İtalyanca Dilbilgisi
Başlangıçtan ileri seviyeye 116 dilbilgisi kavramını keşfet.
Sonuç bulunamadı
A1 (43)
İtalyancanın temel özne zamirleri io (ben), tu (sen), lui (o, erkek), lei (o, kadın), noi (biz), voi (siz) ve loro (onlar) biçimleridir. Türkçedeki gibi, kimin ne yaptığı anlaşılıyorsa zamir çoğu zaman söylenmez: Parlo italiano. “İtalyanca konuşuyorum.” demektir. Tek bir kişiye resmî veya mesafeli biçimde seslenirken Lei kullanılır; anlamı “siz” olsa da fiil “o” için kullanılan biçimde olur: Lei parla italiano? — “İtalyanca konuşuyor musunuz?”
İtalyancada her isim (bir varlığın, kişinin veya kavramın adı) dil bilgisi bakımından eril ya da dişildir. Sonu -o ile biten isimler çoğunlukla eril, -a ile bitenler çoğunlukla dişildir: il libro (kitap), la casa (ev). Ancak il problema (sorun) eril, la mano (el) dişildir; bu yüzden yeni isimleri önlerindeki artikel denen küçük tanıtıcı sözcükle birlikte öğrenmek en güvenli yoldur.
İtalyancada isimlerin çoğulu genellikle son ünlü değiştirilerek yapılır: libro → libri (kitap → kitaplar), casa → case (ev → evler), notte → notti (gece → geceler). Erkek cinsiyetli ve -a ile biten isimler ise çoğunlukla -i alır: problema → problemi (sorun → sorunlar). İsmin önündeki tanımlık da değişir; bazı kelimelerde yazım değişikliği gerekir, bazılarıysa tamamen düzensizdir: amica → amiche (kadın arkadaş → kadın arkadaşlar), uomo → uomini (adam → adamlar).
İtalyan alfabesinin temelinde 21 harf vardır; j, k, w, x, y daha çok yabancı kökenli sözcüklerde ve özel adlarda görülür. Yazıyla ses arasındaki ilişki büyük ölçüde düzenlidir, ancak c, g, sc, gn, gli birleşimlerini ve çift ünsüzleri ayrıca öğrenmek gerekir. Türkçeden farklı olarak c her zaman “c”, g her zaman “g” diye okunmaz; ayrıca sözcük vurgusunun yeri her zaman yazıda gösterilmez.
İtalyancada ciao samimi ortamlarda hem «merhaba» hem «hoşça kal», buongiorno ise gündüz karşılaşmalarında daha mesafeli bir selamdır. Rica ederken per favore, teşekkür ederken grazie kullanılır. Ecco, birini veya bir şeyi «işte» diye sunar; non ise fiilin, yani işi veya durumu bildiren kelimenin önüne gelerek cümleyi olumsuz yapar: Non capisco. — «Anlamıyorum.»
İtalyancada belirli artikel, hangi kişi ya da şeyden söz edildiğinin anlaşılabildiğini gösteren, adın önündeki küçük kelimedir: il libro (kitap), lo studente (öğrenci), l’amica (kadın arkadaş). il, lo, la, l’, i, gli, le biçimleri; adın dil bilgisel cinsiyetine, tekil ya da çoğul oluşuna ve hemen ardından gelen kelimenin başlangıç sesine göre seçilir. Türkçede bunun bire bir karşılığı yoktur; bu yüzden artikeli her seferinde “o” diye çevirmek yerine adla birlikte öğrenmek daha yararlıdır.
İtalyancada un, uno, una, un’, çoğunlukla Türkçedeki “bir” gibi, henüz belirli olmayan tek bir kişiyi veya şeyi tanıtır. Hangi biçimin kullanılacağı, ismin dil bilgisel cinsiyetine ve artikelden hemen sonra gelen sözcüğün başlangıcına bağlıdır: un libro (bir kitap), uno studente (bir erkek öğrenci), una casa (bir ev), un’amica (bir kadın arkadaş). En önemli yazım ayrımı şudur: Erkek cinsiyetli sözcüklerde ünlüden önce un yazılır; dişi cinsiyetli sözcüklerde ise un’ kullanılır.
İtalyancada di, a, da, in, su edatları, hemen ardından gelen belirli artikelle tek kelime oluşturur: di + il = del, a + la = alla, in + il = nel. Edat, kelimeler arasındaki ilişkiyi kurar; artikel ise adın önünde kullanılan il, lo, la gibi küçük kelimedir. Örneğin il libro del professore, “öğretmenin kitabı” demektir; del, hem di edatını hem il artikelini içerir. Birleşme ancak o yapıda artikel kullanılıyorsa yapılır: a Roma “Roma’ya”, ama alla stazione “istasyona”.
Essere, İtalyancada kim olduğumuzu, nereli olduğumuzu, nerede bulunduğumuzu ve nasıl hissettiğimizi anlatırken kullanılan temel fiildir. Şimdiki zaman biçimleri sono, sei, è, siamo, siete, sono şeklindedir. Türkçede “öğretmenim” veya “evdeyiz” derken kullandığımız eklerin karşılığında İtalyancada ayrı bir sözcük bulunur: Sono insegnante ve Siamo a casa.
