Almancada sıra sayıları
Ordinalzahlen
Bu makale, Settemila Lingue üzerindeki Almanca dil bilgisi ağacının bir parçasıdır.
Kısaca
Almancada sıra sayıları bir şeyin kaçıncı olduğunu belirtir: erste “birinci”, zweite “ikinci”, dritte “üçüncü”. Genellikle 1–19 arasında -t-, 20'den itibaren -st- kullanılır; ardından sözcüğün cümledeki görevine uygun bir sıfat eki gelir: der zweite Tag “ikinci gün”, am zweiten Tag “ikinci gününde”. Rakamla yazarken sayıdan sonraki nokta sıra sayısını gösterir: der 2. Mai “2 Mayıs”, am 2. Mai “2 Mayıs'ta”.
Genel bakış
“İki bilet” ile “ikinci bilet” aynı şeyi anlatmaz. İlkinde miktar, ikincisinde sıra belirtilir. Almancada miktar bildiren zwei “iki” ile sıra bildiren zweite “ikinci” arasındaki ayrım da böyledir. Sıra sayılarına Almancada Ordinalzahlen denir. Bir binanın katını, bir kitabın bölümünü, yarışma sonucunu veya randevu tarihini anlatırken bu sayılarla karşılaşırsınız.
A2 düzeyinde temel hedef, sayıyı doğru oluşturmak ve sık kullanılan kalıplar içinde kullanmaktır. Başlangıçta der erste Tag “ilk gün”, zum ersten Mal “ilk kez” ve am dritten Mai “3 Mayıs'ta” gibi bütün ifadeleri öğrenmek, her eki tek tek hesaplamaktan daha kolaydır. Sonra bu kalıpların arkasındaki düzeni fark etmeye başlarsınız.
Türkçedeki “birinci gün”, “birinci hafta” ve “birinci araba” ifadelerinde “birinci” değişmez. Almancada ise sıra sayısı, sıfat (bir varlığın niteliğini belirten sözcük) gibi davranır. Önündeki artikel (isimle birlikte kullanılan der, die, das gibi belirleyici sözcük), ismin dilbilgisel cinsiyeti ve cümledeki görevi son eki etkiler. Bu nedenle yalnızca erste biçimini bilmek yetmez; ersten ve erstes gibi biçimleri de tanımak gerekir.
Nasıl oluşturulur ve kullanılır?
1. Miktardan sıraya geçiş
Miktar sayıları “Kaç tane?”, sıra sayıları “Kaçıncı?” sorusunu yanıtlar. Bu ayrım, sayı çok küçük olsa da çok büyük olsa da değişmez.
| Almanca | Türkçe | Açıklama |
|---|---|---|
| Ich kaufe zwei Bücher. | İki kitap alıyorum. | Kitapların sayısı belirtiliyor. |
| Ich lese das zweite Buch. | İkinci kitabı okuyorum. | Belirli bir sıra içindeki kitap seçiliyor. |
| Wir haben drei Termine. | Üç randevumuz var. | Toplam miktar. |
| Der dritte Termin ist morgen. | Üçüncü randevu yarın. | Randevular arasındaki sıra. |
Türkçedeki “ilk” çoğu bağlamda “birinci” yerine kullanılabilir. Almancada bunun karşılığı yine erste ve onun ek almış biçimleridir. Örneğin mein erstes Auto ifadesini doğal Türkçeyle “ilk arabam” diye çeviririz.
2. 1–19 arasındaki sayılar
Bu grupta temel kalıp, sayı köküne -t- ve uygun son eki getirmektir. Aşağıdaki tabloda öğrenmesi kolay olan -e ile biten biçimler verilmiştir. Bunları her durumda değişmeden kullanılacak sözcükler olarak değil, diğer biçimleri kurmak için bir başlangıç noktası olarak düşünün.
