B1

Konstrukcje bezosobowe w języku hiszpańskim

Construcciones Impersonales

Ten artykuł jest częścią drzewa gramatyki języka hiszpański w Settemila Lingue.

W skrócie

Hiszpańskie konstrukcje bezosobowe pozwalają mówić o zasadach, możliwościach i opiniach bez wskazywania konkretnego wykonawcy: hay que estudiar to „trzeba się uczyć”, a se puede entrar — „można wejść”. Po es necesario, es importante, es posible używamy bezokolicznika, czyli podstawowej formy czasownika, gdy mówimy ogólnie: Es importante aprender — „Ważne jest, żeby się uczyć”. Gdy podajemy, kto ma coś zrobić, wybieramy que + subjuntivo, czyli tryb służący między innymi do wyrażania ocen, wymagań i możliwości: Es importante que vengas — „Ważne, żebyś przyszedł/przyszła”.

Do czego służą konstrukcje bezosobowe?

Na drzwiach urzędu, w rozmowie o pracy czy podczas planowania podróży często ważniejsze jest to, co wolno lub trzeba zrobić, niż to, kto ma to zrobić. Po polsku mówimy „Tu nie wolno parkować”, „Trzeba wcześniej zarezerwować” albo „Mówi się, że będzie drożej”. Hiszpański ma podobne środki, ale nie zawsze buduje je tak samo jak polski.

Na poziomie B1 warto połączyć znane już hay z kilkoma nowymi wzorcami. Nie chodzi o jedną odmianę czasownika, lecz o rodzinę konstrukcji. Część z nich nie ma podmiotu — wyrazu wskazującego, kto wykonuje czynność. Inne zawierają całe zdanie pełniące tę funkcję, ale nadal nie wskazują osoby wydającej ocenę. Łączy je praktyczny cel: mówimy ogólnie, bez wysuwania konkretnego człowieka na pierwszy plan.

Dla osoby polskojęzycznej dobra wiadomość jest taka, że znaczenia „trzeba”, „można” i „mówi się” są intuicyjne. Najwięcej uwagi wymaga wybór między bezokolicznikiem a zdaniem z que, a także odróżnianie bezosobowego se od innych zastosowań tego samego krótkiego słowa.

Jak budować takie zdania?

Hay que: ogólna konieczność

Podstawowy wzór to hay que + bezokolicznik. Bezokoliczniki hiszpańskie kończą się na -ar, -er, -ir, na przykład estudiar — „uczyć się”, comer — „jeść”, salir — „wychodzić”.

  • Hay que estudiar más. — Trzeba się więcej uczyć.
  • Hay que salir temprano. — Trzeba wcześnie wyjść.

Hay nie zmienia się zależnie od liczby osób objętych obowiązkiem. Zasada może dotyczyć jednej osoby, całej grupy albo wszystkich odwiedzających. Kontekst może nawet sugerować „musimy”, ale sama konstrukcja nie wskazuje wykonawcy.

Porównaj:

  • Hay que pagar antes de entrar. — Trzeba zapłacić przed wejściem.
  • Tengo que pagar antes de entrar. — Muszę zapłacić przed wejściem.
  • Tenemos que pagar antes de entrar. — Musimy zapłacić przed wejściem.

W dwóch ostatnich zdaniach tener que wskazuje konkretną osobę przez odmianę czasownika. W pierwszym przedstawiamy regułę. Nie dodajemy więc yo ani nosotros do bezosobowego hay que.

Ważny kontrast z podstawowym hay:

  • Hay una farmacia cerca. — W pobliżu jest apteka.
  • Hay que ir a la farmacia. — Trzeba iść do apteki.

Bez que opisujemy istnienie czegoś. Z que + bezokolicznik wyrażamy konieczność.

Se puede: możliwość lub pozwolenie

Wzór se puede + bezokolicznik odpowiada często polskiemu „można”. Zależnie od sytuacji chodzi o pozwolenie albo o praktyczną możliwość wykonania czynności.

  • Se puede entrar. — Można wejść.
  • Desde aquí se puede ver el mar. — Stąd można zobaczyć morze.
  • ¿Se puede pagar con tarjeta? — Czy można zapłacić kartą?

