B1

İtalyancada İlgi Zamirleri

Pronomi Relativi

Bu makale, Settemila Lingue üzerindeki İtalyanca dil bilgisi ağacının bir parçasıdır.

Kısaca

İtalyancada che, bir kişiyi veya şeyi açıklayan cümlede özne (işi yapan) ya da doğrudan nesne (eylemin doğrudan yöneldiği kişi veya şey) görevindedir: la ragazza che parla “konuşan kız”, la ragazza che conosco “tanıdığım kız”. Cui, çoğunlukla di, a, con, in gibi edatlarla, yani kelimeler arasındaki ilişkiyi gösteren sözcüklerle kullanılır: la persona con cui lavoro “birlikte çalıştığım kişi”. Il quale, la quale, i quali, le quali ise açıklanan kelimenin dilbilgisel cinsiyetine ve tekil ya da çoğul oluşuna göre değişir; özellikle yazılı dilde ilişkiyi açıklaştırır.

Genel bakış

Türkçede “dün aldığım kitap” ya da “bizimle çalışan kadın” derken bir kişiyi veya şeyi başka bir bilgiyle tanımlarız. İtalyancada aynı iş çoğu zaman ilgi zamiriyle yapılır: Bu zamir, daha önce söylenen bir kelimenin yerini tutar ve onu açıklayan bir yan cümle başlatır. Yan cümle, ana cümlenin içinde başka bir bilgi veren küçük cümledir. Il libro che ho comprato ieri “dün aldığım kitap” sözünde che ho comprato ieri, hangi kitabın kastedildiğini gösterir.

Türkçeden önemli fark, bilgi sırasıdır. Türkçede açıklama genellikle isimden, yani kişi, varlık veya kavram adından önce gelir: “dün aldığım kitap”. İtalyancada önce isim, ardından açıklama gelir: il libro che ho comprato ieri. Ayrıca Türkçedeki “aldığım, gördüğün, yaşadığı” gibi ekli biçimler yerine İtalyancada ilgi zamiri ve kişiye göre çekilmiş fiil, yani eylemi veya durumu bildiren kelime kullanılır.

B1 düzeyinde temel hedef, che mi, edat + cui mi? sorusunu doğru yanıtlamaktır. Bunun için kişinin mi, nesnenin mi anlatıldığına değil, açıklayıcı cümlenin içinde hangi ilişkinin kurulduğuna bakılır. Ardından il quale biçimleri, virgülün anlam üzerindeki etkisi ve sahiplik bildiren il cui yapısı öğrenildiğinde uzun metinleri okumak da kolaylaşır.

Yapı nasıl kurulur?

1. Önce tekrar edilen kelimeyi bulun

İlgi zamirinin açıkladığı kelimeye öncül denir; kısaca zamirin hangi kişi veya şeyden söz ettiğini gösteren kelimedir. İki ayrı cümleyi birleştirerek başlayalım:

  • Ho una collega. La collega parla turco. — Bir iş arkadaşım var. İş arkadaşım Türkçe konuşuyor.
  • Ho una collega che parla turco. — Türkçe konuşan bir iş arkadaşım var.

İkinci cümledeki la collega yerine che geldi. İlk cümledeki una collega ise yerinde kaldı; öncül budur. Yan cümle genellikle açıkladığı kelimenin hemen arkasına yerleşir. Araya çok fazla bilgi girerse kimin ya da neyin anlatıldığı belirsizleşebilir.

2. Che: işi yapan ya da doğrudan etkilenen

Che değişmez. Açıklanan kelime kadın veya erkek, tek kişi veya birden fazla kişi olabilir; che aynı kalır. İnsanlar için de eşyalar için de kullanılır.

Özne görevinde:

  • La ragazza che abita qui studia medicina. — Burada oturan kız tıp okuyor.
  • I ragazzi che abitano qui studiano medicina. — Burada oturan gençler tıp okuyor.

Burada oturan kişi veya kişiler, che ile belirtilir. Zamir değişmez ama fiil, tek kişiden mi birden fazla kişiden mi söz edildiğine göre değişir: abita ve abitano.

