Fransızcada ilgi zamirleri: où ve dont
Pronoms Relatifs: où, dont
Bu makale, Settemila Lingue üzerindeki Fransızca dil bilgisi ağacının bir parçasıdır.
Kısaca
Où, bir yeri veya zamanı açıklayan cümleyi bağlar: la ville où j'habite “yaşadığım şehir”, le jour où je suis arrivé “geldiğim gün”. Dont, açıklanan kişi veya şeyle kurulan de bağlantısının yerini alır: le livre dont j'ai besoin “ihtiyacım olan kitap”. Seçimi Türkçe çeviriye bakarak değil, Fransızcadaki temel yapıyı kontrol ederek yapın: habiter dans une ville, ama avoir besoin de quelque chose.
Genel bakış
Bir şehri, insanı veya kitabı tek kelimeyle adlandırmak her zaman yetmez. “Dün bahsettiğim kitap” ya da “tanıştığımız kafe” derken hangi kitap veya kafeyi kastettiğimizi ayrıca açıklarız. Fransızcada bu açıklamayı ana cümleye bağlayan yapılara ilgi cümlesi denir; bunların başındaki qui, que, où, dont gibi sözcükler de ilgi zamirleridir. Zamir, daha önce söylenen bir adın, yani kişi, yer veya şey bildiren kelimenin tekrarını önler.
Türkçede “yaşadığım şehir” ve “ihtiyacım olan kitap” gibi yapılar açıklanan addan önce gelir. Fransızcada sıra tersidir: önce la ville, ardından où j'habite; önce le livre, ardından dont j'ai besoin. Bu yüzden Türkçe düşünerek kelimeleri sırayla çevirmek yerine, önce açıklanan adı söyleyip sonra açıklamayı eklemek daha güvenli bir yoldur.
B1 düzeyinde où ve dont, daha önce öğrenilen qui ve que kullanımını genişletir. Seyahat anlatırken, birini tanıtırken, iş yazışmalarında veya bir kitap hakkında konuşurken ikisine de sıkça ihtiyaç duyulur. Temel ayrım basittir; asıl beceri, özellikle dont için Fransızca fiillerin ve kalıpların hangi bağlantıyla kullanıldığını fark etmektir.
Nasıl kullanılır?
Önce iki cümledeki ortak öğeyi bulun
İlgi cümlesi oluştururken aynı kişiden, yerden veya şeyden söz eden iki cümleyi birleştirebilirsiniz:
- J'aime cette ville. J'habite dans cette ville. — Bu şehri seviyorum. Bu şehirde yaşıyorum.
- J'aime la ville où j'habite. — Yaşadığım şehri seviyorum.
İkinci cümledeki dans cette ville, ilk cümlede zaten adı geçen yere döner. Où bu yer bağlantısını kurar; dans cette ville yeniden söylenmez.
Aynı mantık dont için de geçerlidir:
- Voici le livre. J'ai besoin de ce livre. — İşte kitap. Bu kitaba ihtiyacım var.
- Voici le livre dont j'ai besoin. — İşte ihtiyacım olan kitap.
Burada ortadan kalkan parça yalnızca ce livre değil, de ce livre bütünüdür. Bu nedenle dont kullandıktan sonra aynı bağlantı için bir de de eklenmez.
Où: yer bildiren kullanım
Où, açıklanan yerin içinde, o yerde veya o noktada gerçekleşen bir durumu anlatır. Türkçede çoğu kez “-dığım yer”, “-dığı şehir”, “-diğimiz kafe” gibi karşılıklar verir.
- La ville où j'habite. — Yaşadığım şehir.
- Le café où nous déjeunons est fermé le lundi. — Öğle yemeği yediğimiz kafe pazartesileri kapalı.
Ville, village, quartier, maison, restaurant gibi yer adlarından sonra sık görülür. Ancak bir kelimenin yer adı olması tek başına où seçmek için yeterli değildir. Açıklama içindeki görevine bakın:
- La ville où je travaille est très animée. — Çalıştığım şehir çok hareketli.
