B2

İtalyancada ileri düzey ilgi zamirleri

Pronomi Relativi Avanzati

Bu makale, Settemila Lingue üzerindeki İtalyanca dil bilgisi ağacının bir parçasıdır.

Kısaca

İtalyancada chi “yapan kişi, kim yaparsa”, ciò che / quello che “olan şey, yapılan şey”, il che ise “bu durum da” anlamlarını kurar. Il cui, la cui, i cui, le cui bir kişiyle veya şeyle ilgili sahiplik ilişkisini gösterir; baştaki tanımlık, sahibine değil, hemen ardından gelen ada uyar. Bu yapıları seçerken önce kişiden mi, bir şeyden mi, yoksa önceki cümlenin tamamından mı söz ettiğinize bakın.

Genel bakış

İlgi zamiri, bir kişi veya şey hakkında ek bilgi veren cümleyi ana cümleye bağlayan sözcüktür. İtalyancada temel che ve cui kullanımlarını öğrendikten sonra, her zaman önceden bir ad söylemeden de bu tür bağlantılar kurabilirsiniz. Örneğin Chi cerca trova “Arayan bulur” demektir: chi, hem “kişi” fikrini hem de “arayan” bağlantısını taşır. B2 düzeyinde bu yapılar, düşünceleri tekrar etmeden ve ilişkileri açıkça göstererek anlatmak için önem kazanır.

Türkçede benzer anlamları çoğu zaman sözcük sonlarına ek getirerek kurarız: “söylediğin”, “aradığım”, “oğlu burada çalışan”. İtalyancada ise bu bilgiyi ayrı sözcüklerle veririz ve fiili genellikle kişi ve zamana göre çekeriz. Bu yüzden Türkçedeki tek bir ekin İtalyancada her yerde aynı karşılığı yoktur. “Söylediğin şey” ile “söylediğin kişi” için farklı yapılar gerekebilir.

Bu yazının odağında beş yapı var: kişi bildiren chi, içerik veya durum bildiren ciò che / quello che, önceki yargıyı yorumlayan il che ve sahiplik bildiren il cui ailesi. Bunların yanı sıra, cui ile kullanılan di, a, con, in gibi edatları da karşılaştıracağız. Edat, sözcükler arasındaki ilişkiyi gösteren küçük sözcüktür; Türkçede bu ilişkinin karşılığını çoğu zaman “-e, -den, -le” gibi eklerle veririz.

Yapılar nasıl kurulur?

Önce neye gönderme yaptığınızı belirleyin

Bir ilgi yapısının açıkladığı kişi veya şeye öncül denir: il libro che leggo ifadesinde öncül il libro, yani “kitap”tır. Fakat aşağıdaki yapıların bazılarında ayrıca söylenmiş bir öncül bulunmaz.

Yapı Temel anlam Seçim ölçütü
chi … yapan kişi; kim … yaparsa Kişiyi ayrıca adlandırmadan söz edersiniz.
ciò che … olan / yapılan şey Bir içerik, durum veya düşünceyi belirtirsiniz.
quello che … olan / yapılan şey Aynı işlevin günlük dilde çok yaygın biçimidir.
il che bu durum da Önceki cümlenin bütününü değerlendirirsiniz.
il cui / la cui / i cui / le cui … kişinin / şeyin …sı Bir sahiplik veya bağlantı ilişkisi kurarsınız.
di cui / a cui / con cui hakkında / kime / kiminle Edatı, ilgili fiilin veya ilişkinin gereğine göre seçersiniz.

Bu karşılıklar sözcük sözcük çeviri kalıpları değildir. Örneğin chi içeren bir cümle Türkçede bazen “kim” sözcüğü olmadan, yalnızca “isteyen” ya da “bilen” biçiminde daha doğal olur.

1. Kişi için öncülsüz yapı: chi

Chi, la persona che veya colui che gibi “... yapan kişi” anlamlı bir grubun yerini tutabilir. Değişmez; kadın, erkek veya birden çok olası kişi için ayrı biçimleri yoktur.