Doğrudan nesne görevinde:

  • La ragazza che ho visto è mia cugina. — Gördüğüm kız kuzenim.
  • I documenti che cerchi sono sul tavolo. — Aradığın belgeler masanın üzerinde.

İlk örnekte gören kişi “ben”, görülen kişi “kız”dır. Che, görülen kızın yerini tutar. İtalyancada “ben” anlamındaki io çoğunlukla söylenmez; ho visto biçimi kimin gördüğünü zaten belirtir. Bu yüzden che sonrasında açıkça bir kişi zamiri bulunmaması, onun mutlaka özne olduğu anlamına gelmez.

Türkçe açısından önemli nokta: Türkçede “kızı gördüm” ifadesinde -ı eki vardır. Ancak İtalyancada vedere “görmek” fiili bu ilişkide edat istemez. Türkçedeki eki kelime kelime aktarıp a cui seçmeyin; İtalyanca fiilin nasıl kullanıldığını kontrol edin.

3. Edat + cui: ilişkiyi fiil belirler

Cui de değişmez, fakat önüne gelen edat değişir. Edatı seçmek için açıklayıcı cümleyi önce tek başına kurun. “Birisiyle çalışmak” için lavorare con qualcuno, “bir şeyden söz etmek” için parlare di qualcosa denir. İlgi cümlesinde de bu edatlar korunur.

Temel ilişki ve ilgi yapısı Türkçesi Edatın görevi
parlare di un libro → il libro di cui parlo bir kitaptan söz etmek → söz ettiğim kitap Konuyu belirtir.
scrivere a una persona → la persona a cui scrivo bir kişiye yazmak → yazdığım kişi Yazının yöneldiği kişiyi belirtir.
lavorare con una persona → la persona con cui lavoro bir kişiyle çalışmak → birlikte çalıştığım kişi Birliktelik bildirir.
vivere in una città → la città in cui vivo bir şehirde yaşamak → yaşadığım şehir Yer bildirir.
contare su un amico → l'amico su cui conto bir arkadaşa güvenmek → güvendiğim arkadaş Güvenilen kişiyi belirtir.
ricevere aiuto da una collega → la collega da cui ricevo aiuto bir iş arkadaşından yardım almak → yardım aldığım iş arkadaşım Kaynağı belirtir.

Tablodaki karşılıklar birer kelime grubu; tam cümle kurmak için bunları ana cümleye yerleştirebilirsiniz: Il libro di cui ti ho parlato è in biblioteca. — Sana sözünü ettiğim kitap kütüphanede.

Cui önünde normalde tanımlık bulunmaz. Tanımlık, il, la, i, le gibi, ismin önünde kullanılan ve onun cinsiyetini ve sayısını gösteren sözcüktür. “Söz ettiğim kitap” için il libro di cui parlo denir; del cui denmez. Sahiplik bildiren il cui ise farklı bir yapıdır ve aşağıda ayrıca ele alınır.

A cui yerine yalnızca cui kullanıldığı da olur: La persona cui ho scritto non ha risposto. — Yazdığım kişi cevap vermedi. Bu kullanım daha çok yazılı dilde görülür. Öğrenirken a cui biçimini kullanmak ilişkiyi daha kolay izlemenizi sağlar. Bu seçenek, diğer edatların da serbestçe atılabileceği anlamına gelmez.

4. Il quale: uyum gösteren seçenek

Il quale grubunda uyum, biçimin açıklanan ismin dilbilgisel cinsiyetine ve sayısına uyması demektir. İtalyancada dilbilgisel cinsiyet, gerçek hayattaki cinsiyetle aynı şey değildir; nesne adları da eril veya dişil olabilir.

Biçim ve kısa örnek Kullanıldığı isim türü Türkçesi
il quale — il collega con il quale lavoro Eril, tekil Birlikte çalıştığım erkek iş arkadaşım
la quale — la collega con la quale lavoro Dişil, tekil Birlikte çalıştığım kadın iş arkadaşım
i quali — i colleghi con i quali lavoro Eril, çoğul Birlikte çalıştığım iş arkadaşlarım
le quali — le colleghe con le quali lavoro Dişil, çoğul Birlikte çalıştığım kadın iş arkadaşlarım

Di, a, da, in, su edatları bu grubun tanımlığıyla birleşir: di + il quale → del quale, a + la quale → alla quale, in + i quali → nei quali. Örneğin la città nella quale sono nato, “doğduğum şehir” demektir; la città in cui sono nato ile aynı temel ilişkiyi anlatır.