- La ville que je visite est très animée. — Gezdiğim şehir çok hareketli.
İlkinde “şehirde çalışıyorum” denir. İkincisinde ise şehir, gezme eyleminin doğrudan hedefidir: je visite la ville. Dolayısıyla que gerekir. Doğrudan nesne, fiile araya bir edat koymadan bağlanan öğedir; burada la ville, visiter fiiline böyle bağlanır. Edat ise de, à, dans gibi kelimeler arasında ilişki kuran kısa sözcüktür.
Où: zaman bildiren kullanım
Où, yalnızca “nerede” anlamıyla sınırlı değildir. Bir gün, yıl, dönem veya an açıklanıyorsa “o gün”, “o sırada” bağlantısını da kurar:
- Le jour où je suis arrivé. — Geldiğim gün.
- C'était l'année où nous avons déménagé. — Taşındığımız yıldı.
- Au moment où tu as appelé, j'étais dans le métro. — Aradığın sırada metrodaydım.
Burada açıklanan zaman zaten le jour, l'année veya le moment ile belirtilmiştir. Bu yüzden ilgi cümlesinde genellikle quand değil, où kullanılır. Quand tu as appelé, j'étais dans le métro ise “Aradığında metrodaydım” anlamında ayrı, doğru bir yapıdır; önünde açıklanan bir zaman adı bulunmaz.
Dont: de bağlantısını taşıyan zamir
Dont için en işe yarayan soru şudur: İfadeyi bağımsız bir cümle olarak kursam de kullanır mıydım?
Je parle de cet homme. — Bu adamdan söz ediyorum.
L'homme dont je parle. — Sözünü ettiğim adam.
J'ai besoin de ce livre. — Bu kitaba ihtiyacım var.
Le livre dont j'ai besoin. — İhtiyacım olan kitap.
Türkçedeki ekler yanıltabilir. “Kitaba ihtiyacım var” deriz; Fransızca kalıp ise avoir besoin de ce livre olur. Türkçede “-a” bulunması, Fransızcada à seçileceği anlamına gelmez. Dont seçimi, Türkçe ekten değil Fransızca kalıptan doğar.
De bağlantısı yalnızca fiillerle kurulmaz. Bir sıfat, yani bir kişinin veya şeyin özelliğini bildiren kelime, ya da bir ad da de ile tamamlanabilir:
| Temel yapı | Türkçe anlamı | Dont için bağlantı |
|---|---|---|
| parler de quelque chose | bir şeyden söz etmek | Konuşulan şey |
| avoir besoin de quelque chose | bir şeye ihtiyacı olmak | İhtiyaç duyulan şey |
| se souvenir de quelque chose | bir şeyi hatırlamak | Hatırlanan şey |
| être fier de quelqu'un | biriyle gurur duymak | Gurur duyulan kişi |
| être satisfait de quelque chose | bir şeyden memnun olmak | Memnun olunan şey |
| le titre d'un livre | bir kitabın adı | Kitapla adı arasındaki ilişki |
Örneğin C'est un résultat dont nous sommes satisfaits “Bu, memnun olduğumuz bir sonuç” demektir. De bağlantısını burada bir fiil değil, satisfait de yapısı gerektirir.
Dont ile sahiplik ve aitlik
Dont, Türkçeye bazen “-nın/-nin” bağlantısıyla aktarılır:
- Je connais une femme. Sa fille habite à Ankara. — Bir kadın tanıyorum. Kızı Ankara'da yaşıyor.
- Je connais une femme dont la fille habite à Ankara. — Kızı Ankara'da yaşayan bir kadın tanıyorum.