| Rakamla | Almanca biçim | Türkçe |
|---|---|---|
| 1. | erste | birinci, ilk |
| 2. | zweite | ikinci |
| 3. | dritte | üçüncü |
| 4. | vierte | dördüncü |
| 5. | fünfte | beşinci |
| 6. | sechste | altıncı |
| 7. | siebte | yedinci |
| 8. | achte | sekizinci |
| 9. | neunte | dokuzuncu |
| 10. | zehnte | onuncu |
| 11. | elfte | on birinci |
| 12. | zwölfte | on ikinci |
| 13. | dreizehnte | on üçüncü |
| 14. | vierzehnte | on dördüncü |
| 15. | fünfzehnte | on beşinci |
| 16. | sechzehnte | on altıncı |
| 17. | siebzehnte | on yedinci |
| 18. | achtzehnte | on sekizinci |
| 19. | neunzehnte | on dokuzuncu |
Özellikle erste, dritte ve achte biçimlerine dikkat edin. “Bir” anlamındaki eins sözcüğünden düzenli bir biçim türetmeye çalışmayın; erste ayrı öğrenilmelidir. Drei “üç”, sıra sayısında dritte olur. Acht zaten t ile bittiğinden achte yazılır; araya ikinci bir t gelmez.
“Yedinci” için günlük kullanımda siebte çok yaygındır. Siebente de doğrudur; bir metinde gördüğünüzde hata sanmayın. Ancak “on yedinci” siebzehnte olur. Öğrenirken özellikle siebte ile siebzehnte arasındaki farkı sesli tekrar etmek yararlıdır.
3. 20 ve daha büyük sayılar
20'den itibaren -st- kullanılır. Son ek yine cümleye göre değişir: zwanzigste, zwanzigsten, zwanzigstes gibi.
| Rakamla | Almanca biçim | Türkçe |
|---|---|---|
| 20. | zwanzigste | yirminci |
| 21. | einundzwanzigste | yirmi birinci |
| 22. | zweiundzwanzigste | yirmi ikinci |
| 30. | dreißigste | otuzuncu |
| 31. | einunddreißigste | otuz birinci |
| 100. | hundertste | yüzüncü |
| 101. | hunderterste | yüz birinci |
| 1000. | tausendste | bininci |
Bileşik sayılarda, yani birden fazla sayı parçasından oluşan sayılarda, sıra bildiren bölüm en sondadır. Einundzwanzig “yirmi bir” bütünü einundzwanzigste olur; “bir” parçasını erste yaparak başlamazsınız. Yüzlük ve binlik yapılarda son bölümün kuralı önemlidir: hunderterste “yüz birinci”, hundertzwanzigste “yüz yirminci”. Bu büyük sayıları hemen ezberlemek gerekmez; ihtiyaç duyduğunuz sayıyı miktar biçiminden yola çıkarak kurabilirsiniz.
4. Son ek neden değişir?
Sıra sayıları isimden önce geldiğinde sıfat çekimine uyar. Çekim, sözcüğün cümledeki görevine göre biçim değiştirmesidir. Burada iki parçayı ayırmak işinizi kolaylaştırır: zweit- sıra bildiren köktür; -e, -en, -es ise uyumu sağlayan son eklerdir.
Almancadaki isim hâlleri, isimlerin cümledeki görevini gösterir. Türkçedeki “gün, günü, güne, günün” ayrımını hatırlatır; ancak iki dildeki ekler bire bir örtüşmez. Aşağıdaki tabloda:
- Nominativ, yalın hâldir; genellikle özneyi, yani cümlede hakkında bir şey söylenen kişiyi veya şeyi belirtir.
- Akkusativ, belirtme hâlidir; çoğunlukla eylemin doğrudan etkilediği varlığı belirtir.
- Dativ, yönelme hâlidir; bir alıcıyı veya bazı edatların gerektirdiği biçimi belirtir.
- Genitiv, tamlayan hâlidir; sahiplik ve bağlantı kurar.
Edat, an, in, mit gibi sözcükler arasındaki ilişkiyi kuran kısa bir sözcüktür. Bazı edatlar belirli bir isim hâli gerektirir. Bu yüzden sadece Türkçe çeviriye bakarak Almanca hâli seçmek her zaman işe yaramaz.