İtalyancada avere, temel olarak bir şeye sahip olmayı anlatır; şimdiki zaman biçimleri ho, hai, ha, abbiamo, avete, hanno şeklindedir. Türkçedeki “Kitabım var”, “Açım” ve “Otuz yaşındayım” gibi farklı cümleler İtalyancada aynı fiille kurulur: Ho un libro, Ho fame, Ho trent’anni. Bu yüzden yalnızca “sahip olmak” anlamını değil, avere + belirli bir sözcük biçimindeki günlük kalıpları da öğrenmek gerekir.
İtalyancada düzenli -are fiillerini şimdiki zamanda çekmek için -are bölümünü çıkarıp sırasıyla -o, -i, -a, -iamo, -ate, -ano eklerini getirin: parlare → parlo, parli, parla, parliamo, parlate, parlano. Bu biçimler bağlama göre Türkçedeki hem “konuşuyorum” hem de “konuşurum” anlamını karşılayabilir. Kişi eki çoğu zaman kimin konuştuğunu gösterdiği için “ben, sen” gibi sözcükleri ayrıca söylemek gerekmez.
İtalyancada düzenli -ere fiillerini şimdiki zamanda çekmek için -ere bölümünü çıkarıp kişi sırasına göre -o, -i, -e, -iamo, -ete, -ono eklerini getirin. Örneğin scrivere (yazmak), scrivo, scrivi, scrive, scriviamo, scrivete, scrivono olur. Bu biçimler bağlama göre hem “yazıyorum” hem “yazarım” anlamına gelebilir; işi yapan kişi fiilden anlaşıldığı için kişi zamiri çoğunlukla söylenmez.
İtalyancada dormire (uyumak) gibi bu gruptaki fiilleri çekmek için -ire sonunu çıkarıp -o, -i, -e, -iamo, -ite, -ono eklerini getirirsiniz: dormo, dormi, dorme, dormiamo, dormite, dormono. Aynı kalıp partire (yola çıkmak), sentire (duymak, hissetmek) ve aprire (açmak) için de geçerlidir. Bu fiillere -isc- eklenmez; finire gibi bu eki alan fiiller ayrı bir kalıpla öğrenilir.
İtalyancada bazı -ire fiilleri, şimdiki zaman çekiminde io, tu, lui/lei ve loro ile -isc- alır; noi ve voi ile almaz. Örneğin finire (bitirmek): finisco, finisci, finisce, finiamo, finite, finiscono. Bu parça ayrı bir anlam katmaz; fiilin doğru biçimini oluşturur. Her -ire fiilinde bulunmadığı için yeni bir fiili, mümkünse finire — finisco gibi bir çift olarak öğrenin.
İtalyancada potere, bir şeyi yapabilmeyi, koşulların buna elvermesini veya izinli olmayı anlatır. Şimdiki zaman biçimleri posso, puoi, può, possiamo, potete, possono şeklindedir; arkasından mastar, yani fiilin sözlük biçimi gelir: Posso entrare? — “Girebilir miyim?” Olumsuzluk için çekimli fiilin önüne non getirilir: Non posso venire. — “Gelemem.”
İtalyancada volere, “istemek” demektir; şimdiki zaman biçimleri voglio, vuoi, vuole, vogliamo, volete, vogliono şeklindedir. Bir şeyi istemek için ardından isim, bir eylemi yapmak istemek içinse mastar, yani fiilin sözlük biçimi gelir: Voglio un caffè “Bir kahve istiyorum”, Voglio partire “Gitmek istiyorum.” Kibar bir istekte bulunurken çoğu zaman voglio yerine vorrei “isterdim / rica edebilir miyim?” kullanılır.
İtalyancada dovere, bir işi yapmak gerektiğini anlatır: Devo studiare. “Ders çalışmalıyım.” Kişiye göre devo, devi, deve, dobbiamo, dovete, devono biçimlerini alır; ardından gelen fiil mastarda, yani Türkçedeki “gitmek, yapmak” gibi kişi eki almamış biçimde kalır. Temel yapı dovere + mastardır; araya di veya a getirilmez. Non devi… çoğu zaman “yapmamalısın” demektir; “yapmak zorunda değilsin” anlamını açıkça vermek için başka bir yapı seçmek daha güvenlidir.
Andare genellikle “gitmek”, venire ise “gelmek” demektir: Vado al lavoro. — “İşe gidiyorum.”; Vieni qui! — “Buraya gel!” İkisi de düzensizdir; yani bütün biçimleri tek bir ek kuralıyla çıkarılamaz. Özellikle karşınızdaki kişinin yanına veya onunla birlikte hareket ederken İtalyanca venire kullanabilir: Vengo con te. — “Seninle geliyorum.”
İtalyancada fare, temel olarak “yapmak” demektir; şimdiki ve geniş zaman anlamları taşıyan çekimi faccio, fai, fa, facciamo, fate, fanno şeklindedir. Ancak her zaman “yapmak” diye çevrilmez: Faccio colazione “Kahvaltı yapıyorum”, Faccio la spesa “Alışveriş yapıyorum”, Fa caldo ise “Hava sıcak” anlamına gelir. En sağlam öğrenme yolu, çekimi öğrenirken fare ile kurulan ifadeleri bir bütün olarak akılda tutmaktır.