İlişkiyi açarsak la fille de cette femme, yani “bu kadının kızı” elde edilir. Dont bu ilişkiyi taşıdığı için ardından sa fille değil, la fille gelir. La burada adın önündeki belirli tanımlıktır; bilinen veya bağlamda belirlenen bir şeyi gösterir.
Bu kullanım yalnızca insanlarla sınırlı değildir:
- J'ai lu un roman dont la fin m'a surpris. — Sonu beni şaşırtan bir roman okudum.
La fin du roman “romanın sonu” demektir. Dolayısıyla dont hem insanlara hem de nesnelere gönderme yapabilir.
Qui, que, où, dont arasında hızlı seçim
Özne, cümlede işi yapan veya hakkında bir durum bildirilen öğedir. Aşağıdaki ayrımda adı açıklayan küçük cümlenin içindeki göreve bakılır; adın ana cümledeki görevi belirleyici değildir.
| Fransızca örnek | Türkçesi | Seçim nedeni |
|---|---|---|
| Le voisin qui arrive. | Gelen komşu. | Gelme işini komşu yapıyor. |
| Le voisin que j'attends. | Beklediğim komşu. | Komşuyu bekliyorum; arada edat yok. |
| Le quartier où il habite. | Onun yaşadığı mahalle. | Mahallede yaşama ilişkisi var. |
| Le voisin dont je parle. | Sözünü ettiğim komşu. | Temel yapı birinden söz etmek. |
Où ve dont, açıkladıkları adın tekil, çoğul, eril veya dişil olmasına göre değişmez. Eril ve dişil, Fransızcada adların ayrıldığı iki dilbilgisel gruptur; her zaman gerçek cinsiyetle ilgili değildir. La ville où…, les villes où…, l'homme dont…, les personnes dont… biçimlerinde zamir aynı kalır.
Bağlam içinde örnekler
Aşağıdaki örneklerde yalnızca zamire değil, bağladığı ilişkiye de dikkat edin. Özellikle Türkçesi benzer görünen cümlelerde Fransızca temel kalıbı yeniden kurmak yararlıdır.
| Fransızca | Türkçe | Açıklama |
|---|---|---|
| La ville où j'habite est près de la mer. | Yaşadığım şehir denize yakın. | Yaşanan yer. |
| Voici le restaurant où nous avons fêté ton anniversaire. | İşte doğum gününü kutladığımız restoran. | Kutlamanın yapıldığı yer. |
| Le jour où je suis arrivé, il neigeait. | Geldiğim gün kar yağıyordu. | Belirli bir gün. |
| Je me souviens de l'été où nous avons travaillé ensemble. | Birlikte çalıştığımız yazı hatırlıyorum. | Bir dönemi açıklıyor. |
| L'homme dont je parle travaille à la bibliothèque. | Sözünü ettiğim adam kütüphanede çalışıyor. | Birinden söz etmek. |
| Le livre dont j'ai besoin est déjà emprunté. | İhtiyacım olan kitap zaten ödünç alınmış. | Bir şeye ihtiyacı olmak. |
| C'est une soirée dont je me souviens très bien. | Çok iyi hatırladığım bir akşam. | Hatırlama fiilindeki bağlantı. |
| Elle a enfin trouvé le poste dont elle rêvait. | Sonunda hayalini kurduğu işi buldu. | Bir şeyin hayalini kurmak. |
| Voici les collègues dont je t'ai parlé. | İşte sana bahsettiğim iş arkadaşları. | Bahsedilen kişiler; zamir çoğulda da değişmiyor. |
| C'est un travail dont elle est fière. | Bu, onun gurur duyduğu bir iş. | Gurur duymayı anlatan sıfatlı yapı. |
| J'ai rencontré un musicien dont la sœur vit à Izmir. | Kız kardeşi İzmir'de yaşayan bir müzisyenle tanıştım. | Müzisyenle kız kardeşi arasındaki ilişki. |
| Nous cherchons un appartement dont les fenêtres donnent sur le jardin. | Pencereleri bahçeye bakan bir daire arıyoruz. | Dairenin pencereleri. |
| J'ai acheté cinq livres, dont deux en français. | Beş kitap aldım; bunların ikisi Fransızca. | Bir bütünün içinden bir kısmını ayırıyor. |
Sık yapılan hatalar
1. Yer adı görünce her zaman où kullanmak
- Yanlış: La ville où je visite est magnifique.
