İtalyancada şimdiki koşul kipi: Condizionale presente
Condizionale Presente
Bu makale, Settemila Lingue üzerindeki İtalyanca dil bilgisi ağacının bir parçasıdır.
Kısaca
İtalyancada condizionale presente, kibar istekleri, dilekleri, önerileri ve varsayımsal durumları anlatır: Vorrei un caffè “Bir kahve rica ediyorum”, Potresti aiutarmi? “Bana yardım edebilir misin?” demektir. Gelecek zamanda kullanılan köke -ei, -esti, -ebbe, -emmo, -este, -ebbero ekleri getirilir. Adında “koşul” bulunmasına rağmen bu kipi kullanmak için cümlede mutlaka “eğer” anlamı olması gerekmez.
Genel bakış
Bir kafede sipariş verirken, arkadaşınıza tavsiyede bulunurken veya henüz kesinleşmemiş bir planı konuşurken aynı ihtiyacınız ortaya çıkar: Söylediğinizi doğrudan bir gerçek ya da kesin karar gibi sunmamak. Voglio un caffè “Bir kahve istiyorum” derken isteği doğrudan belirtir; Vorrei un caffè ise aynı isteği yumuşatır. B1 düzeyinde öğrenilen condizionale presente, yani şimdiki koşul kipi, bu tür ayrımları yapmanın temel yollarından biridir. Burada kip, konuşanın bir olayı gerçek, istek, olasılık ya da varsayım olarak nasıl sunduğunu gösteren fiil biçimidir.
Türkçede bu anlamları tek bir ekle karşılamayız. Duruma göre “isterdim”, “rica ediyorum”, “yapabilir misin?”, “yapmalıyız” veya “olurdu” deriz. Bu yüzden İtalyanca koşul kipini her zaman Türkçedeki -se/-sa ekiyle eşleştirmek yanıltıcıdır. Dovremmo partire presto cümlesinin doğal karşılığı “Erken yola çıkmalıyız”dır; cümlenin içinde söylenmiş bir koşul yoktur.
“Şimdiki” adı da yalnızca şu anda olan olayları anlatacağı anlamına gelmez. Domani verrei volentieri “Yarın seve seve gelirim” ifadesinde konuşan, gelmeye istekli olduğunu koşullara açık biçimde belirtir. Bu kip hem bugüne hem geleceğe yönelik olabilir. Önemli olan takvimdeki zaman değil, eylemin kesin bir gerçek olarak sunulmamasıdır.
Nasıl kurulur?
Düzenli fiillerin kökü ve kişi ekleri
Önce mastar biçimini, yani fiilin sözlükteki “konuşmak, almak, uyumak” gibi çekimsiz biçimini bulun. İtalyancada bunlar çoğunlukla -are, -ere, -ire ile biter. Ardından şu yolu izleyin:
- -are fiillerinde bu sonu -er- yapın: parlare → parler-.
- -ere ve -ire fiillerinde yalnızca sondaki -e harfini kaldırın: prendere → prender-, dormire → dormir-.
- Ortaya çıkan köke kişi ekini ekleyin: parler- + -ei → parlerei “konuşurdum”.
Burada kök, ekleri bağladığımız parçadır. Gelecek zamanı biliyorsanız yeniden öğrenmeniz gereken kökler yoktur: parlerò “konuşacağım” ve parlerei “konuşurdum” aynı parler- parçasını kullanır. Ancak kişi ekleri farklıdır.
| Kişi | Ek | parlare — konuşmak | prendere — almak | dormire — uyumak |
|---|---|---|---|---|
| Ben | -ei | parlerei | prenderei | dormirei |
| Sen | -esti | parleresti | prenderesti | dormiresti |
| O / resmî siz | -ebbe | parlerebbe | prenderebbe | dormirebbe |
| Biz | -emmo | parleremmo | prenderemmo | dormiremmo |
| Siz | -este | parlereste | prendereste | dormireste |
| Onlar | -ebbero | parlerebbero | prenderebbero | dormirebbero |
Örneğin parleremmo “konuşurduk”, prendereste “alırdınız”, dormirebbero “uyurlardı” anlamına gelebilir. Bunlar Türkçede geçmiş alışkanlık da anlatabilen karşılıklardır; İtalyanca biçimler burada geçmişte yapılmış bir alışkanlığı değil, varsayımsal bir davranışı bildirir.