W pytaniu o płatność chodzi zwykle o dostępny sposób zapłaty, a nie o formalny zakaz lub nakaz. Z kolei Aquí no se puede fumar — „Tutaj nie wolno palić” — zazwyczaj przekazuje zakaz.

Samo se nie znaczy tutaj „siebie”. Nie tłumaczymy se puede jako „może się” we wszystkich kontekstach. Najpierw ustalamy sens całej konstrukcji.

Se + czasownik: jak się żyje, pracuje i mówi

Z wieloma czasownikami wystarczy se + forma trzeciej osoby liczby pojedynczej, czyli taka jak przy él/ella — „on/ona”. Nie wskazujemy wtedy konkretnego wykonawcy.

  • Aquí se vive bien. — Tutaj dobrze się żyje.
  • En esta empresa se trabaja los sábados. — W tej firmie pracuje się w soboty.
  • Se dice que el restaurante es muy bueno. — Mówi się, że ta restauracja jest bardzo dobra.

Nie ma znaczenia, ile osób mieszka w danym miejscu albo pracuje w firmie. W konstrukcji ściśle bezosobowej czasownik pozostaje w liczbie pojedynczej. Niżej zobaczysz podobną konstrukcję, w której liczba mnoga jest jednak potrzebna.

Es necesario, es importante, es posible

Te wyrażenia pozwalają ocenić czynność jako konieczną, ważną albo możliwą. Zwykle mamy do wyboru dwa wzory.

Wzór hiszpański Znaczenie po polsku Kiedy go wybrać
Es necesario reservar. Trzeba zarezerwować. Ogólny wymóg, bez wskazania osoby.
Es necesario que reserves. Konieczne jest, żebyś zarezerwował/zarezerwowała. Wskazujemy, kto ma dokonać rezerwacji.
Es importante descansar. Ważne jest, żeby odpoczywać. Ogólna wskazówka.
Es importante que descanses. Ważne, żebyś odpoczął/odpoczęła. Wskazówka skierowana do konkretnej osoby.
Es posible llegar en tren. Można tam dotrzeć pociągiem. Praktyczna możliwość.
Es posible que el tren llegue tarde. Możliwe, że pociąg się spóźni. Niepewne zdarzenie.

Que łączy tutaj dwa zdania. Po tych wyrażeniach w zdaniu z que używamy subjuntivo, a nie zwykłej formy służącej do stwierdzania faktów, nazywanej trybem oznajmującym.

Polskie „że” i „żeby” nie dają niezawodnej podpowiedzi. Mówimy „Ważne, żeby przyszedł”, ale „Możliwe, że przyjdzie”. W obu odpowiadających im zdaniach hiszpańskich pojawia się subjuntivo:

  • Es importante que venga. — Ważne, żeby przyszedł/przyszła.
  • Es posible que venga. — Możliwe, że przyjdzie.

Nie trzeba dopisywać zaimka osobowego, czyli słowa takiego jak „ja”, „ty”, „on”. Forma vengas wskazuje „ty”, a venga może odnosić się między innymi do niego, niej lub rozmówcy, do którego zwracamy się grzecznościowo. Kontekst rozstrzyga, o kogo chodzi.

Przeczenia: nie trzeba to nie to samo co nie wolno

Przeczenie no stawiamy przed odmienionym czasownikiem: no se puede, no es necesario, no hay que. Znaczenie całego wyrażenia jest jednak ważniejsze niż sam szyk.

  • No se puede aparcar aquí. — Tutaj nie wolno parkować.
  • No es necesario reservar. — Nie trzeba rezerwować.
  • No hace falta reservar. — Nie trzeba rezerwować.
  • No hay que tocar los cables. — Nie należy dotykać kabli.

No hay que może przekazywać zakaz lub radę, żeby czegoś nie robić. W innych kontekstach oznacza brak konieczności: No hay que pagar nada — „Nie trzeba nic płacić”. Jeśli chcesz jednoznacznie powiedzieć „nie ma takiej potrzeby”, bezpiecznie wybierz no es necesario lub no hace falta. Dla wyraźnego zakazu przydatne jest no se puede.