- Doğru: La ville que je visite est magnifique. — Gezdiğim şehir harika.
- Neden? Visiter la ville denir; “şehirde” değil, “şehri” gezmek söz konusudur. Yer adı bile olsa doğrudan nesne görevindeyse que gerekir.
2. Dont ile birlikte de bağlantısını tekrarlamak
- Yanlış: Le sujet dont nous parlons de est important.
- Doğru: Le sujet dont nous parlons est important. — Konuştuğumuz konu önemli.
- Neden? Dont, de ce sujet parçasının yerini zaten almıştır. Sondaki de gereksizdir. Aynı nedenle le sujet de dont… da kurulmaz.
3. Dont yanında aynı şeyi en ile yeniden söylemek
- Yanlış: Le livre dont j'en ai besoin est ici.
- Doğru: Le livre dont j'ai besoin est ici. — İhtiyacım olan kitap burada.
- Neden? En, başka cümlelerde de ile başlayan bir parçanın yerine geçebilen zamirdir: J'en ai besoin “Ona ihtiyacım var”. Fakat burada bu görevi dont üstlenmiştir; aynı kitap için ikisi birlikte kullanılmaz.
4. Sahiplik ilişkisini iki kez belirtmek
- Yanlış: La femme dont sa fille est médecin habite ici.
- Doğru: La femme dont la fille est médecin habite ici. — Kızı doktor olan kadın burada yaşıyor.
- Neden? Dont zaten “kadının kızı” ilişkisini kurar. Aynı kişiye bağlanan sa ile sahipliği yeniden belirtmeyin; la fille kullanın.
5. Türkçe anlama bakıp de gerekmeyen yerde dont seçmek
- Yanlış: La personne dont je pense habite à Lyon.
- Doğru: La personne à qui je pense habite à Lyon. — Düşündüğüm kişi Lyon'da yaşıyor.
- Neden? Birini düşünmek penser à quelqu'un yapısıyla söylenir. Penser de ise bir şey hakkında görüş belirtirken görülür. Yalnızca Türkçe “hakkında” veya “düşünmek” kelimesinden hareket etmek güvenli değildir.
6. Zaman adından sonra quand kullanmak
- Kaçının: Le jour quand nous nous sommes rencontrés était un dimanche.
- Doğru: Le jour où nous nous sommes rencontrés était un dimanche. — Tanıştığımız gün pazardı.
- Neden? Standart Fransızcada burada le jour adını açıklayan zamir où olur. Quand nous nous sommes rencontrés… ise önünde le jour bulunmadan kullanılabilir.
Kullanım notları
Konuşmada da yazıda da olağandır
Dont, yalnızca resmî yazı diline ait değildir. Le film dont tu parles “bahsettiğin film” ve ce dont j'ai besoin “ihtiyacım olan şey” günlük konuşmada da doğaldır. Bununla birlikte uzun bir ilgi cümlesi yerine iki kısa cümle kurmak konuşmada daha kolay olabilir:
- Tu connais cette actrice ? Sa mère est journaliste. — Bu oyuncuyu tanıyor musun? Annesi gazeteci.
- Tu connais cette actrice dont la mère est journaliste ? — Annesi gazeteci olan şu oyuncuyu tanıyor musun?
İlk seçenek dilbilgisi açısından daha eksik değildir; bilgi iki cümleye dağıtılmıştır. Öğrenirken önce böyle iki cümle kurup sonra birleştirmek işe yarar.