Özne görevinde de kullanılabilir: Ho incontrato Sara, la quale mi ha dato una notizia. — Sara’yla karşılaştım; bana bir haber verdi. Böyle bir cümlede che de mümkündür ve çoğu günlük bağlamda daha doğaldır.

Ancak il quale, che’nin her yerde kullanılabilen daha resmî eş anlamlısı değildir. Özellikle doğrudan nesne görevinde günlük ve çağdaş kullanımın doğal tercihi che’dir. “Aldığım kitap” için il libro che ho comprato kullanın. Il quale grubunu önce edatlardan sonra ve ek açıklama veren özne cümlelerinde öğrenmek daha güvenlidir.

Bağlam içinde örnekler

Aşağıdaki örneklerde önce ilgi yapısının neyi açıkladığını bulun; sonra o yapının içinde kimin ne yaptığını düşünün. Türkçe karşılıkta İtalyanca kelime sırasını korumaya çalışmayın.

İtalyanca Türkçe Açıklama
La ragazza che ho visto è mia cugina. Gördüğüm kız kuzenim. Görülen kişi doğrudan nesnedir.
Il treno che arriva alle otto è sempre pieno. Saat sekizde gelen tren hep dolu olur. Gelen şey özne görevindedir.
Le chiavi che cerchi sono nella borsa. Aradığın anahtarlar çantada. Çoğul isimle de aynı zamir kullanılır.
Il libro di cui ti ho parlato è esaurito. Sana sözünü ettiğim kitap tükenmiş. Söz etmek için konu bildiren edat gerekir.
La persona con cui lavoro abita vicino a me. Birlikte çalıştığım kişi yakınımda oturuyor. Birliktelik ilişkisi kurulur.
La città in cui sono nato è sul mare. Doğduğum şehir deniz kıyısında. Doğum yeri belirtilir.
La signora a cui hai telefonato è già partita. Telefon ettiğin hanımefendi çoktan ayrıldı. Telefon etme fiili yönelme bildiren edatla kullanılır.
Il collega da cui ho ricevuto il messaggio è in ferie. Mesajı aldığım iş arkadaşım izinde. Mesajın kimden geldiği belirtilir.
Questo è il progetto su cui stiamo lavorando. Üzerinde çalıştığımız proje bu. Burada çalışma bir projeye yöneliktir.
La ragione per cui ti scrivo è semplice. Sana yazma nedenim basit. Neden ilişkisi kurulur.
Ho parlato con la direttrice, la quale ha approvato la proposta. Müdürle konuştum; öneriyi onayladı. Dişil tekil özneye gönderme yapılır.
Le condizioni alle quali abbiamo accettato sono chiare. Kabul ettiğimiz koşullar açık. Edatla birlikte dişil çoğul biçim kullanılır.
Conosco una donna il cui figlio vive a Torino. Oğlu Torino’da yaşayan bir kadın tanıyorum. Sahiplik yapısı çocuğu kadına bağlar.
Non ho capito ciò che hai detto. Söylediğini anlamadım. Belirli bir isim yerine söylenen şey anlatılır.

Sık yapılan hatalar

1. Her ilişki için che kullanmak

  • Yanlış: La persona che lavoro è simpatica.
  • Doğru: La persona con cui lavoro è simpatica. — Birlikte çalıştığım kişi sevimli.
  • Neden? Kişi burada çalışmanın doğrudan nesnesi değildir. Anlatılmak istenen “birisiyle çalışmak” olduğundan con gerekir.

Türkçedeki “çalıştığım kişi” ifadesinde “birlikte” söylenmese de ilişki anlaşılabilir. İtalyancada bunu edatla açıkça kurmalısınız.

2. Türkçedeki eki doğrudan İtalyancaya taşımak

  • Yanlış: L'amico a cui ho incontrato ieri vive qui.
  • Doğru: L'amico che ho incontrato ieri vive qui. — Dün karşılaştığım arkadaş burada yaşıyor.
  • Neden? Türkçede “birisiyle karşılaşmak” deriz; İtalyancada incontrare qualcuno doğrudan nesne alır. Türkçe ekler, İtalyanca edatların güvenilir bir listesi değildir.