İtalyancada stare, nasıl olduğunuzu söylemek, bir yerde kalmayı veya belirli bir durumda durmayı anlatmak için kullanılır: Sto bene “İyiyim”, Sto a casa “Evde kalıyorum” demektir. Şimdiki zaman çekimi sto, stai, sta, stiamo, state, stanno biçimindedir. Ayrıca Sto mangiando “Şu anda yemek yiyorum” örneğindeki gibi, sürmekte olan bir işi belirtir. Türkçedeki “olmak” veya “-yor” karşılığını gördüğünüz her yerde stare kullanamazsınız; seçim cümlenin anlamına bağlıdır.
İtalyancada dare, temel olarak “vermek” demektir; şimdiki ve geniş zaman anlamlarında do, dai, dà, diamo, date, danno biçimlerini alır. Ti do il libro “Sana kitabı veriyorum”, Mi dai una mano? ise “Bana yardım eder misin?” anlamındadır. Fiili yalnız başına değil, dare fastidio “rahatsız etmek” ve dare un esame “sınava girmek” gibi kalıplarla birlikte öğrenmek gerekir.
İtalyancada sapere, bir bilgiyi bilmeyi veya bir işi yapmayı bilmeyi; conoscere ise bir kişiyi tanımayı, bir yere ya da konuya aşina olmayı anlatır. So nuotare “Yüzme biliyorum”, Conosco Maria “Maria’yı tanıyorum” demektir. Türkçedeki “bilmek–tanımak” ayrımı iyi bir başlangıçtır; ancak “Roma’yı biliyorum” gibi bazı Türkçe cümlelerde İtalyanca conoscere gerekir.
İtalyancada piacere, Türkçedeki “hoşuna gitmek” gibi kurulur: Mi piace la pizza “Pizza hoşuma gidiyor”, yani “Pizzayı seviyorum” demektir. Hoşa giden şey tekilse piace, çoğulsa piacciono kullanılır; bir eylemden söz ederken de piace seçilir: Mi piace viaggiare — “Seyahat etmeyi seviyorum.” Mi, ti, gli, le, ci, vi gibi küçük sözcükler ise kimin hoşlandığını gösterir.
İtalyancada dönüşlü fiiller, mi, ti, si, ci, vi, si sözcükleriyle kullanılır: Mi lavo “Yıkanıyorum”, Ti alzi “Kalkıyorsun”. Bu sözcükler kişiye göre değişir ve normal bir bildirme cümlesinde çekimli fiilin önüne gelir. Türkçede “uyanıyorum” veya “giyiniyorum” derken ayrı bir sözcük kullanmayız; İtalyancada ise mi sveglio, mi vesto derken mi gereklidir.
İtalyancada c'è, tek bir kişinin ya da şeyin bulunduğunu; ci sono, birden fazla kişinin ya da şeyin bulunduğunu bildirir: C'è un problema “Bir sorun var”, Ci sono molte persone “Çok sayıda insan var” demektir. Türkçedeki “var” sayıya göre değişmezken İtalyancada bu iki biçim arasında seçim yapmanız gerekir. “Yok” demek için başlarına non getirilir; soru sorarken ise sözcüklerin sırası genellikle değişmez.
İtalyancada sıfat (bir varlığın nasıl olduğunu anlatan sözcük), nitelediği ismin cinsiyetine ve tekil ya da çoğul olmasına göre biçim alır: un ragazzo alto “uzun boylu bir erkek çocuk”, una ragazza alta “uzun boylu bir kız çocuk”. -o ile biten düzenli sıfatların dört biçimi vardır: alto, alta, alti, alte; -e ile bitenlerin ise iki biçimi vardır: grande, grandi. Türkçeden farklı olarak sıfat çoğu zaman isimden sonra gelir: una città grande “büyük bir şehir”.
Bello “güzel”, buono ise “iyi” demektir; ancak isimden önce geldiklerinde biçimleri değişebilir: un bel ragazzo (yakışıklı bir genç), una bell'idea (güzel bir fikir), un buon amico (iyi bir erkek arkadaş), una buon'amica (iyi bir kadın arkadaş). Bello, bu konumda belirli tanımlıkların kalıbını izler: il → bel, lo → bello, i → bei, gli → begli. Buono ise tekilde un, uno, una kalıbına benzer; özellikle buon amico kesmesiz, buon'amica kesme işaretiyle yazılır.
İtalyancada iyelik sıfatları, bir şeyin kime ait olduğunu belirtir: il mio libro “benim kitabım”, la tua macchina “senin araban”. Mio, tuo, suo, nostro, vostro biçimleri sahibine göre değil, ait oldukları ismin dil bilgisel cinsiyetine ve tekil ya da çoğul oluşuna göre değişir; loro değişmez. Genellikle başlarına belirli artikel gelir; ancak mia madre “annem” gibi, tekil ve ek bir niteleme almayan yakınlık adlarında artikel çoğunlukla kullanılmaz.