Où ile ou yazımını ayırın
Où üzerindeki işaret yazımda önemlidir. Ou “veya”, où ise yer veya zaman bağlantısı bildirir. İkisinin telaffuzu aynıdır; ayrımı yazıda görürsünüz:
- Tu préfères le thé ou le café ? — Çayı mı kahveyi mi tercih edersin?
- Le café où nous allons est tout près. — Gittiğimiz kafe çok yakında.
Virgül, verilen bilginin rolünü değiştirir
İlgi cümlesi hangi yer veya şeyi kastettiğinizi seçiyorsa genellikle virgül kullanılmaz. Yalnızca zaten belirli bir şeye ek bilgi veriyorsa virgülle ayrılabilir:
- Le village où elle habite est isolé. — Onun yaşadığı köy gözden uzak bir yerde.
- Ce village, où elle habite depuis dix ans, est isolé. — Bu köy, onun on yıldır yaşadığı yer, gözden uzak bir yerde.
İlk cümlede köyü tanımlıyoruz. İkincisinde belirlenmiş köye ek bilgi veriyoruz. Bu ayrım sadece où için değil, dont ile kurulan açıklamalar için de geçerlidir.
Temelin ötesinde: daha ileri kullanımlar
D'où, par où ve là où
Yer ilişkisinin yönünü belirtmek gerektiğinde où önüne uygun bir edat gelebilir:
- La région d'où elle vient est montagneuse. — Onun geldiği bölge dağlık.
- Le passage par où nous sommes entrés est fermé. — İçeri girdiğimiz geçit kapalı.
D'où, “nereden”; par où, “hangi yoldan/geçitten” bağlantısını korur. Dont her de gördüğünüz yerde kullanacağınız genel bir kısaltma değildir: yerden çıkış veya köken anlatan bu örnekte d'où seçilir.
Ayrıca là où “olduğu yerde/orada” anlamı verebilir:
- Attends-moi là où nous nous sommes quittés. — Beni ayrıldığımız yerde bekle.
Burada où, açıkça söylenmiş bir yer adından ziyade là “orada” sözcüğüne bağlanır.
Ce dont: önceden söylenmiş bir ad yoksa
Belirli bir kitabı veya konuyu açıklamak yerine genel olarak “ihtiyacım olan şey”, “bahsettiğim şey” demek isterseniz ce dont kullanılır:
- Voilà ce dont j'ai besoin. — İşte ihtiyacım olan şey.
- Je comprends ce dont tu parles. — Neden bahsettiğini anlıyorum.
Ce burada genel bir “şey” fikri taşır. Karşılaştırın:
- Ce que je veux, c'est du repos. — İstediğim şey dinlenmek.
- Ce dont j'ai besoin, c'est de repos. — İhtiyacım olan şey dinlenmek.
Birinci yapı vouloir quelque chose, ikincisi avoir besoin de quelque chose kalıbından gelir. Türkçede anlamlar yakın olsa bile Fransızca bağlantı farklıdır.
Dont ile bir grubun içinden parça belirtmek
Dont, “bunların içinden”, “bunların ... tanesi” anlamında da kullanılır:
- Douze personnes ont répondu, dont trois étudiants. — On iki kişi yanıt verdi; bunların üçü öğrenci.
- Elle a publié plusieurs romans, dont un a reçu un prix. — Birkaç roman yayımladı; bunlardan biri ödül aldı.
İlk örnekte dont sonrasında çekimli fiil yoktur; “bunların üçü öğrenci” bilgisi kısa biçimde eklenir. İkinci örnekte ise tam bir cümle vardır. Bu kullanım sahiplikten farklıdır: öğrenciler, yanıt veren on iki kişilik grubun bir bölümüdür.