Özne, eylemi yapan veya hakkında konuşulan kişidir. Türkçede olduğu gibi İtalyancada da kişi ekinden anlaşılabiliyorsa özneyi ayrıca söylemek gerekmez: Vorrei tek başına “İsterim / isterdim” demeye yeter. Buna karşılık üçüncü tekil kişi hem “o” hem resmî “siz” için kullanılır; kimin kastedildiğini konuşmanın bağlamı belirler.
Yazım değişiklikleri
Bazı fiillerde sesin korunması için yazım değişir. Bunlar ayrı kişi ekleri değildir; aynı altı ek kullanılmaya devam eder.
| Mastar | Ben biçimi | Açıklama |
|---|---|---|
| cercare | cercherei | “Arardım”; sert k sesini korumak için h eklenir. |
| pagare | pagherei | “Öderdim”; sert g sesini korumak için h eklenir. |
| mangiare | mangerei | “Yerdim”; kökteki i yazılmaz. |
| cominciare | comincerei | “Başlardım”; kökteki i yazılmaz. |
| studiare | studierei | “Çalışırdım”; buradaki i korunur. |
Özellikle mangerei ile studierei arasındaki farkı görün: Her -iare fiilinde i düşmez. Mangiare gibi fiillerde i, önceki harfin okunuşuyla bağlantılıdır; studiare aynı örüntüye girmez.
Dare “vermek”, fare “yapmak” ve stare “kalmak; bulunmak” ise a harfini korur: darei “verirdim”, farei “yapardım”, starei “kalırdım”. Bunları genel -are → -er- kuralına zorlamayın.
Sık kullanılan düzensiz kökler
Düzensiz fiillerin çoğunda değişen bölüm köktür; kişi ekleri düzenli kalır. Aşağıdaki biçimler gelecek zaman kökleriyle de örtüşür. Öncelikle günlük konuşmada çok işinize yarayacak vorrei, potrei, dovrei, sarei ve avrei biçimlerini öğrenin.
| Mastar | Koşul kökü | Ben biçimi | Anlam |
|---|---|---|---|
| essere | sar- | sarei | olurdum |
| avere | avr- | avrei | sahip olurdum; olurdu |
| andare | andr- | andrei | giderdim |
| dovere | dovr- | dovrei | yapmalıyım; yapmam gerekir |
| potere | potr- | potrei | yapabilirdim; yapabilirim |
| sapere | sapr- | saprei | bilirdim; yapmayı bilirdim |
| vedere | vedr- | vedrei | görürdüm |
| vivere | vivr- | vivrei | yaşardım |
| volere | vorr- | vorrei | isterdim; istiyorum |
| venire | verr- | verrei | gelirdim |
| tenere | terr- | terrei | tutardım |
| rimanere | rimarr- | rimarrei | kalırdım |
| bere | berr- | berrei | içerdim |
Türkçe karşılıklar birer başlangıç noktasıdır. Örneğin avrei her zaman “sahip olurdum” diye çevrilmez: Avrei bisogno di aiuto doğal olarak “Yardıma ihtiyacım var” anlamında nazik bir giriş olabilir.