İtalyancada questo genellikle yakındaki bir şeyi, quello ise daha uzaktaki bir şeyi gösterir: questo libro “bu kitap”, quel libro “o kitap”. İkisi de gösterdikleri ismin cinsiyetine ve sayısına uyar; quello isimden önce geldiğinde, ardından gelen sözcüğün başlangıcına göre de biçim değiştirir. İsim söylenmeden kullanıldığında ise quello, quella, quelli, quelle biçimleri geçerlidir: Preferisco quello. — “Onu tercih ederim.”
İtalyancada sıfat (bir varlığın nasıl olduğunu belirten kelime) çoğunlukla isimden sonra gelir: una casa grande, “büyük bir ev”. Ancak bello, buono, grande, piccolo, nuovo, vecchio, giovane gibi sık kullanılan sıfatlar isimden önce de gelebilir. Yer değişikliği bazen yalnızca anlatımı, bazen de anlamı değiştirir: un uomo povero “yoksul bir adam”, un pover'uomo ise “zavallı bir adam” demektir.
İtalyancada a şehirlerle ve bazı günlük yer ifadeleriyle, in ülke ve bölge adlarıyla kullanılır; ikisi de hem bulunulan yeri hem gidilen yeri gösterebilir. Di sahiplik, içerik ve kişinin nereli olduğunu; da ise çıkış noktasını veya bir kişinin evine, yanına ya da iş yerine gitmeyi anlatır. Türkçedeki “-e”, “-de” ve “-den” eklerinin her biri, cümledeki anlama göre farklı bir İtalyanca edatla karşılanabilir.
İtalyancada con çoğunlukla “ile”, su “üstünde” veya “hakkında”, per “için” anlamını taşır; tra ve fra ise “arasında” ya da geleceğe yönelik “sonra” anlamında kullanılır. Arrivo tra dieci minuti “On dakika sonra geliyorum” demektir; burada on dakika boyunca süren bir eylem anlatılmaz. Tra ile fra anlam bakımından eşdeğerdir; su ise belirli tanımlıklarla birleşerek sul, sulla, sull’ gibi biçimler alır.
İtalyancada evet-hayır sorusu kurmak için Türkçedeki mı/mi/mu/mü gibi bir soru eki kullanılmaz: Parli italiano? “İtalyanca konuşuyor musun?” demektir; soru olduğu konuşmada tonlamadan, yazıda soru işaretinden anlaşılır. Bilgi isterken chi “kim”, che cosa / cosa / che “ne”, dove “nerede/nereye”, quando “ne zaman”, come “nasıl” ve perché “neden” kullanılır. Bu sözcükler çoğunlukla sorunun başında bulunur: Dove abiti? “Nerede oturuyorsun?”
İtalyancada miktar sormak için quanto, quanta, quanti, quante, seçim sormak için quale, quali kullanılır. Miktar sözcüğü, bağlı olduğu ismin cinsiyetine ve tekil ya da çoğul oluşuna göre değişir: quanta acqua “ne kadar su”, quanti libri “kaç kitap”. Quale tekil, quali çoğuldur; eril ve dişil için ayrı biçimleri yoktur. Fiyat soran Quanto costa? “Ne kadar?” kalıbında ise quanto değişmez.
İtalyancada asıl sayılar “kaç?” sorusunu yanıtlar: uno, due, tre “bir, iki, üç” demektir. Yirmiden sonra onlar ve birler genellikle tek kelimede birleşir: trentadue “otuz iki”; uno ve otto önünde onluğun son ünlüsü düşer: ventuno “yirmi bir”, quarantotto “kırk sekiz”. Sayıların çoğu değişmez; ancak “bir” anlamındaki uno, bir adın önünde un, uno, una, un’ biçimlerini alabilir.
İtalyancada ilk on sıra sayısı primo, secondo, terzo, quarto, quinto, sesto, settimo, ottavo, nono, decimo biçimindedir. Türkçedeki “birinci, ikinci, üçüncü” gibi bir sıradaki yeri belirtirler; ancak Türkçeden farklı olarak yanlarındaki sözcüğün dil bilgisel cinsiyetine ve tekil ya da çoğul oluşuna göre sonları değişir: il primo giorno “ilk gün”, la prima volta “ilk kez”, i primi giorni “ilk günler”. Başlangıçta bu on sözcüğü ve -o, -a, -i, -e uyumunu öğrenmek yeterlidir.
İtalyancada “Saat kaç?” sorusu Che ore sono?, “Saat bir” cevabı È l’una, diğer saatler ise Sono le due, Sono le tre… biçimindedir. “Saat kaçta?” demek için A che ora?, cevap verirken all’una veya alle tre kullanılır. Gün adının önündeki il ya da la, düzenli tekrarı gösterebilir: lunedì “pazartesi”, il lunedì “pazartesileri”; tarihlerde ise il 15 agosto “15 Ağustos’ta” anlamına gelir.
İtalyancada sempre “her zaman”, spesso “sık sık”, qualche volta “bazen”, raramente “nadiren” anlamına gelir; “hiçbir zaman” demek için başlangıçta non + fiil + mai kalıbını kullanın: Non mangio mai carne. — “Hiç et yemem.” Oggi, domani, ieri sırasıyla “bugün, yarın, dün” demektir ve çoğu zaman cümlenin başında ya da sonunda yer alabilir. İşleri sıraya koymak için prima… poi… kullanılır: Prima mangio, poi studio. — “Önce yemek yerim, sonra ders çalışırım.”