Belirli artikellerle kullanılan sıra sayılarını şu tabloda karşılaştırabilirsiniz. Tag “gün” eril, Woche “hafta” dişil, Jahr “yıl” nötr cinsiyetlidir. Bu cinsiyetler dilbilgisel sınıflardır; cansız varlıkların gerçek bir cinsiyeti olduğu anlamına gelmez.
| İsim hâli | Eril: gün | Dişil: hafta | Nötr: yıl | Çoğul: günler |
|---|---|---|---|---|
| Yalın | der erste Tag | die erste Woche | das erste Jahr | die ersten Tage |
| Belirtme | den ersten Tag | die erste Woche | das erste Jahr | die ersten Tage |
| Yönelme | dem ersten Tag | der ersten Woche | dem ersten Jahr | den ersten Tagen |
| Tamlayan | des ersten Tages | der ersten Woche | des ersten Jahres | der ersten Tage |
Başlangıç için en yararlı kısa kural şudur: der, die, das ile yalın hâlde tekil kullanımlarda -e görülür; birçok başka durumda -en gelir. Örneğin in der ersten Woche “ilk haftada” ve mit dem zweiten Bus “ikinci otobüsle”. Fakat bu kuralı bütün belirleyicilere uygulamayın.
Mein “benim” ve ein “bir” gibi sözcüklerle bazı son ekler farklıdır. Yalın hâldeki mein erster Tag “ilk günüm”, meine erste Woche “ilk haftam” ve mein erstes Jahr “ilk yılım” ayrımına bakın. Verilen örnekte Das ist mein erstes Auto. “Bu benim ilk arabam.” denir; çünkü Auto nötrdür ve bu yapıda erstes gerekir. Das erste Auto “ilk araba” ile mein erstes Auto “ilk arabam” biçimlerini yan yana öğrenmek özellikle yararlıdır.
5. Tarihler: hangi gün, hangi günde?
Türkçede tarih söylerken çoğunlukla miktar sayısı kullanırız: “Bugün iki Mayıs.” Almancada gün sıra sayısıyla belirtilir: Heute ist der zweite Mai. Türkçedeki alışkanlığı doğrudan aktarmak bu nedenle yanıltıcıdır.
İki temel tarih kalıbını birbirinden ayırın:
| Almanca | Türkçe | Açıklama |
|---|---|---|
| Heute ist der zweite Mai. | Bugün 2 Mayıs. | Tarihin adı veriliyor. |
| Wir treffen uns am zweiten Mai. | 2 Mayıs'ta buluşuyoruz. | Olayın hangi gün gerçekleştiği belirtiliyor. |
| Heute ist der 2. Mai. | Bugün 2 Mayıs. | Rakamla yazım; okunuş yine sıra sayısıdır. |
| Wir treffen uns am 2. Mai. | 2 Mayıs'ta buluşuyoruz. | Rakamdan sonraki nokta son eki yazmadan sırayı gösterir. |
Am, an dem birleşimidir. Zaman bildiren bu yapıda yönelme hâli kullanılır ve sıra sayısı -en alır. Bu yüzden der zweite Mai, fakat am zweiten Mai denir. Benzer şekilde am ersten Juni “1 Haziran'da”, am einunddreißigsten Dezember “31 Aralık'ta” biçimleri kullanılır.
Tamamen rakamla yazılan 02.05.2026 biçiminde sıralama gün, ay, yıldır. Günü ve ayı birlikte sıra sayısıyla okuyabilirsiniz: am zweiten Fünften “5. ayın 2. gününde”, yani “2 Mayıs'ta”. Ay adını söylemek de doğaldır ve başlangıçta daha kolaydır: am zweiten Mai. Sıra sayılarının kendisi, isimden önce oldukları için küçük harfle yazılır.