Aşağıda en sık kullanılan beş fiilin tam çekimi yer alıyor. Vorrei biçimindeki çift r, bütün kişilerde korunur; potrei ve dovrei biçimlerine ise ikinci bir r eklenmez.
| Kişi | essere | avere | volere | potere | dovere |
|---|---|---|---|---|---|
| Ben | sarei | avrei | vorrei | potrei | dovrei |
| Sen | saresti | avresti | vorresti | potresti | dovresti |
| O / resmî siz | sarebbe | avrebbe | vorrebbe | potrebbe | dovrebbe |
| Biz | saremmo | avremmo | vorremmo | potremmo | dovremmo |
| Siz | sareste | avreste | vorreste | potreste | dovreste |
| Onlar | sarebbero | avrebbero | vorrebbero | potrebbero | dovrebbero |
İkinci fiil ve olumsuzluk
Volere, potere, dovere başka bir eylemi belirttiğinde ikinci fiil mastar olarak kalır; iki fiilin arasına ayrıca bir bağlayıcı eklenmez:
- Vorrei prenotare un tavolo. — Bir masa ayırtmak istiyorum.
- Potremmo prendere il treno. — Trene binebiliriz.
- Dovresti riposare. — Dinlenmelisin.
Her iki fiili de çekmeyin. Kişiyi ve koşul kipini ilk fiil taşır. Olumsuzluk için çekimli fiilin önüne non gelir: Non vorrei disturbare “Rahatsız etmek istemem”; Non dovresti fumare “Sigara içmemelisin”.
Zamir, kişi veya varlık adının yerine kullanılan sözcüktür. Aiutarmi içindeki mi “bana / beni” anlamını taşır. Bu tür kısa zamirler mastara bağlanabilir ya da çekimli fiilin önüne gelebilir: Potresti aiutarmi? ve Mi potresti aiutare? aynı şekilde “Bana yardım edebilir misin?” demektir. Mastara bağlanırken sondaki e düşer: aiutare + mi → aiutarmi.
Bağlam içinde örnekler
Tablodaki Türkçe karşılıklar, ekleri tek tek çevirmek yerine cümlenin o durumda nasıl söyleneceğini gösterir. Özellikle kibar isteklerde Türkçede geçmiş çağrıştıran bir biçim kullanmak zorunda değilsiniz.
| İtalyanca | Türkçe | Kullanım |
|---|---|---|
| Vorrei un caffè, per favore. | Bir kahve rica ediyorum, lütfen. | Siparişi yumuşatır. |
| Potresti aiutarmi? | Bana yardım edebilir misin? | Tanıdık birine kibar rica. |
| Potrebbe ripetere, per favore? | Lütfen tekrar eder misiniz? | Resmî siz hitabı. |
| Mi piacerebbe imparare a cucinare. | Yemek yapmayı öğrenmek isterdim. | Kişisel bir dilek. |
| Sarebbe bello andare in Italia. | İtalya'ya gitmek güzel olurdu. | Olası bir planın değerlendirilmesi. |
| Dovremmo partire presto. | Erken yola çıkmalıyız. | Ortak bir öneri. |
| Al tuo posto, parlerei con il medico. | Senin yerinde olsam doktorla konuşurdum. | Tavsiye. |
| Avrei bisogno di una ricevuta. | Bir makbuza ihtiyacım var. | Nazikçe ihtiyacını belirtme. |
| Potremmo cenare insieme sabato. | Cumartesi birlikte akşam yemeği yiyebiliriz. | Kesinleşmemiş teklif. |
| Non vorrei disturbarti. | Seni rahatsız etmek istemem. | Çekingen, nazik bir giriş. |
| Secondo me, dovresti aspettare. | Bence beklemelisin. | Kişisel görüş olarak sunulan tavsiye. |
| Se avessi tempo, verrei con voi. | Vaktim olsa sizinle gelirdim. | Açıkça belirtilmiş varsayımsal koşul. |
| Queste sarebbero le tue scuse? | Bunlar mı senin bahanelerin? | İnanmama ve itiraz. |
Sık yapılan hatalar
1. Gelecek zamanla koşul kipini karıştırmak
- Yanlış: Se avessi tempo, verrò con te.