İtalyancada qui/qua “burada, buraya”, lì/là “orada, oraya” anlamına gelir; hangisinin uygun olduğu cümledeki harekete bağlıdır. Vicino/lontano yakınlığı ve uzaklığı, dentro/fuori içeriyi ve dışarıyı, sopra/sotto ise üst ve alt konumları anlatır. Bu sözcükler yer zarfı olarak kullanıldığında biçim değiştirmez: Il cinema è vicino “Sinema yakında”, Le scuole sono vicino “Okullar yakında” demektir.
Molto ve tanto genellikle “çok”, troppo “fazla, gereğinden çok”, poco ise “az” anlamına gelir. Bir ismin miktarını belirtirken biçimleri değişir: molti amici “çok arkadaş”, poca acqua “az su”. Bir eylemin ya da özelliğin derecesini belirtirken değişmezler: Lavoro molto “Çok çalışıyorum”, Sono molto stanca “Çok yorgunum”.
İtalyancada mi, ti, lo, la, ci, vi, li, le, eylemin doğrudan etkilediği kişinin veya şeyin adının yerine geçer: Compro il pane → Lo compro — “Ekmeği alıyorum → Onu alıyorum.” Bu kısa zamirler normalde çekimli fiilden, yani kişiye ve zamana göre biçimlenmiş eylem sözcüğünden önce gelir. Mastara, yani fiilin vedere “görmek” gibi sözlük biçimine bağlandıklarında son -e düşer: Voglio vederti — “Seni görmek istiyorum.” Resmî hitapta tek bir kişiye “sizi” demek için La kullanılır.
İtalyancada mi, ti, gli, le, ci, vi ve çoğul anlamdaki gli, birçok fiille “bana, sana, ona, bize, size, onlara” anlamını verir. Genellikle fiilden önce gelirler: Ti scrivo una lettera. — “Sana bir mektup yazıyorum.” Tek bir kişiye saygılı biçimde “size” derken Le, “onlara” derken ise günlük dilde gli, daha resmî anlatımda çoğunlukla fiilden sonra loro kullanılır.
İtalyancada e “ve”, o / oppure “veya”, ma / però “ama, fakat”, perché “çünkü”, quindi “bu yüzden” anlamıyla kelimeleri ve cümleleri birbirine bağlar. Anche ise “de/da, ayrıca” anlamıyla bir bilgiyi ekler; yeri, neyi eklediğinizi belirler. İlk ayrım şudur: Resto a casa perché piove “Yağmur yağdığı için evde kalıyorum” derken, Piove, quindi resto a casa “Yağmur yağıyor, bu yüzden evde kalıyorum” der.
A2 (16)
Passato prossimo, geçmişte gerçekleşip tamamlanan olayları anlatmak için kullanılan temel zamanlardan biridir: Ho mangiato la pizza. — “Pizzayı yedim.” Avere veya essere fiilinin şimdiki zaman çekimi + participio passato (fiilin geçmiş zaman ortacı) ile kurulur. Essere kullanılan yapılarda bu ortaç, özneye (cümlede kimden veya neden söz edildiğine) göre değişir: Marco è arrivato. — “Marco geldi”; Anna è arrivata. — “Anna geldi.”
İtalyancada geçmişte olan bir şeyi anlatırken sık kullanılan bazı fiiller, beklenen biçimi almaz: fare → fatto, scrivere → scritto, leggere → letto. Bu biçimlere geçmiş zaman ortacı denir; Ho fatto i compiti “Ödevlerimi yaptım” cümlesinde olduğu gibi, çoğunlukla bir yardımcı fiille birlikte kullanılırlar. Ortacın düzensiz olması, yardımcı fiilin mutlaka essere olacağı anlamına gelmez: ho scritto ama sono stato denir.
İtalyancada andare (gitmek), arrivare (varmak), nascere (doğmak) ve rimanere (kalmak) gibi fiillerin passato prossimo biçimi, essere + geçmiş zaman ortacı ile kurulur; geçmiş zaman ortacı, fiilin andato, arrivato gibi bu yapıda kullanılan biçimidir. Bu biçimin sonu özneye, yani cümlenin kimden veya neden söz ettiğine göre -o, -a, -i, -e olur: Marco è arrivato “Marco geldi”, Giulia è arrivata “Giulia geldi”. Hareket bildiren her fiil essere almaz; fiili geçmiş zaman kalıbıyla birlikte öğrenmek en güvenli yoldur.
İtalyancada dönüşlü fiiller, tamamlanmış geçmiş olayları anlatan passato prossimo zamanında essere yardımcı fiiliyle kurulur: Mi sono svegliata — “Uyandım” (kadın konuşmacı). Yapının sırası dönüşlülük zamiri + essere çekimi + geçmiş zaman ortacı şeklindedir; son parçanın sonu, eylemi yapan kişinin cinsiyetine ve tekil ya da çoğul olmasına göre değişir: svegliato, svegliata, svegliati, svegliate. Başlangıçta bu üç parçayı birlikte öğrenmek, hem zamiri hem de uyumu unutmamanızı sağlar.