3. Aynı nesneyi ikinci bir zamirle tekrarlamak

  • Yanlış: Il libro che l'ho letto è interessante.
  • Doğru: Il libro che ho letto è interessante. — Okuduğum kitap ilginç.
  • Neden? Che zaten kitabın yerini tutar. “Onu” anlamındaki lo, burada l’ biçiminde, aynı görevi gereksiz yere tekrarlar. Konuşmada benzer tekrarlar duyulabilir; standart yazılı dilde bu cümlede kullanılmaz.

4. İlgi zamirini tamamen atmak

  • Yanlış: La casa abbiamo affittato è piccola.
  • Doğru: La casa che abbiamo affittato è piccola. — Kiraladığımız ev küçük.
  • Neden? Türkçe, “kiraladığımız” biçimiyle ilişkiyi kurar. İtalyancada bu yapıda che bulunmalıdır; iki cümleyi yalnızca yan yana getirmek yeterli değildir.

5. Il quale grubunda uyumu unutmak

  • Yanlış: Le persone con il quale viaggio sono gentili.
  • Doğru: Le persone con le quali viaggio sono gentili. — Birlikte yolculuk ettiğim kişiler nazik.
  • Neden? Persona dilbilgisel olarak dişildir; le persone dişil çoğuldur. İnsanların cinsiyeti ne olursa olsun le quali gerekir. Değişmeyen seçenekle le persone con cui viaggio da denebilir.

6. Sahiplikte tanımlığı yanlış isme göre seçmek

  • Yanlış: La donna la cui figlio studia qui è insegnante.
  • Doğru: La donna il cui figlio studia qui è insegnante. — Oğlu burada okuyan kadın öğretmen.
  • Neden? Il cui yapısındaki tanımlık kadına değil, ardından gelen figlio “oğul” kelimesine uyar. Sahip olanla sahip olunanın görevlerini ayırmak gerekir.

Kullanım notları

Günlük konuşma ve yazılı dil

Che ve edat + cui hem konuşmada hem yazıda kullanılabilen temel seçeneklerdir. Con cui kullanmak başlı başına resmî bir anlatım oluşturmaz. Con il quale ve benzeri uzun biçimler ise özellikle resmî yazışmalarda, açıklayıcı metinlerde ve gönderme yapılan ismi netleştirmek gerektiğinde öne çıkar.

Örneğin Ho salutato la sorella di Marco, la quale lavora qui “Marco’nun kız kardeşine selam verdim; kendisi burada çalışıyor” cümlesinde la quale, kadın olan kız kardeşe gönderme yapıldığını gösterir. Che biçimi tek başına cinsiyeti belli etmez. Yine de iki olası isim aynı cinsiyet ve sayıdaysa uzun biçim belirsizliği çözmeyebilir; cümleyi yeniden kurmak daha iyidir.

Yer anlatırken dove

Yer bildiren bazı cümlelerde in cui yerine dove kullanılabilir:

  • Il paese in cui vivo è piccolo. — Yaşadığım kasaba küçük.
  • Il paese dove vivo è piccolo. — Yaşadığım kasaba küçük.

Burada dove, “orada” ilişkisini kurar. Fakat her cui yapısının yerine geçmez: “birlikte çalıştığım kişi” ifadesinde yer değil, birliktelik anlatılır; dolayısıyla con cui gerekir. Bir yöne gidiş veya bir yerden geliş anlatılırken de fiilin istediği ilişkiyi ayrıca değerlendirin.

Zaman ifadelerinde che

Başlangıç kuralı “edat gerekiyorsa edat + cui” olsa da zaman bildiren yaygın yapılarda che ile karşılaşılır:

  • Il giorno che ci siamo conosciuti pioveva. — Tanıştığımız gün yağmur yağıyordu.
  • Il giorno in cui ci siamo conosciuti pioveva. — Tanıştığımız gün yağmur yağıyordu.

İki biçim de kullanılabilir; in cui ilişkiyi daha açık gösterir. Bu özellikten hareketle bütün yer, neden veya birliktelik cümlelerinde edatı kaldırmayın.