Przykłady w codziennych sytuacjach

Poniższe zdania pokazują, jak te same konstrukcje działają w regulaminach, poradach i zwykłej rozmowie. Zwróć uwagę nie tylko na tłumaczenie, ale też na to, czy zdanie podaje konkretną osobę.

Hiszpański Polski Na co zwrócić uwagę
Hay que estudiar más. Trzeba się więcej uczyć. Ogólna potrzeba lub rada.
Para renovar el pasaporte, hay que pedir cita. Aby odnowić paszport, trzeba umówić wizytę. Procedura urzędowa.
Se puede entrar. Można wejść. Pozwolenie bez wskazania osoby.
¿Se puede pagar en efectivo? Czy można zapłacić gotówką? Pytanie o dostępną możliwość.
Aquí no se puede dejar la bicicleta. Tutaj nie wolno zostawiać roweru. Zakaz.
En este barrio se vive bastante tranquilo. W tej dzielnicy żyje się dość spokojnie. Opis warunków życia.
Se dice que van a abrir otra biblioteca. Mówi się, że otworzą kolejną bibliotekę. Informacja bez podania źródła.
Es importante aprender. Ważne jest, żeby się uczyć. Ocena samej czynności.
Es necesario llevar un documento de identidad. Trzeba mieć przy sobie dokument tożsamości. Ogólny wymóg.
Es importante que lleguéis a tiempo. Ważne, żebyście przyszli na czas. Forma dla nieformalnego „wy”, typowa dla Hiszpanii.
Es posible que la tienda esté cerrada. Możliwe, że sklep jest zamknięty. Niepewność dotycząca teraźniejszości.
No es necesario que traigas comida. Nie musisz przynosić jedzenia. Brak konieczności, nie zakaz.
A los pacientes se les atiende por orden de llegada. Pacjentów przyjmuje się według kolejności przybycia. Forma atiende pozostaje w liczbie pojedynczej mimo wielu pacjentów.
En esa oficina se trabaja mejor por la mañana. W tym biurze lepiej pracuje się rano. Ogólna obserwacja o pracy.

Najczęstsze błędy

1. Wskazywanie osoby przy hay que

  • Błędnie: Nosotros hay que salir.
  • Poprawnie ogólnie: Hay que salir. — Trzeba wyjść.
  • Poprawnie o nas: Tenemos que salir. — Musimy wyjść.

Hay que nie odmienia się przez osoby. Jeśli chcesz wyraźnie wskazać „my”, potrzebujesz innej konstrukcji, na przykład tener que.

2. Dodawanie que przed bezokolicznikiem po es importante

  • Błędnie: Es importante que descansar.
  • Poprawnie: Es importante descansar. — Ważne jest, żeby odpoczywać.
  • Poprawnie o konkretnej osobie: Es importante que descanses. — Ważne, żebyś odpoczął/odpoczęła.

Wybierz pełny wzór: albo ocena i bezokolicznik, albo ocena, que i odmieniony czasownik w subjuntivo.

3. Tryb oznajmujący po es posible que

  • Błędnie: Es posible que está cerrado.
  • Poprawnie: Es posible que esté cerrado. — Możliwe, że jest zamknięte.

Polskie „możliwe, że” nie zmienia wyraźnie formy czasownika w taki sposób jak hiszpańskie es posible que. W hiszpańskim trzeba dobrać formę esté.

4. Liczba mnoga w ściśle bezosobowym zdaniu

  • Błędnie w znaczeniu bezosobowym: Aquí se viven bien.
  • Poprawnie: Aquí se vive bien. — Tutaj dobrze się żyje.

Nie odmieniamy czasownika według domyślnych „ludzi”. Konstrukcja nie ma konkretnego podmiotu, więc pozostaje liczba pojedyncza.

5. Przenoszenie polskiego „się” do każdego czasownika

  • Błędnie w znaczeniu „trzeba się uczyć”: Hay que se estudiar.
  • Poprawnie: Hay que estudiar. — Trzeba się uczyć.