Daha uzun edat gruplarında dont yeterli olmaz
Dont, basit de bağlantılarında çok kullanışlıdır; fakat à côté de “yanında”, au sujet de “hakkında” gibi daha uzun edat gruplarının tamamının yerine otomatik olarak geçmez. Bu bağlantıyı korumak için lequel ailesinden birleşik ilgi zamirleri gerekir. Bunlar edatlarla birlikte kullanılan ve adın grubuna, tekilliğine veya çoğulluğuna göre biçim değiştirebilen zamirlerdir:
- La maison à côté de laquelle j'habite est vide. — Yanında yaşadığım ev boş.
- Le dossier au sujet duquel je vous écris est urgent. — Size hakkında yazdığım dosya acil.
İkinci cümle daha resmî bir söyleyiştir. Basit parler de yapısıyla aynı konu le dossier dont je vous parle “size sözünü ettiğim dosya” biçiminde anlatılabilir. Buradaki ders, de harflerini görmekle yetinmemek; bağlantının bütününü incelemektir.
Sahiplik ilişkisindeki ad başka bir edat grubunun içindeyse de yapı değişebilir:
- L'homme dans la maison de qui nous avons dîné est médecin. — Evinde akşam yemeği yediğimiz adam doktor.
Burada ilişki yalnızca “adamın evi” değildir; akşam yemeği evin içinde yenmiştir. Dont ile mekanik bir kısaltma yapmaya çalışmak yerine bu tür uzun yapıları ayrı çalışın veya cümleyi ikiye bölün.
Dont, geçmiş zaman uyumunu tek başına tetiklemez
Fransızcada bazı birleşik geçmiş zamanlarda geçmiş ortaç, yani lu, acheté, parlé gibi yardımcı fiille kullanılan biçim, önce gelen doğrudan nesneye göre değişebilir. Dont ise de bağlantısı taşır; sırf önünde çoğul bir ad bulundu diye bu değişimi başlatmaz:
- Les lettres que j'ai écrites sont sur la table. — Yazdığım mektuplar masanın üzerinde.
- Les lettres dont j'ai parlé sont sur la table. — Sözünü ettiğim mektuplar masanın üzerinde.
İlkinde écrire les lettres bağlantısı nedeniyle écrites yazılır. İkincisinde parler des lettres vardır; parlé, mektuplara göre değiştirilmez. Geçmiş zaman uyumunun bütün kurallarını burada ezberlemek gerekmez; önemli olan que ile dont görevlerinin aynı olmadığını görmektir.
Çalışma önerileri
Her cümleyi önce ikiye ayırın. Le livre dont j'ai besoin yapısını gördüğünüzde J'ai besoin de ce livre cümlesini yeniden kurun. Où için de Nous nous sommes rencontrés dans ce café gibi açık bir yer veya zaman bağlantısı bulun. Seçiminizi yalnızca sezgiye değil, temel cümleye dayandırın.
Kalıpları Türkçe eklerle değil, Fransızca bağlantılarıyla kaydedin. Defterinize yalnızca “ihtiyaç duymak” yazmak yerine avoir besoin de quelque chose yazın. Ardından o kalıpla size ait bir örnek üretin: Le document dont j'ai besoin est dans mon sac — “İhtiyacım olan belge çantamda.”
Aynı adla farklı bağlantılar kurun. Bir şehir için “yaşadığım şehir”, “gezdiğim şehir”, “sözünü ettiğim şehir” ifadelerini yazın: la ville où j'habite, la ville que je visite, la ville dont je parle. Son kontrolde üç şeye bakın: açıklama addan sonra mı geliyor, Fransızca bağlantı doğru mu, aynı bilgi ikinci bir zamirle gereksiz yere tekrarlanmış mı?
İlgili konular
- Önce gözden geçirin: Qui ve que ilgi zamirleri — özne ve doğrudan nesne ayrımını, açıklanan addan sonra cümle kurmayı pekiştirir.
- Sonraki adım: Birleşik ilgi zamirleri — daha uzun edat gruplarını ve lequel, auquel, duquel gibi biçimleri ayrıntılı olarak ele alır.