İtalyancada participio passato (birleşik zamanlarda kullanılan, visto veya andato gibi geçmiş zaman ortacı), essere ile kurulan temel geçmiş zaman cümlelerinde özneye, yani işi yapan veya durumu yaşayan kişiye göre değişir: Maria è arrivata — “Maria geldi.” Avere ile ise normalde değişmez: Ho visto Maria — “Maria’yı gördüm.” Ancak nesnenin yerini tutan lo, la, li, le fiilin önündeyse ortaç bu zamire uyar: L’ho vista — “Onu gördüm”; burada görülen kişi kadındır.
İtalyancada del, dello, della, dell’, dei, degli, delle, miktarı belirtilmeyen bir şeyi veya sayısı belirtilmeyen birkaç şeyi anlatabilir: del pane “biraz ekmek”, delle mele “birkaç elma”. Bunlara miktar bildiren artikeller (articoli partitivi) denir; biçimleri, di + belirli artikel birleşiminden gelir. Seçim, ardından gelen kelimenin cinsiyetine, tekil veya çoğul oluşuna ve başlangıç sesine bağlıdır; Türkçeye çevirirken her zaman “biraz” ya da “birkaç” eklemek gerekmez.
İtalyancada ne, daha önce sözü edilen bir şeyin miktarını anlatırken o şeyin adını tekrarlamayı önler: Vuoi delle mele? Ne voglio due. — “Elma ister misin? İki tane istiyorum.” Sayı veya miktar ifadesi cümlede kalır; ne, “ondan, onlardan” düşüncesini taşır. Ayrıca parlare di qualcosa gibi di ile kurulan ifadelerde “ondan, onun hakkında” anlamına gelir: Ne parliamo domani. — “Onu yarın konuşuruz.”
İtalyancada ci, daha önce sözü geçen bir yerin yerine geçerek “orada, oraya” anlamı verir: Vai a Roma? — Sì, ci vado domani. “Roma’ya gidiyor musun? — Evet, yarın oraya gidiyorum.” Genellikle çekimli fiilin önünde bulunur ve yerin tekil ya da çoğul olmasına göre değişmez. Ci vuole, ci metto, ci penso gibi yapılarda ise anlamı yalnızca “oraya” diye çevrilemez; bu kullanımları ayrı kalıplar olarak öğrenmek gerekir.
İtalyancada potere, volere ve dovere ile geçmişte yapabildiğiniz, yapmak istediğiniz veya yapmak zorunda kaldığınız işleri anlatırsınız: Ho potuto chiamare — “Arayabildim.” Temel yapı, avere veya essere + potuto, voluto veya dovuto + fiilin yalın biçimi şeklindedir. Başlangıç için, sondaki fiilin normalde aldığı yardımcı fiili kullanın: Ho dovuto mangiare — “Yemek yemek zorunda kaldım”, ama Sono dovuta partire — “Ayrılmak zorunda kaldım” diyen kişi kadındır. Özellikle konuşmada, essere alan fiillerin önünde de avere duyabilirsiniz; bu kullanım her zaman yanlış değildir.
İtalyancada qualche “birkaç”, alcuni/alcune “bazı, birkaç”, ogni “her”, tutto/tutta/tutti/tutte “bütün”, altro/altra/altri/altre “başka, diğer”, certo/certa/certi/certe ise bağlama göre “belli, bazı” anlamı verir. Qualche ve ogni sonrasında tekil isim gelir; diğer biçimler birlikte kullanıldıkları isme göre değişir. Özellikle şu karşıtlığı hatırlayın: qualche libro ve alcuni libri “birkaç kitap” demektir; anlam yakın olsa da İtalyancadaki tekil-çoğul yapıları farklıdır.
İtalyancada qualcuno “biri”, qualcosa “bir şey”, nessuno “hiç kimse”, niente/nulla “hiçbir şey”, ognuno “herkes, her biri” anlamına gelir. Tutto bir bütünün tamamını, altro ise başka bir şeyi veya kişiyi anlatabilir. Olumsuz sözcük fiilden sonra gelirse genellikle non da gerekir: Non ho visto nessuno. — “Hiç kimseyi görmedim.”
İtalyancada già “çoktan, zaten”, ancora olumsuz cümlede “henüz”, mai soruda “hiç”, sempre “hep” ve appena “az önce, daha yeni” anlamlarını verebilir. Passato prossimo denilen iki parçalı geçmiş zamanda bu zarflar çoğunlukla iki fiil parçasının arasına girer: Hai già mangiato? — “Yemeğini şimdiden yedin mi?” Olumsuzlukta non ilk fiilden önce gelir: Non ho ancora mangiato. — “Henüz yemek yemedim.”
İtalyancada quando “-dığında”, mentre “-irken”, dopo che “-dıktan sonra”, prima che “-madan önce”, appena “-ır -maz” anlamıyla olayları zaman bakımından birbirine bağlar. Finché bağlama göre “-dığı sürece” veya “-ıncaya kadar” demektir; ikinci anlamda sıkça finché non kullanılır. Başlangıçta olayların sırasına odaklanın; özellikle prima che sonrasında kullanılan congiuntivo biçimlerini ilerleyen aşamada ayrıca öğrenin.