  • Chi cerca trova. — Arayan bulur.
  • Chi arriva prima può scegliere il posto. — Önce gelen, yerini seçebilir.
  • Ringrazio chi mi ha aiutato. — Bana yardım edenlere teşekkür ediyorum.

İlk iki örnekte chi, ana cümlede özne görevindedir; yani eylemi yapanı gösterir. Son örnekte ise teşekkürün yöneldiği kişileri belirtir. Türkçe çevirinin çoğul olması, İtalyancadaki biçimin de çoğul olmasını gerektirmez. Bu tür genel chi yapılarında fiil normal olarak üçüncü tekil kişiyle kullanılır: chi arriva, chi vuole, chi sa.

Chi önüne edat gelebilir:

  • Puoi venire con chi vuoi. — İstediğin kişiyle gelebilirsin.
  • Ho scritto a chi organizza il corso. — Kursu düzenleyen kişiye yazdım.
  • Mi fido di chi mantiene le promesse. — Sözünü tutan kişiye güvenirim.

Burada con, a, di seçimi ana cümledeki ilişkiye bağlıdır: biriyle gelmek, birine yazmak, birine güvenmek. Chi sonrasındaki cümlenin de kendi içinde doğru kurulması gerekir. Yapıyı çok sıkıştırmak anlamı bulanıklaştırıyorsa la persona che, le persone a cui gibi daha açık bir ifade seçmek daha güvenlidir.

Önceden açıkça bir kişi adı söylüyorsanız, sıradan bir ilgi cümlesinde chi kullanmayın: “beni arayan meslektaş” için il collega che mi ha chiamato denir. Ayrıca soru bildiren chi ile bu kullanımı ayırın: Chi ha chiamato? “Kim aradı?” sorusudur; Chi ha chiamato deve aspettare ise “Arayan kişi beklemeli” demektir.

2. Bir içerik veya durum için: ciò che ve quello che

Ciò che ve quello che, ayrı bir ad söylemeden “... olan şey”, “... yaptığın şey” anlamını verir. Konu bir düşünce, söylenen söz, yapılan iş veya yaşanan olay olabilir.

  • Quello che dici è vero. — Söylediğin doğru.
  • Non capisco ciò che intendi. — Ne demek istediğini anlamıyorum.
  • Quello che è successo ieri mi preoccupa. — Dün olanlar beni endişelendiriyor.

Buradaki quello, somut bir erkek varlığı belirtmez. İçerik bildiren bu kullanımda yapı quello che olarak kalır. Ancak belli kişiler veya nesneler kastedildiğinde quello, quella, quelli, quelle biçimleri değişebilir:

  • Prendo quella che costa meno. — Daha ucuz olanı alıyorum. Önceden dişil bir nesneden söz edilmiştir.
  • Quelli che hanno prenotato possono entrare. — Rezervasyon yaptıranlar içeri girebilir.

İkinci örnekte belli bir insan grubundan söz edilir. Bunu genel anlamlı, tekil fiilli chi ha prenotato yapısıyla karşılaştırabilirsiniz: iki yapı da uygun bağlamda “rezervasyon yaptıranlar” diye çevrilebilir, ama dil bilgisi bakımından aynı kurulmaz.

Ciò değişmeyen bir sözcüktür ve genel bir içeriği gösterir; kişi bildirmek için kullanılmaz. Günlük konuşmada quello che çoğu zaman daha rahat duyulur; ciò che ise yazıda ve daha ölçülü anlatımlarda sık görülür. Bununla birlikte ciò che yalnızca resmî metinlere özgü değildir.

3. Edat gerektiğinde: ciò di cui ve quello a cui

Her bağlantı che ile kurulmaz. İlgi cümlesindeki fiil bir edat gerektiriyorsa onu korumanız gerekir. Örneğin parlare di “hakkında konuşmak”, pensare a “düşünmek”, avere bisogno di “ihtiyaç duymak” demektir.

  • Questo è ciò di cui abbiamo bisogno. — İhtiyacımız olan şey bu.
  • Non è quello a cui pensavo. — Düşündüğüm şey bu değil.
  • Ho capito quello di cui parlavi. — Neden söz ettiğini anladım.