- Doğru: Se avessi tempo, verrei con te. — Vaktim olsa seninle gelirdim.
- Neden? Bu örnekte konuşan varsayımsal bir durum kuruyor; sonuç da koşul kipiyle verilir. Verrò “geleceğim”, verrei “gelirdim” demektir. Ortak kök, eklerin birbirinin yerine geçebileceği anlamına gelmez.
2. Düzenli kök kuralını unutmak
- Yanlış: Io parlarei con lui.
- Doğru: Io parlerei con lui. — Ben onunla konuşurdum.
- Neden? Düzenli -are fiillerinde a, e olur: parler-. Ancak farei, darei, starei bu değişime uymaz. Kuralı ve bu sık kullanılan istisnaları birlikte öğrenin.
3. İkinci fiili de çekmek
- Yanlış: Vorrei compro un biglietto.
- Doğru: Vorrei comprare un biglietto. — Bir bilet almak istiyorum.
- Neden? Vorrei kişi ve kip bilgisini zaten taşır. Ardından gelen “almak” eylemi mastar, yani comprare olmalıdır. Türkçedeki “almak istiyorum” yapısı bu ilişkiyi hatırlamayı kolaylaştırır; yalnızca sözcük sırası farklıdır.
4. Koşul bildiren se sonrasında da koşul kipi kullanmak
- Yanlış: Se avrei tempo, viaggerei di più.
- Doğru: Se avessi tempo, viaggerei di più. — Vaktim olsa daha çok seyahat ederdim.
- Neden? Standart İtalyancada bu tür varsayımsal koşullarda se bölümünde avessi, sonuç bölümünde viaggerei kullanılır. “İki bölüm de varsayımsal, öyleyse ikisinde de aynı kip olmalı” diye düşünmeyin. Ayrıntılarını aşağıdaki ileri kullanım bölümünde bulabilirsiniz.
5. Resmî siz için çoğul çekim seçmek
- Yanlış: Lei potreste aiutarmi?
- Doğru: Lei potrebbe aiutarmi? — Bana yardım edebilir misiniz?
- Neden? Türkçede tek kişiye saygı için çoğul “siz” deriz. İtalyancada resmî tek kişilik hitap Lei, üçüncü tekil kişi çekimiyle kullanılır. Potreste ise birden fazla kişiye yöneltilen “siz” biçimidir.
6. Her Türkçe “-rdı” biçimini aynı kip sanmak
- Yanlış: Da bambino andrei al mare ogni estate. — Çocukken her yaz denize giderdim anlamı için.
- Doğru: Da bambino andavo al mare ogni estate. — Çocukken her yaz denize giderdim.
- Neden? Türkçedeki “giderdim” hem geçmiş alışkanlığı hem varsayımsal sonucu anlatabilir. İtalyancada geçmiş alışkanlık için burada imperfetto, yani geçmişte süren veya tekrarlanan durumları anlatan zaman gerekir. Andrei ise “koşullar uygun olsa giderdim” gibi bir anlam taşır.
Kullanım notları
Kibar olmak, geçmişten söz etmek değildir
Vorrei biçimini ilk gördüğünüzde aklınıza “isterdim ama artık istemiyorum” gelebilir. Oysa kafede Vorrei un tè diyen kişi şu anda çay istemektedir. Türkçede bunu “Bir çay alabilir miyim?” ya da “Bir çay rica ediyorum” diye söylemek daha doğal olabilir. Çeviride biçime değil, konuşanın amacına bakın.
Aynı şekilde Volevo chiedere un'informazione “Bir şey danışacaktım” da kibar bir giriş olabilir; fakat bu başka bir çekimdir. Nezaket yalnızca koşul kipine özgü değildir. Başlangıçta vorrei ve potrebbe kalıplarını güvenilir, yaygın seçenekler olarak kullanmak yeterlidir.