İtalyancada che, bir kişi ya da şey hakkında ek bilgi veren cümleyi o kişi veya şeye bağlar: il ragazzo che parla “konuşan çocuk”, il libro che ho letto “okuduğum kitap”. Che biçim değiştirmez; bağladığı cümlede özne (eylemi yapan) veya doğrudan nesne (eylemin doğrudan yöneldiği kişi ya da şey) olabilir. Bu yapıda che atılmaz; “biriyle”, “birine”, “bir şeyden” gibi edat isteyen ilişkilerde ise genellikle cui kullanılır.
İtalyancada stare per + mastar, bir şeyin gerçekleşmek üzere olduğunu anlatır: Sto per uscire = “Dışarı çıkmak üzereyim.” Mastar, fiilin uscire “çıkmak” gibi kişi eki almamış sözlük biçimidir; kişiye ve zamana göre değişen bölüm stare fiilidir. Geçmişteki bir anı anlatırken Stavo per uscire denir: “Dışarı çıkmak üzereydim.”
İtalyancada bisogna “gerekir”, basta “yeter”, occorre “gerekir, ihtiyaç vardır”, sembra ve pare ise “öyle görünüyor” anlamında kişisiz kullanılabilir. Bu kullanımda belirli bir kişiyi özne olarak belirtmeden üçüncü tekil kişi biçimiyle konuşursunuz: Bisogna studiare di più. — “Daha çok çalışmak gerekir.” Başlangıçta bu fiilleri ardından gelen mastarla, yani fiilin studiare gibi sözlük biçimiyle öğrenmek yeterlidir; ancak özellikle bastare, occorrere, sembrare ve parere başka yapılarda kişi ve sayıya göre de çekimlenebilir.
B1 (18)
Imperfetto, geçmişteki alışkanlıkları, o sırada sürmekte olan işleri ve bir olayın arka planını anlatır: giocavo “oynardım / oynuyordum”, dormivo “uyuyordum”, ero “idim” anlamına gelebilir. Düzenli fiillerde -are, -ere, -ire yerine sırasıyla -avo, -evo, -ivo ile başlayan kişi ekleri gelir. Türkçedeki tek bir geçmiş zaman biçimiyle bire bir örtüşmez; seçim yaparken olayın bitip bitmediğinden çok, onu süreç olarak mı, sınırları belli bir bütün olarak mı anlattığınıza bakın.
Passato prossimo, geçmişteki bir olayı sınırları belli bir bütün olarak sunar; imperfetto ise geçmişte sürmekte olan bir işi, alışkanlığı veya arka plandaki durumu anlatır. Mentre studiavo, ha telefonato Maria. — “Ben ders çalışırken Maria telefon etti”: ders çalışma arka plandır, telefon etme ise anlatıyı ilerleten olaydır. Ayrım, yalnızca işin gerçekte bitip bitmediğine değil, anlatıcının olaya hangi açıdan baktığına dayanır.
İtalyancada futuro semplice, gelecekte yapılacak işleri anlatır; fiilin uygun gövdesine -ò, -ai, -à, -emo, -ete, -anno ekleri getirilir: parlerò “konuşacağım”, partiremo “ayrılacağız”. Bazı sık kullanılan fiillerin gövdesi değişir: essere → sarò “olacağım”, andare → andrò “gideceğim”. Bu zaman, şu ana ilişkin bir tahmini de anlatabilir: Saranno le dieci “Saat on olmalı.”
İtalyancada condizionale presente, kibar istekleri, dilekleri, önerileri ve varsayımsal durumları anlatır: Vorrei un caffè “Bir kahve rica ediyorum”, Potresti aiutarmi? “Bana yardım edebilir misin?” demektir. Gelecek zamanda kullanılan köke -ei, -esti, -ebbe, -emmo, -este, -ebbero ekleri getirilir. Adında “koşul” bulunmasına rağmen bu kipi kullanmak için cümlede mutlaka “eğer” anlamı olması gerekmez.
İtalyancada emir kipi, yalnızca emir vermek için değil, birinden bir şey istemek, öneride bulunmak ve yol göstermek için de kullanılır. Samimi hitapta Ascolta! “Dinle!”, resmî hitapta Ascolti! “Dinleyin!” denir. Tek kişiye samimi olumsuz emir verirken non + mastar kullanılır: Non parlare! “Konuşma!” Zamirler olumlu samimi emirlerde sona eklenir (Dimmi! “Bana söyle!”), resmî Lei biçiminde ise fiilden önce gelir (Mi dica! “Bana söyleyin!”).
İtalyancada “bana onu”, “sana onları” gibi ifadeler kısa zamirlerle kurulduğunda mi, ti, ci, vi, ikinci zamirden önce me, te, ce, ve olur: Me lo dai? — “Onu bana verir misin?” Gli ve le ise glie- biçimini alıp sonraki zamirle bitişir: Glielo spiego subito. — “Bunu ona hemen açıklayayım.” Sıra genellikle önce “kime?”, sonra “neyi?” bilgisidir; miktar bildiren ne de ikinci sırada yer alabilir.
