื่อบุคคลและผู้รับก่อนจำคำศัพท์เพิ่ม
  3. ตรวจเอกสารด้วยคำถามสี่ข้อ ผู้ส่งคือใคร ผู้รับคือใคร ต้องการให้ทำอะไร และต้องทำเมื่อใด จากนั้นตรวจคำขึ้นต้น คำลงท้าย และคำเฉพาะแยกอีกครั้ง วิธีนี้ช่วยทั้งลดคำเยิ่นเย้อและป้องกันการใช้คำสูงผิดบุคคล

หัวข้อที่เกี่ยวข้อง

  • พื้นฐานที่ควรรู้: คำลงท้าย — เข้าใจความสุภาพในการสนทนาก่อนแยกจากรูปแบบภาษาเขียน
  • ต่อยอดด้านเอกสาร: ภาษาราชการและกฎหมาย — ศึกษาข้อกำหนด คำสั่ง และสำนวนที่ใช้ในงานราชการอย่างละเอียด
  • ฝึกอ่านการใช้จริง: ภาษาสื่อมวลชน — สังเกตการระบุบุคคล การรายงานเหตุการณ์ และการเลือกระดับภาษาในข่าว
  • ต่อยอดด้านงานเขียน: ภาษาวิชาการ — ฝึกอธิบายเหตุผลและเรียบเรียงข้อมูลอย่างเป็นระบบ โดยไม่สับสนกับภาษาพิธีการ

ความรู้พื้นฐาน

คำลงท้ายสุภาพในภาษาไทย: ครับ ค่ะ และคะA1

แนวคิดที่ต่อยอดจากนี้

แนวคิดระดับ C1 อื่นๆ