Burada ciò veya quello genel içeriği gösterir; ardından edat + cui gelir. Hangi edatın gerektiğini yalnızca Türkçe karşılıktan çıkarmayın. Türkçede “bir şeye ihtiyaç duymak” deriz, fakat İtalyancada avere bisogno di qualcosa kullanılır. Fiili edatıyla birlikte öğrenmek bu yüzden önemlidir.

4. Önceki cümlenin tamamı için: il che

Il che, tek bir adı değil, önceki cümlenin anlattığı olayı veya yargıyı karşılar. Türkçede çoğu zaman “bu da”, “bu durum da” diye çevrilir.

  • È arrivato tardi, il che mi ha sorpreso. — Geç geldi; bu da beni şaşırttı.
  • Il treno è stato cancellato, il che ci ha costretti a cambiare programma. — Tren seferi iptal edildi; bu da bizi planımızı değiştirmek zorunda bıraktı.

İlk örnekte şaşırtan şey kişinin kendisi değil, geç gelmiş olmasıdır. Il che öncesinde genellikle virgül bulunur. Yapı değişmez; önceki cümlede dişil veya çoğul bir ad bulunması onu la che ya da i che yapmaz.

Edatla da kullanılabilir: Ha accettato la proposta, del che siamo lieti “Teklifi kabul etti; bundan memnunuz” demektir. Bu kullanım belirgin biçimde resmîdir. Günlük anlatımda aynı düşünceyi Ha accettato la proposta e ne siamo contenti “Teklifi kabul etti ve buna seviniyoruz” diye vermek daha doğaldır.

5. Sahiplik ve bağlantı için: il cui ailesi

Sahiplik bildiren yapı şöyledir: açıklanan kişi veya şey + tanımlık + cui + ad. Ad, kişi, nesne veya kavramı adlandıran sözcüktür. Tanımlık ise İtalyancada adın önünde bulunan il, la gibi sözcüktür.

  • La donna il cui figlio conosco abita qui. — Oğlunu tanıdığım kadın burada oturuyor.

Bu örneği iki bilgiye ayırabilirsiniz: “Kadın burada oturuyor” ve “Kadının oğlunu tanıyorum”. Bunları bağlarken il cui figlio kullanılır. Il, donna ile değil, figlio ile uyumludur.

İtalyancadaki dil bilgisel cinsiyet, adların eril veya dişil olarak sınıflandırılmasıdır; bu sınıflandırma her zaman gerçek cinsiyetle ilgili değildir. Tanımlık hem bu sınıfa hem de tekil-çoğul oluşa uyar:

Biçim Türkçe anlamı Tanımlığın uyduğu ad
la donna il cui figlio conosco oğlunu tanıdığım kadın Eril tekil figlio.
l'uomo la cui figlia studia qui kızı burada okuyan adam Dişil tekil figlia.
la scrittrice i cui libri leggo kitaplarını okuduğum kadın yazar Eril çoğul libri.
il collega le cui idee apprezzo fikirlerini beğendiğim meslektaş Dişil çoğul idee.

Cui değişmez. Ayrıca bu yapıda ikinci bir iyelik sözcüğü, yani suo veya sua gibi “onun” anlamlı bir sözcük eklenmez: la cui figlia yeterlidir. Cui önündeki tanımlık doğrudan cui ile kullanılır: il cui amico “arkadaşı ... olan” ifadesinde, amico sesli harfle başlıyor diye l'cui yazılmaz.

Sahiplik yalnızca insanlarla sınırlı değildir: un progetto la cui realizzazione richiede tempo “hayata geçirilmesi zaman gerektiren bir proje” demektir. Burada gerçek bir mülkiyetten çok, iki kavram arasındaki bağlantı anlatılır.

Bağlam içinde örnekler

Aşağıdaki örneklerde aynı Türkçe ekin farklı İtalyanca yapılara karşılık gelebildiğine dikkat edin. Önce cümlenin anlamını okuyun, sonra seçilen yapının neyi karşıladığını belirleyin.