Cümle içinde örnekler
Aşağıdaki örneklerde sıra sayıları tarih, ulaşım, ders, alışveriş ve yarışma bağlamlarında kullanılıyor. Türkçe çevirinin her Almanca eki ayrı bir sözcükle karşılaması gerekmez; önemli olan aynı anlamı doğal biçimde vermesidir.
| Almanca | Türkçe | Açıklama |
|---|---|---|
| Das ist mein erstes Auto. | Bu benim ilk arabam. | Nötr isimle iyelik bildiren yapı. |
| Heute ist der zweite Mai. | Bugün 2 Mayıs. | Tarih yalın hâlde. |
| Er kam als Dritter an. | Üçüncü olarak vardı. | Kişiyi belirten sıra sayısı büyük harfle yazılır. |
| Nehmen Sie die zweite Straße rechts. | Sağdaki ikinci sokağa girin. | Yol tarifinde sıra. |
| Wir wohnen im dritten Stock. | Üçüncü katta oturuyoruz. | Yer bildiren kalıp; son ek -en. |
| Ich nehme den ersten Bus. | İlk otobüse bineceğim. | Eril isim belirtme hâlinde. |
| Das ist meine erste Reise nach Berlin. | Bu benim Berlin'e ilk seyahatim. | Dişil isimle iyelik. |
| Am achten Juni habe ich einen Termin. | 8 Haziran'da bir randevum var. | Tarihten önce am. |
| Sie feiert ihren zwanzigsten Geburtstag. | Yirminci yaş gününü kutluyor. | 20'den itibaren -st- kullanılır. |
| Lesen Sie bitte das fünfte Kapitel. | Lütfen beşinci bölümü okuyun. | Nötr isim belirtme hâlinde. |
| In der ersten Woche war alles neu. | İlk hafta her şey yeniydi. | Dişil isim yönelme hâlinde. |
| Ich bin zum ersten Mal hier. | Burada ilk kez bulunuyorum. | Sık kullanılan “ilk kez” kalıbı. |
| Beim dritten Versuch hat es geklappt. | Üçüncü denemede oldu. | Denemenin sırası. |
| Unsere Wohnung ist die zweite links. | Dairemiz soldaki ikinci daire. | İsim tekrar edilmese de sıfat küçük harfle kalır. |
Sık yapılan hatalar
1. Düzensiz biçimleri düzenli kurmaya çalışmak
- Yanlış: Das ist der dreite Versuch.
- Doğru: Das ist der dritte Versuch. — “Bu üçüncü deneme.”
- Neden? Drei için sıra sayısı dritte olur. Benzer şekilde “birinci” için erste, “sekizinci” için achte biçimini öğrenin.
2. 20'den itibaren yanlış oluşturma ekini kullanmak
- Yanlış: Heute ist der zwanzigte Juni.
- Doğru: Heute ist der zwanzigste Juni. — “Bugün 20 Haziran.”
- Neden? 20 ve üzerindeki bu tür sayılarda -st- gerekir. Zwanzig köküne yalnızca -t- eklenmez.
3. Tarihte am sonrasında -e kullanmak
- Yanlış: Ich komme am zweite Mai.
- Doğru: Ich komme am zweiten Mai. — “2 Mayıs'ta geliyorum.”
- Neden? Am yönelme hâli gerektirir. Der zweite Mai ile am zweiten Mai aynı son eki taşımaz.
4. Her yerde erste biçimini kullanmak
- Yanlış: Das ist mein erste Auto.
- Doğru: Das ist mein erstes Auto. — “Bu benim ilk arabam.”
- Neden? Türkçede “ilk” değişmez, fakat Almancada isim ve belirleyici son eki etkiler. Das erste Auto ile mein erstes Auto ayrımını hatırlayın.
5. Rakamdan sonra noktayı unutmak
- Yanlış: Wir treffen uns am 2 Mai.
- Doğru: Wir treffen uns am 2. Mai. — “2 Mayıs'ta buluşuyoruz.”
- Neden? Nokta burada sıra sayısının işaretidir. 2 miktar, 2. sıra bildirir. Türkçede de “2. kat” yazımını bildiğiniz için bu kuralı kolayca ilişkilendirebilirsiniz.
6. Yarışma derecesini küçük harfle yazmak
- Yanlış: Er kam als dritter an.
- Doğru: Er kam als Dritter an. — “Üçüncü olarak vardı.”