Hiszpańskie estudiar nie potrzebuje se tylko dlatego, że polskie „uczyć się” je zawiera. Jeśli czasownik rzeczywiście wymaga se, przy bezokoliczniku zapisujemy je łącznie: Hay que levantarse temprano — „Trzeba wcześnie wstawać”.

6. Przekazywanie zakazu zamiast braku konieczności

  • Nietrafione jako informacja „nie musisz przychodzić”: No se puede venir.
  • Poprawnie: No es necesario venir. — Nie trzeba przychodzić.
  • Poprawnie do konkretnej osoby: No es necesario que vengas. — Nie musisz przychodzić.

No se puede venir oznacza, że przyjście jest niemożliwe albo niedozwolone. To inny komunikat niż zwolnienie z obowiązku.

Uwagi o użyciu

Ogólna zasada bywa pośrednią prośbą

Hay que limpiar la cocina — „Trzeba posprzątać kuchnię” — formalnie nie wskazuje wykonawcy. W rozmowie domowników może jednak znaczyć „posprzątaj” albo „posprzątajmy”. Bezosobowa budowa nie gwarantuje łagodnego tonu: dużo zależy od sytuacji i sposobu wypowiedzenia zdania.

Gdy odpowiedzialność jest istotna, lepiej powiedzieć wprost Tengo que limpiar la cocina — „Muszę posprzątać kuchnię” — zamiast pozostawiać wykonawcę w domyśle.

Se dice que nie potwierdza prawdziwości informacji

Se dice que… znaczy „Mówi się, że…”, nie „Wiadomo na pewno, że…”. To przydatny sposób przekazywania obiegowej opinii lub pogłoski, ale nie zastępuje wiarygodnego źródła. Podobną budowę ma se sabe que… — „wiadomo, że…”, które przedstawia informację jako ustaloną.

Po twierdzącym se dice que zwykle używamy trybu oznajmującego: Se dice que vive en Madrid — „Mówi się, że mieszka w Madrycie”. Samo wystąpienie que nie oznacza więc, że potrzebne jest subjuntivo.

Bez zbędnego „to”

Polskie „To ważne, żeby…” może skłaniać do dodawania dodatkowego słowa na początku. Hiszpańskie Es importante que descanses jest kompletne bez odpowiednika „to”. Esto es importante — „To jest ważne” — służy wskazaniu konkretnej rzeczy lub kwestii i ma inną budowę.

Dla dociekliwych: podobne konstrukcje i dalsze zastosowania

Bezosobowe se a strona bierna z se

Porównaj dwa zdania:

  • Aquí se trabaja mucho. — Tutaj dużo się pracuje.
  • Aquí se venden libros. — Tutaj sprzedaje się książki.

Drugie zdanie zawiera stronę bierną z se: na pierwszy plan wysuwamy to, co podlega czynności, a nie jej wykonawcę. Libros, czyli „książki”, to podmiot gramatyczny i dlatego czasownik ma liczbę mnogą venden. Przy jednej rzeczy powiemy Se vende una bicicleta — „Sprzedaje się rower”.

Polszczyzna może ukrywać tę różnicę. Mówimy zarówno „sprzedaje się rower”, jak i „sprzedaje się książki”, bez zmiany czasownika na liczbę mnogą. W starannym hiszpańskim warto pilnować zgodności:

  • Se necesita una persona. — Potrzebna jest jedna osoba.
  • Se necesitan dos personas. — Potrzebne są dwie osoby.

Natomiast gdy określonych ludzi wprowadzamy przyimkiem a, konstrukcja jest bezosobowa i czasownik zostaje w liczbie pojedynczej:

  • Se busca a los responsables. — Szuka się osób odpowiedzialnych.
  • Se entrevistó a las candidatas. — Przeprowadzono rozmowy z kandydatkami.

Ten szczególny przyimek a często stoi przed określonymi osobami będącymi dopełnieniem, czyli uczestnikami, na których skierowana jest czynność. Nie należy automatycznie przenosić tu zasady liczby mnogiej z se venden libros.