İtalyanca Türkçe Açıklama
Chi cerca trova. Arayan bulur. Kişiler hakkında genel bir yargı.
Chi vuole partecipare deve iscriversi entro venerdì. Katılmak isteyenler cumaya kadar kayıt yaptırmalı. Türkçede çoğul çevrilebilse de fiil tekildir.
Puoi parlarne con chi ti segue durante il corso. Bunu kurs boyunca sana rehberlik eden kişiyle konuşabilirsin. Con chi, “... olan kişiyle” anlamında.
Quello che dici è vero. Söylediğin doğru. Söylenen içeriğe gönderme yapılır.
Ciò che conta è arrivare preparati. Önemli olan, hazırlıklı gelmek. Genel bir düşünce belirtilir.
Ho comprato solo quello di cui avevamo bisogno. Yalnızca ihtiyacımız olan şeyleri aldım. Avere bisogno di edatını korur.
Quello a cui penso è un corso serale. Aklımdaki şey bir akşam kursu. Pensare a yapısındaki edat kullanılır.
È arrivato tardi, il che mi ha sorpreso. Geç geldi; bu da beni şaşırttı. Şaşırtan, önceki olayın tamamıdır.
Hanno aggiunto una seconda data, il che ci permette di partecipare. İkinci bir tarih eklediler; bu da katılmamızı sağlıyor. Önceki kararın sonucu belirtilir.
La donna il cui figlio conosco lavora in biblioteca. Oğlunu tanıdığım kadın kütüphanede çalışıyor. Il, “oğul” anlamındaki ada uyar.
Cerchiamo un tecnico le cui competenze siano adatte al progetto. Yetkinlikleri projeye uygun bir teknisyen arıyoruz. Belli olmayan, aranan bir kişinin niteliği anlatılır.
Ho visitato un paese la cui storia conoscevo poco. Tarihini pek bilmediğim bir kasabayı ziyaret ettim. Sahiplik ilişkisi bir yere de bağlanabilir.
È un'autrice di cui apprezzo lo stile. Üslubunu beğendiğim bir kadın yazar. Sahiplik ilişkisi di cui ile de ifade edilebilir.

Sık yapılan hatalar

1. Açıkça söylenen bir kişinin ardından chi kullanmak

  • Yanlış: La collega chi mi ha scritto lavora a Torino.
  • Doğru: La collega che mi ha scritto lavora a Torino. — Bana yazan meslektaş Torino'da çalışıyor.
  • Neden? La collega zaten öncüldür. Chi burada che yerine geçmez. Kişiyi ayrıca adlandırmadan Chi mi ha scritto lavora a Torino “Bana yazan kişi Torino'da çalışıyor” diyebilirsiniz.

2. Chi ile genel bir kural kurarken fiili çoğul yapmak

  • Yanlış: Chi vogliono partecipare devono iscriversi.
  • Doğru: Chi vuole partecipare deve iscriversi. — Katılmak isteyenler kayıt yaptırmalı.
  • Neden? Bu yapıda normal uyum tekildir. Özellikle çoğul bir grup belirtmek istiyorsanız Quelli che vogliono partecipare devono iscriversi biçimini seçebilirsiniz.

3. Edat isteyen fiilde yalnızca che kullanmak

  • Yanlış: È ciò che ho bisogno.
  • Doğru: È ciò di cui ho bisogno. — İhtiyacım olan şey bu.
  • Neden? Yapı avere bisogno di biçimindedir. Türkçedeki “ihtiyacım olan” ifadesi İtalyancadaki di edatını ortadan kaldırmaz.

4. Sahiplik tanımlığını sahibine uydurmak

  • Yanlış: La donna la cui figlio conosco abita qui.
  • Doğru: La donna il cui figlio conosco abita qui. — Oğlunu tanıdığım kadın burada oturuyor.
  • Neden? Tanımlık kadın kişiye değil, eril tekil figlio adına uyar. Önce cui sonrasındaki adı bulun.