Rica, tavsiye ve yükümlülük arasındaki fark
Devi riposare “Dinlenmelisin / dinlenmen gerekiyor” daha doğrudan bir gereklilik bildirir. Dovresti riposare “Bence dinlensen iyi olur” daha çok tavsiye gibi duyulur. Bununla birlikte ton önemlidir: Dovresti ascoltarmi! “Beni dinlemelisin!” sert söylenirse bir azar olabilir. Kip, cümleyi kendiliğinden her durumda nazik yapmaz.
Potremmo ise çoğu zaman ortak bir öneriye uygundur: Potremmo fare una pausa “Bir ara verebiliriz”. Konuşan kesin karar ilan etmek yerine karşısındakinin onayına yer bırakır.
Mi piacerebbe ile dilek belirtmek
Mi piacerebbe “İsterdim / hoşuma giderdi” anlamında çok kullanılır. Ancak piacere yapısında çekimi belirleyen şey, hoşunuza gidecek olan eylem ya da varlıktır:
- Mi piacerebbe vivere qui. — Burada yaşamak isterdim.
- Mi piacerebbero due giorni di riposo. — İki gün dinlenmek iyi gelirdi.
İlk cümlede bir eylem bütün olarak düşünülür ve tekil piacerebbe gelir. İkincisinde due giorni “iki gün” çoğuldur; bu nedenle piacerebbero kullanılır. Başındaki mi, cümleyi otomatik olarak birinci kişi çekimine dönüştürmez.
Temelin ötesinde: ileri kullanımlar
Bu bölümde koşul kipinin başka yapılarla ilişkisi ele alınıyor. Günlük rica ve önerileri kullanabilmek için aşağıdaki ayrıntıların tamamını hemen üretmeniz gerekmez; okurken ve dinlerken tanımak da değerlidir.
Açık koşullar: gerçek olasılık ile varsayım
Türkçedeki “Vaktim olursa gelirim” ve “Vaktim olsa gelirdim” ayrımı iyi bir başlangıçtır. İlkinde gerçekleşebilir bir durumu açık bırakırız. İkincisinde durumu varsayımsal olarak kurarız; bağlama göre şu anda vaktimizin olmadığı da anlaşılabilir.
| İtalyanca | Türkçe | Ayrım |
|---|---|---|
| Se ho tempo, vengo con te. | Vaktim olursa seninle gelirim. | Gerçek bir olasılık olarak sunulur. |
| Se avessi tempo, verrei con te. | Vaktim olsa seninle gelirdim. | Varsayımsal durum kurulur. |
İkinci örnekte avessi, congiuntivo imperfetto biçimidir: Bir yan cümlede, yani ana cümleye bağlı bölümde, burada gerçek olarak sunulmayan koşulu ifade eder. Verrei ise bu koşulun sonucudur. Bu kullanımda basit yol haritası se + congiuntivo imperfetto, condizionale presente şeklindedir.
Ancak “se gördüğüm yerde koşul kipi asla bulunamaz” gibi fazla geniş bir kural da koymayın. Non so se verrebbe “Gelir mi, bilmiyorum” cümlesinde se, “eğer” değil, dolaylı bir sorunun “olup olmadığını” anlamını taşır. Verrebbe burada mümkündür. Yasaklanan örüntü, yukarıdaki türden koşul bölümünde se avrei kullanmaktır.
Şimdiki koşul ile geçmiş koşul arasındaki sınır
Condizionale passato, yani geçmiş koşul kipi, genellikle gerçekleşmemiş geçmiş istekleri veya varsayımsal geçmiş sonuçları anlatır:
- Vorrei partire. — Gitmek istiyorum / isterdim.
- Avrei voluto partire. — Gitmek isterdim ama gidemedim.
İkinci cümle tek başına çoğunlukla gerçekleşmemiş bir isteği düşündürür; kesin yorum bağlama bağlıdır. Yapı, avrei veya sarei gibi bir yardımcı fiil ile geçmiş ortaçtan, yani voluto, partito gibi birleşik çekimlerde kullanılan fiil biçiminden oluşur. Türkçede ikisine de bazen “isterdim” diyebilmemiz, İtalyancada bu ayrımı önemsiz yapmaz.