- Neden? Burada sözcük bir kişinin yerini tutar; isimleşmiştir, yani artık isim gibi kullanılmaktadır. Bu nedenle büyük harfle yazılır. Buna karşılık der dritte Läufer “üçüncü koşucu” ifadesinde sıra sayısı bir ismin önündedir ve küçük harfle kalır.
Kullanım notları
Sıra numarası ile etiket numarası aynı değildir
Das dritte Kapitel “üçüncü bölüm” ile Kapitel drei “bölüm üç” aynı bölümü gösterebilir, fakat ikinci yapıda sayı bir etiket gibi kullanılır. Zimmer drei “üç numaralı oda” ve Bus Nummer zwei “iki numaralı otobüs” ifadelerinde de miktar sayısı vardır. Bunlar sıra sayısı kurallarının istisnası değil, farklı yapılardır.
Bu fark anlamı etkileyebilir: der zweite Bus sıradaki ikinci otobüsü, Bus Nummer zwei ise iki numaralı hattın otobüsünü anlatabilir. Bir yol tarifinde veya ulaşım bilgisinde, sıra mı yoksa hat numarası mı söylendiğine dikkat edin.
Nokta görünmese de okunuş değişir
Rakamla yazılmış im 3. Stock ifadesi im dritten Stock diye okunur; Türkçesi “üçüncü katta”dır. Noktayı “nokta” diye seslendirmezsiniz. Rakamın cümledeki görevine bakıp doğru sıra sayısı ekini söylersiniz.
Kat numaralarında da yerel düzeni göz önünde bulundurun. Almanya'da Erdgeschoss zemin kattır; erster Stock genellikle onun üstündeki ilk kattır. Yalnızca toplam kat sayısını saymak yerine, binanın kendi numaralandırmasına bakmak daha güvenlidir.
Resmî yazışma ve günlük konuşma
Sıra sayısının kuruluşu resmî ve günlük dilde aynıdır. Fark daha çok tarihin yazılışında görülür: bir formda 02.05.2026, bir mesajda am 2. Mai yazılabilir. Tarih sorusuna verilen kısa bir cevapta Am zweiten Mai. “2 Mayıs'ta.” demek yeterlidir; tam bir cümle kurmak zorunda değilsiniz.
Temelin ötesi: ileri kullanımlar
Bu bölümdeki ayrıntıları A2 düzeyinde hemen üretmeniz gerekmez. Önce günlük tarihleri ve isimden önce kullanılan sıra sayılarını rahatça kurun; aşağıdaki yapıları ise okurken tanımaya başlayın.
İsim gibi kullanılan sıra sayıları
Bir kişinin derecesini veya sırasını tek başına anlatırken sıra sayısı büyük harfle yazılır. Son ek yine kişinin cinsiyetine ve yapıya göre değişebilir.
| Almanca | Türkçe | Açıklama |
|---|---|---|
| Er wurde Erster. | Birinci oldu. | Erkek kişi için isimleşmiş kullanım. |
| Sie wurde Erste. | Birinci oldu. | Kadın kişi için isimleşmiş kullanım. |
| Er kam als Dritter an. | Üçüncü olarak vardı. | Önünde artikel yok. |
| Sie kam als Dritte an. | Üçüncü olarak vardı. | Kadın kişi için karşılık. |
| Der Erste bekommt einen Preis. | Birinci olan kişi ödül alır. | Artikel bulunduğu için son ek farklıdır. |
Ancak her eksik isim, büyük harf gerektirmez. Ich nehme den zweiten Bus, nicht den ersten. “İkinci otobüse bineceğim, ilkine değil.” cümlesinde ikinci Bus yazılmamıştır; yine de hangi ismin kastedildiği bellidir ve ersten küçük harfle kalır. “İsim görünmüyorsa büyük yaz” kuralı bu nedenle yeterli değildir.