5. Sahipliği iki kez belirtmek

  • Yanlış: L'uomo la cui sua figlia studia qui è medico.
  • Doğru: L'uomo la cui figlia studia qui è medico. — Kızı burada okuyan adam doktor.
  • Neden? Sahiplik ilişkisini la cui zaten kurar; sua eklemek gerekmez.

6. Il che yapısını çoğullaştırmak

  • Yanlış: I prezzi sono aumentati, i che ci preoccupa.
  • Doğru: I prezzi sono aumentati, il che ci preoccupa. — Fiyatlar arttı; bu da bizi endişelendiriyor.
  • Neden? Il che, çoğul prezzi adını değil, fiyatların artmış olması durumunu karşılar. Bu nedenle değişmez.

Kullanım notları

Doğallık ile resmiyet aynı şey değildir. Chi vuole un caffè può servirsi “Kahve isteyen alabilir” günlük hayatta son derece doğal bir cümledir. Buna karşılık coloro i quali gibi aynı işlevdeki daha uzun ifadeler daha resmî duyulur. İleri düzey bir yapı kullanmak, mutlaka daha uzun veya daha ağır konuşmak demek değildir.

Quello che, konuşmada güvenilir bir seçimdir. Non è quello che volevo dire “Demek istediğim bu değildi” çok doğal bir ifadedir. Non è ciò che volevo dire de doğrudur; biraz daha ölçülü bir anlatım hissi verebilir. İki yapı arasında kesin bir “biri konuşmada, diğeri yalnızca yazıda” sınırı yoktur.

Il cui yapıları yazıda özellikle kullanışlıdır. Biyografilerde, haberlerde, kitap tanıtımlarında ve iş yazışmalarında birbiriyle bağlantılı bilgileri sıkıştırır. Konuşurken daha kısa cümleler de seçebilirsiniz: Conosco suo figlio. Lei lavora in biblioteca “Oğlunu tanıyorum. Kendisi kütüphanede çalışıyor.” Ama sahipliğin kime ait olduğu bağlamdan anlaşılmıyorsa suo belirsiz kalabilir; ilgi yapısı ilişkiyi daha açık kurar.

Virgül anlamı etkileyebilir. İlgi cümlesi hangi kişiden söz ettiğinizi belirliyorsa genellikle virgülle ayrılmaz: Gli studenti i cui documenti sono completi possono entrare “Belgeleri eksiksiz olan öğrenciler içeri girebilir.” Ek bir açıklama veriyorsanız virgülle ayırırsınız: Marta, il cui figlio vive a Roma, verrà domani “Oğlu Roma'da yaşayan Marta yarın gelecek.” İkinci cümlede amaç Marta'yı başkalarından ayırmak değil, onun hakkında ek bilgi vermektir.

Daha ileri kullanım

Sahiplik yapısının önüne bir edat daha gelebilir

Cui sahipliği gösterirken, sahip olunan adın cümledeki görevi ayrıca bir edat gerektirebilir. Bu durumda edat, tanımlıkla birleşebilir:

  • È lo scrittore nel cui romanzo compare questo personaggio. — Bu karakterin romanında yer aldığı yazar o.
  • Ho incontrato la collega al cui progetto collaboriamo. — Projesine katkıda bulunduğumuz meslektaşla karşılaştım.

İlk örnekte in + il birleşerek nel olur; ilişki “romanında”dır. İkincisinde collaborare a un progetto “bir projeye katkıda bulunmak” yapısı vardır; a + il birleşerek al olur. Önce sahiplik ilişkisini, ardından o adın hangi edatla kullanıldığını belirlemek uzun cümleleri çözmeyi kolaylaştırır.

Di cui ile il cui her zaman aynı sırada kullanılmaz

Aynı sahiplik ilişkisini iki farklı biçimde anlatabilirsiniz:

  • Un autore il cui stile apprezzo. — Üslubunu beğendiğim bir yazar.
  • Un autore di cui apprezzo lo stile. — Üslubunu beğendiğim bir yazar.