Bir başka önemli ayrım geçmişten bakılan gelecektir. “Geleceğini söyledi” derken standart yapı Ha detto che sarebbe venuto olur. Buradaki sarebbe venuto, konuşmanın yapıldığı zamandan sonraki gelişi anlatır; tek başına kişinin gelmediğini söylemez. Bu yüzden geçmiş koşul kipini yalnızca “olmadı” anlamına indirgemeyin.
Doğrulanmamış haberleri aktarmak
Haber dilinde koşul kipi, bilgiyi kesin bir gerçek olarak üstlenmeden aktarmaya yarar: Il ministro sarebbe a Roma “Bakanın Roma'da olduğu söyleniyor” demektir. Konuşan veya yazar, haberin henüz doğrulanmadığını ya da bir kaynağa dayandığını gösterir.
Bu, Türkçedeki “olabilirdi” ile aynı şey değildir. Burada geçmişte kaçırılmış bir olasılık değil, şu an için ihtiyatla sunulan bir bilgi vardır. Haber okurken bu kullanımı tanımak yararlıdır; gündelik konuşmadaki sıradan tahminlerinizin hepsini bu biçimle kurmanız gerekmez.
Şaşırma, kuşku ve itiraz
Koşul kipi bazen konuşanın duyduğuna inanmadığını gösterir: Tu saresti l'esperto? “Uzman dediğin sen misin?” Cümle biçimce soru olsa da tarafsızca bilgi istemek zorunda değildir; alay veya meydan okuma taşıyabilir.
Benzer şekilde Io non lo farei “Ben olsam bunu yapmazdım” bir uyarı olabilir. Koşul açıkça söylenmemiştir; “senin yerinde olsam” düşüncesi bağlamdan çıkar. Bu örnekler, kipin yalnızca cümle yapısıyla değil, konuşanın tutumuyla da ilgili olduğunu gösterir.
Çalışma önerileri
- Aynı durumu üç farklı niyetle söyleyin. Bir şey isteme, öneri ve tavsiye için ayrı cümleler kurun: Vorrei un panino “Bir sandviç istiyorum”; Potremmo mangiare qui “Burada yiyebiliriz”; Dovresti mangiare qualcosa “Bir şeyler yemelisin”. Her cümlenin yanına “istek”, “öneri” veya “tavsiye” yazın. Böylece yalnızca eki değil, kullanım amacını da hatırlarsınız.
- Kökleri gelecek zamanla eşleştirin. Verrò → verrei “geleceğim → gelirdim”, avrò → avrei “sahip olacağım → sahip olurdum” gibi çiftler oluşturun. Ardından aynı kökle “biz” ve “onlar” biçimlerini üretin. Özellikle verremmo ve verrebbero gibi çift r içeren biçimleri kontrol edin.
- Türkçedeki “-rdı” ifadelerini ayırın. “Çocukken burada oynardım”, “Vaktim olsa burada oynardım” ve “Bir kahve isterdim” cümlelerinin yanına sırasıyla “geçmiş alışkanlık”, “varsayım” ve “kibar istek” yazın. İtalyanca karşılığı seçerken önce bu anlamı belirleyin. Kibar bir rica yazdıktan sonra aynı ricayı bir arkadaşınıza ve resmî olarak hitap ettiğiniz birine göre yeniden kurun.
İlgili konular
- Önce gözden geçirin: İtalyancada basit gelecek zaman — koşul kipinin düzenli ve düzensiz kökleriyle ortak yapıyı görmenizi sağlar.
- Sonraki adım: İtalyancada geçmiş koşul kipi — geçmişe yönelik dilekleri, gerçekleşmemiş sonuçları ve geçmişten bakılan geleceği ayırt etmeye yardımcı olur.