Artikelsiz ve daha az karşılaşılan biçimler
Sıra sayılarını artikelsiz kullanan yapılarda daha belirgin son ekler görülebilir: bei erster Gelegenheit “ilk fırsatta”, in zweiter Linie “ikinci planda”. Bunlar bei der ersten Gelegenheit gibi artikelli yapılardan farklıdır. Kalıbı tümüyle öğrenmek, eki yanlış genelleme riskini azaltır.
Tamlayan hâliyle de karşılaşabilirsiniz: am Ende des dritten Tages “üçüncü günün sonunda”. Burada hem dritten sıra sayısı hem de Tages ismi yapıdan etkilenir. Her değişikliği sıra sayısına bağlamayın; isim de kendi ekini alabilir.
Sıra bildiren zarflar ve kalıplaşmış ifadeler
Zarf, bir eylemin nasıl yapıldığını veya cümleler arasındaki ilişkiyi belirten sözcüktür. Erstens, zweitens, drittens “birincisi, ikincisi, üçüncüsü” anlamında düşünceleri sıralar. Bunlar sıfat gibi çekilmez ve cümle başı dışında küçük harfle yazılır.
Erstens ist es teuer, zweitens haben wir wenig Zeit. — “Birincisi pahalı, ikincisi zamanımız az.” Burada erstens sözcüğünün sonu, ismin cinsiyetine göre değişmez; çünkü ardından gelen bir ismi nitelemiyor.
Zum Ersten, zum Zweiten, zum Dritten! ise açık artırmalarda duyulabilen “Bir, iki, üç; satıldı!” sıralamasıdır. Günlük zum ersten Mal “ilk kez” kalıbıyla yazımını karıştırmayın: birinde isim gibi kullanılan sözcük, diğerinde Mal ismini niteleyen küçük harfli sıfat vardır.
Hükümdar adları ve Romen rakamları
Tarihî adlarda sıra sayısı Romen rakamıyla yazılabilir. Karl V. adı Karl der Fünfte diye okunur. Unter Karl V. ifadesi ise unter Karl dem Fünften diye okunabilir ve “V. Karl döneminde” anlamına gelir. Yazılı rakam aynı kalsa da okurken artikel ve son ek cümlenin yapısına uyar. Bu, günlük tarihler için gereken bilginin ötesindedir; öncelikle tarih metinlerinde tanımak yeterlidir.
Çalışma önerileri
- Kendi takviminizden üç tarih seçin. Her tarih için iki cümle kurun: Heute ist der fünfte Juni. “Bugün 5 Haziran.” ve Am fünften Juni habe ich einen Termin. “5 Haziran'da bir randevum var.” Sonra günü değiştirin. Özellikle 1, 3, 8, 20 ve 21 gibi farklı kuruluşları deneyin.
- Aynı sayıyı üç isimle kullanın. “İlk günüm, ilk haftam, ilk yılım” için mein erster Tag, meine erste Woche, mein erstes Jahr yazın. Ardından artikelli biçimlerle karşılaştırın: der erste Tag, die erste Woche, das erste Jahr. Amaç yalnızca sayı kökünü değil, bütün isim grubunu öğrenmek olsun.
- Rakamla yazılmış ifadeleri sesli okuyun. Am 3. Mai, im 2. Stock ve das 21. Kapitel ifadelerini sırasıyla am dritten Mai, im zweiten Stock, das einundzwanzigste Kapitel diye okuyun. Türkçeleri “3 Mayıs'ta”, “ikinci katta” ve “yirmi birinci bölüm”dür. Noktanın kendisini değil, işaret ettiği sırayı seslendirmeye alışın.
Bir cümleyi kontrol ederken üç soru yeterlidir: Miktar mı, sıra mı anlatıyorum? Sayı kökü doğru mu? Bu isim ve bu yapı için hangi son ek gerekiyor? Böylece aynı anda bütün çekim tablosunu ezberlemeye çalışmadan, hatanın nerede olduğunu bulabilirsiniz.
İlgili konular
- Ön bilgi: Sayılar ve saat — miktar sayılarını, saat ifadelerini ve takvim sözcüklerini pekiştirir; sıra sayılarını oluştururken bu temel üzerine ilerlersiniz.