Temelin ötesinde

Bu bölümdeki yapılar, temel che / cui ayrımını genişletir. Hepsini hemen kullanmaya başlamak gerekmez; ancak okurken tanımak, yanlış genellemeleri önler.

Virgül anlamı değiştirebilir

Sınırlayıcı ilgi cümlesi, hangi kişi veya şeylerden söz edildiğini belirler. Açıklayıcı ilgi cümlesi ise zaten belirlenmiş kişi veya şeylere ek bilgi verir. Bu ayrım, terimlerden daha kolay bir soruyla anlaşılır: “Bu bilgi hangi grubu seçiyor, yoksa seçilmiş gruba bir şey mi ekliyor?”

  • I colleghi che abitano lontano lavorano da casa. — Uzakta oturan iş arkadaşları evden çalışıyor.
  • I colleghi, che abitano lontano, lavorano da casa. — İş arkadaşları uzakta oturuyor; bu nedenle evden çalışıyorlar.

İlk cümlede yalnızca uzakta oturan iş arkadaşları seçilir; diğerleri hakkında bir şey söylenmez. İkincide söz konusu iş arkadaşlarının hepsine ek bir bilgi verilir. Türkçe çeviride bu farkı bazen ayrı cümle kurarak göstermemiz gerekir. İtalyancada virgülleri yalnızca okurken nefes alınan yerlere göre koymayın.

Il cui: sahip olan değil, ardından gelen isim belirleyicidir

Il cui, la cui, i cui, le cui, “...nın ...sı” ilişkisini kurar. Cui değişmez; tanımlık sahip olunan şeyle uyum gösterir:

İtalyanca Türkçe Uyumun dayanağı
una scrittrice il cui romanzo ha vinto un premio Romanı ödül kazanan bir kadın yazar Roman sözcüğü eril tekildir.
un autore la cui famiglia vive a Bari Ailesi Bari’de yaşayan bir erkek yazar Aile sözcüğü dişil tekildir.
una collega i cui figli studiano qui Çocukları burada okuyan bir kadın iş arkadaşım Çocuklar sözcüğü eril çoğuldur.
un vicino le cui finestre danno sul cortile Pencereleri avluya bakan bir komşu Pencereler sözcüğü dişil çoğuldur.

Bu yapıda tanımlıktan sonra ayrıca di veya bir iyelik sözcüğü eklenmez. “Oğlu burada okuyan kadın” için la donna il cui figlio studia qui yeterlidir.

Sahip olunan isim başka bir edat gerektiriyorsa edat tüm sahiplik grubunun önüne gelir: L'autore del cui libro abbiamo discusso sarà presente. — Kitabını tartıştığımız yazar da orada olacak. Burada discutere di “üzerine tartışmak” ilişkisi vardır. Bu, daha yoğun yazılı dilde karşılaşılabilecek bir yapıdır; üretirken iki kısa cümle kurmak da mümkündür.

Chi, ciò che ve quello che

Che ve cui genellikle daha önce belirtilmiş bir kelimeye bağlanır. Chi ise tek başına “... yapan kişi / kim ... ise” anlamını taşıyabilir:

  • Chi arriva prima prepara il caffè. — Kim önce gelirse kahveyi o hazırlasın.
  • Ringrazio chi mi ha aiutato. — Bana yardım edenlere teşekkür ediyorum.

Standart kullanımda chi tekil fiille kurulur; anlamı bağlama göre bir kişiyi veya genel olarak insanları kapsayabilir. Belirli bir çoğul isimden sonra doğrudan onun yerine kullanılmaz: le persone che arrivano “gelen kişiler” denir.

Ciò che ve quello che, belirli bir isim söylemeden “... olan şey / ...dığı şey” anlamı verir:

  • Quello che dici è importante. — Söylediğin şey önemli.
  • Non capisco ciò che vuoi. — Ne istediğini anlamıyorum.

Ciò che daha çok yazılı veya ölçülü anlatımda, quello che ise günlük dilde de sık görülür. Bütün bir önceki düşünceye gönderme yapmak için il che kullanılabilir: Il treno è in ritardo, il che ci preoccupa. — Tren gecikti; bu da bizi endişelendiriyor. Burada endişelendiren tek başına tren değil, gecikmiş olmasıdır.