İlkinde sıra il cui + ad + fiil, ikincisinde di cui + fiil + tanımlık + ad biçimindedir. Ancak her di cui sahiplik göstermez: il libro di cui parli “söz ettiğin kitap” ifadesindeki di, parlare di fiil yapısına aittir. Burada il cui koyarak aynı anlamı koruyamazsınız. Biçimleri değil, kurulan ilişkiyi karşılaştırın.

Kesin bilgi ile aranan veya olası durum ayrımı

Bu yapılar kendiliğinden belli bir fiil kipini zorunlu kılmaz. Kip, konuşanın olayı nasıl sunduğunu gösteren fiil özelliğidir. Bilinen bir durum genellikle bildirme kipiyle, yani doğrudan bilgi veren biçimle anlatılır:

  • Assumiamo chi ha esperienza. — Deneyimi olan kişileri işe alıyoruz.

İstenen veya varsayımsal bir nitelikte congiuntivo, yani kesin bir gerçek olarak sunulmayan durumları da anlatabilen kip görülebilir:

  • Cerchiamo qualcuno che abbia esperienza. — Deneyimi olan birini arıyoruz.
  • Chi avesse domande può scriverci. — Sorusu olanlar bize yazabilir.

Son örnekte avesse, sorusu olabilecek kişilere yönelik koşullu, daha ölçülü bir duyuru ifadesidir. Buna karşılık Chi ha domande può scriverci de “Sorusu olanlar bize yazabilir” anlamında doğal ve doğrudandır. “Chi gördüm, mutlaka congiuntivo kullanmalıyım” diye bir kural yoktur; anlam ve anlatım amacı belirleyicidir.

Il che ile ciò che arasındaki anlam yönü

Bu iki yapı birbirine benzese de cümlede farklı işler yapar:

  • Ha rifiutato l'offerta, il che mi sorprende. — Teklifi reddetti; bu da beni şaşırtıyor.
  • Ciò che mi sorprende è il suo rifiuto. — Beni şaşırtan şey, onun teklifi reddetmesi.

İlkinde önce olay anlatılır, ardından yorum eklenir. İkincisinde önce “beni şaşırtan şey” çerçevesi kurulur, sonra ne olduğu açıklanır. Böylece aynı bilgiyi farklı noktaları öne çıkararak sunabilirsiniz. Il che yapısını sırf Türkçede “şey” diye çevrilebildiği için ciò che yerine koymayın.

Çalışma önerileri

  1. Cümleleri üç kutuya ayırın: kişi, içerik, bütün olay. “Yardım isteyen”, “yardım için gereken şey”, “yardım gelmedi; bu da bizi zorladı” gibi Türkçe ifadeler yazın. Sonra sırasıyla chi, quello di cui ve il che ile birer İtalyanca cümle kurun. Hedefiniz sözcükleri eşleştirmek değil, bağlantının türünü bulmak olsun.

  2. Sahiplik cümlelerini önce iki kısa cümleye bölün. Conosco una donna. Suo figlio studia medicina “Bir kadın tanıyorum. Oğlu tıp okuyor” cümlelerini Conosco una donna il cui figlio studia medicina “Oğlu tıp okuyan bir kadın tanıyorum” biçiminde birleştirin. Ardından figlio yerine figlia, figli, figlie koyup yalnızca gerekli tanımlığı değiştirin: il, la, i, le.

  3. Okurken edatın kaynağını bulun. Bir metinde di cui gördüğünüzde “Bu di, fiilin istediği edat mı, yoksa sahiplik ilişkisi mi kuruyor?” diye sorun. Parlare di, pensare a, avere bisogno di gibi yapıları defterinize bütün olarak yazın. Kendi cümlelerinizi kontrol ederken de Türkçe eke değil, bu İtalyanca yapıya dönün.

İlgili konular

  • Ön bilgi: İtalyancada ilgi zamirleri — che, cui ve edatlı ilgi cümlelerinin temelleri; bu yazıdaki ileri yapıların dayandığı bağlantılar.

Ön koşul

İtalyancada İlgi ZamirleriB1

Diğer B2 kavramları

Bu kavram diğer dillerde

Tüm dillerde karşılaştır