Se puede i liczba mnoga

Również z poder spotkasz stronę bierną z se:

  • Se puede reservar una mesa. — Można zarezerwować stolik.
  • Se pueden reservar mesas por internet. — Stoliki można rezerwować przez internet.

W drugim zdaniu mesas odpowiada liczbie mnogiej pueden. Spotyka się też budowę z niezmiennym puede i bezokolicznikiem. Do własnych starannych wypowiedzi wygodnie przyjąć zgodność se pueden reservar mesas, a zarazem pamiętać, że ogólne se puede entrar nie ma takiego rzeczownika i pozostaje w liczbie pojedynczej. Rzeczownik to wyraz nazywający osobę, rzecz lub pojęcie, na przykład „stolik”.

Konieczność w przeszłości, przyszłości i łagodnej sugestii

Bezosobowość nie oznacza, że zawsze mówimy o teraźniejszości. Zmieniamy czas formy haber, zachowując que + bezokolicznik.

Hiszpański Polski Zastosowanie
Había que esperar mucho. Trzeba było długo czekać. Opis sytuacji w przeszłości.
Hubo que cancelar el viaje. Trzeba było odwołać podróż. Konkretny przypadek konieczności w przeszłości.
Habrá que buscar otra solución. Trzeba będzie poszukać innego rozwiązania. Konieczność dotycząca przyszłości.
Habría que revisar los datos. Należałoby sprawdzić dane. Ostrożna sugestia.

Także przy wielu osobach pozostaje había que, nie habían que. Konstrukcja nie zyskuje osobowego podmiotu wraz ze zmianą czasu.

Ocena w przeszłości a subjuntivo

Gdy ocena dotyczy przeszłości, często zmienia się również forma po que:

  • Era importante que llegaras a tiempo. — Ważne było, żebyś przyszedł/przyszła na czas.
  • Fue necesario que viniera un técnico. — Konieczne było, żeby przyszedł technik.

Llegaras i viniera to formy czasu przeszłego subjuntivo. Nie trzeba ich opanować, żeby zacząć korzystać z podstawowych konstrukcji B1, ale warto rozpoznawać związek między czasem oceny a formą dalszego zdania.

Nie każda ocena wymaga tego samego trybu

Es importante que, es necesario que i es posible que łączą się z subjuntivo także po przeczeniu: No es posible que esté aquí — „Nie jest możliwe, żeby był tutaj”. Nie rozszerzaj jednak tej zasady na wszystkie wyrażenia zaczynające się od es.

  • Es evidente que tiene razón. — Jest oczywiste, że ma rację.
  • No es evidente que tenga razón. — Nie jest oczywiste, że ma rację.

Twierdzące es evidente que przedstawia treść jako pewną i zwykle wymaga trybu oznajmującego. Przeczenie podważa tę pewność, dlatego zwykle pojawia się subjuntivo. Decyduje znaczenie całego wyrażenia, nie sam początek es… que.

Jak ćwiczyć?

  1. Napisz regulamin własnego mieszkania lub biura. Ułóż po dwa zdania z hay que, se puede i no se puede. Dopisz jedno z no es necesario, aby świadomie odróżnić brak obowiązku od zakazu.
  2. Zamieniaj radę ogólną na osobistą. Zacznij od Es importante descansar — „Ważne jest, żeby odpoczywać”. Następnie napisz Es importante que descanses — „Ważne, żebyś odpoczął/odpoczęła”. Powtórz ćwiczenie z rezerwacją, punktualnym przyjściem i przyniesieniem dokumentów.
  3. Zbieraj autentyczne napisy z se. Przy każdym zapytaj: czy chodzi ogólnie o ludzi, jak w se vive bien, czy o rzeczy podlegające czynności, jak w se venden entradas — „sprzedaje się bilety”? To pytanie pomaga ustalić, czy potrzebna jest liczba pojedyncza, czy mnoga.

Powiązane zagadnienia

Wymagania wstępne

Hay w języku hiszpańskimA1

Więcej koncepcji B1

Ta koncepcja w innych językach

Porównaj we wszystkich językach