Fiilin kipi: gerçek kişi mi, aranan özellik mi?

İlgi zamiri tek başına fiilin kipini, yani olayın gerçeklik veya istek gibi hangi bakışla sunulduğunu belirlemez. Bilinen bir kişiyi anlatırken normal bildirme biçimi kullanılır; henüz bulunmamış, belli bir özelliği taşıması istenen kişi anlatılırken congiuntivo, yani olasılık, istek veya değerlendirme gibi bağlamlarda kullanılan kip görülebilir:

  • Conosco una persona che parla turco. — Türkçe konuşan birini tanıyorum.
  • Cerco una persona che parli turco. — Türkçe konuşabilecek birini arıyorum.

İlkinde konuşan kişi bilinen biridir. İkincide aranan kişinin taşıması istenen özellik belirtilir; böyle birinin bulunup bulunmadığı kesin değildir. Bununla birlikte cercare fiilini gördüğünüz her yerde otomatik olarak aynı kipi seçmeyin: Belirli, bilinen birini aramak farklı bir bağlamdır.

Che ile geçmiş zaman uyumu

Le lettere che ho scritto “yazdığım mektuplar” örneğinde che doğrudan nesnedir. Ho scritto içindeki scritto, birleşik geçmiş zamanı kuran fiil biçimidir; buna geçmiş zaman ortacı denir. Avere yardımcı fiiliyle ve nesne görevindeki che ile bu biçimi değiştirmemek çağdaş kullanımda normaldir. Daha edebî veya özenli metinlerde le lettere che ho scritte gibi uyumlu biçimler de görülebilir; başlangıçta bunları taklit etmek gerekmez.

Bu durumu essere ile kurulan yapılarla karıştırmayın: Le ragazze che sono arrivate “gelen kızlar” sözünde arrivate, kızlara göre dişil çoğul olur. Burada uyumun nedeni che’nin değişmesi değil, fiil yapısının kendi kuralıdır.

Çalışma önerileri

  1. İki cümleden bir cümle üretin. Her gün üç çift yazın: Conosco un medico. Il medico lavora qui. — Bir doktor tanıyorum. Doktor burada çalışıyor. Ardından Conosco un medico che lavora qui. — Burada çalışan bir doktor tanıyorum. Birleştirmeden önce tekrar edilen kelimenin işlevini belirleyin.
  2. Fiilleri ilişkileriyle birlikte kaydedin. Yalnızca “söz etmek” değil, parlare di qualcosa “bir şeyden söz etmek”; yalnızca “güvenmek” değil, contare su qualcuno “birisine güvenmek” olarak not alın. Bu kalıplardan “söz ettiğim konu”, “güvendiğim kişi” gibi ifadeler üretin. Böylece edatı Türkçe eklerden tahmin etmezsiniz.
  3. Aynı cümleyi iki aşamada denetleyin. Önce zamiri inceleyin: İşlev doğrudan nesne veya özneyse che, başka bir ilişkiyse uygun edat + cui seçilmiş mi? Sonra uzun biçim kullandıysanız uyuma bakın. Örneğin le città in cui viviamo “yaşadığımız şehirler” ifadesini le città nelle quali viviamo biçimine dönüştürerek edat ve tanımlık birleşmesini çalışın.

İlgili konular

  • Ön bilgi: Özne zamirleri — Eylemi kimin yaptığını ve kişi zamirlerinin neden çoğu zaman söylenmediğini anlamayı sağlar.
  • Sonraki adım: İleri düzey ilgi zamirleri — Sahiplik, isimsiz ilgi yapıları ve daha ayrıntılı kullanım farklarını geliştirir.
  • Cümleye vurgu katmak: Bölünmüş cümleler — Bir bilgiyi öne çıkaran yapılarda ilgi cümlelerinin nasıl kullanıldığını gösterir.

Ön koşul

İtalyancada Özne ZamirleriA1

Bu kavram üzerine inşa edilen kavramlar

Diğer B1 kavramları

Bu kavram diğer dillerde

Tüm dillerde karşılaştır