İtalyancada che, bir kişiyi veya şeyi açıklayan cümlede özne (işi yapan) ya da doğrudan nesne (eylemin doğrudan yöneldiği kişi veya şey) görevindedir: la ragazza che parla “konuşan kız”, la ragazza che conosco “tanıdığım kız”. Cui, çoğunlukla di, a, con, in gibi edatlarla, yani kelimeler arasındaki ilişkiyi gösteren sözcüklerle kullanılır: la persona con cui lavoro “birlikte çalıştığım kişi”. Il quale, la quale, i quali, le quali ise açıklanan kelimenin dilbilgisel cinsiyetine ve tekil ya da çoğul oluşuna göre değişir; özellikle yazılı dilde ilişkiyi açıklaştırır.
Ci, daha önce sözü edilen bir yerin veya bazı fiillerle kullanılan a / in + ifade yapısının yerini tutar: Ci vado domani. — “Oraya yarın gidiyorum.” Ne ise çoğunlukla di + ifade yapısının ya da miktarı belirtilen bir şeyin yerini tutar: Ne ho due. — “İki tane var.” Türkçede bağlamdan anlaşıldığı için söylemediğimiz “oraya, buna, ondan” gibi bilgileri İtalyancada bu küçük sözcüklerle belirtmek gerekebilir.
İtalyancada me, te, lui, lei, Lei, noi, voi, loro biçimleri edatlardan sonra ve kişiyi özellikle öne çıkarmak için kullanılır: Questo regalo è per te. — “Bu hediye senin için.” İlk iki kişide özne biçimleri io, tu, edattan sonraki biçimler ise me, te olur. Vurgulu zamirler ile fiile bağlı kısa zamirler aynı kurallarla kullanılmaz: Mi parla “Benimle konuşuyor”, Parla di me ise “Benden söz ediyor” demektir.
İtalyancada “daha” anlamını çoğunlukla più, bir özelliğin daha az bulunduğunu ise meno verir: Roma è più grande di Firenze. — “Roma, Floransa’dan daha büyüktür.” İki kişiyi veya şeyi aynı özellik bakımından karşılaştırırken genellikle di; aynı kişi veya şeyin iki özelliğini, iki eylemi ya da iki edatlı ifadeyi karşılaştırırken che kullanılır. “Daha iyi, daha kötü” gibi bazı anlamlar için migliore, peggiore, maggiore, minore biçimlerini de bilmek gerekir.
İtalyancada bir grubun en güzel, en pahalı, en az yorucu üyesini belirtmek için genellikle belirli tanımlık + più/meno + sıfat kullanılır: il più caro “en pahalı”. Bir şeyi başkalarıyla karşılaştırmadan çok güzel, son derece pahalı diye nitelemek için -issimo eki veya molto + sıfat kullanılır: bellissimo, molto caro. Dolayısıyla il più bello “en güzel”, bellissimo ise “çok güzel” demektir; ikisi aynı iddiayı taşımaz.
İtalyancada durum zarfları, bir işin nasıl yapıldığını anlatır: Parla lentamente — “Yavaş konuşuyor.” Birçoğu sıfatın dişil tekil biçimine -mente eklenerek kurulur: lenta → lentamente; facile ve gentile gibi bazı sıfatlarda ise sondaki -e düşer: facilmente, gentilmente. Zarf, işi yapan kişinin cinsiyetine veya sayısına göre değişmez; ayrıca bene “iyi” ve male “kötü” gibi sık kullanılan zarflar -mente ile kurulmaz.
İtalyancada gerçek veya gerçekleşmesi mümkün bir koşulu se (eğer) ile anlatırsınız: Se piove, resto a casa. — “Yağmur yağarsa evde kalırım.” Koşul bölümünde şimdiki ya da gelecek zaman, sonuç bölümünde ise anlama göre şimdiki zaman, gelecek zaman veya emir kullanılabilir. Türkçedeki “-se/-sa” için İtalyanca fiile özel bir şart eki eklenmez; temel yapı se + normal zaman çekimi biçimindedir.
İtalyancada stare + gerundio, bir eylemin belirli bir anda sürmekte olduğunu vurgular: Sto studiando italiano — “Şu anda İtalyanca çalışıyorum.” Kişiye ve zamana göre stare değişir; asıl eylemi bildiren gerundio biçimi değişmez: sto studiando “çalışıyorum”, stavo studiando “çalışıyordum”. Türkçedeki -yor ekine sık sık karşılık gelse de her “-yor”lu cümlede bu yapı kullanılmaz.
İtalyancada mastar (fiilin kişiye göre çekilmemiş, sözlükteki biçimi) bir işi kavram olarak adlandırabilir: Leggere è utile — “Okumak yararlıdır.” Başına il gibi bir tanımlık da gelebilir: Il sapere è potere — “Bilgi güçtür.” Mastar ayrıca prima di partire — “ayrılmadan önce”, dopo aver mangiato — “yemek yedikten sonra” ve per imparare — “öğrenmek için” gibi yapılarda kullanılır; ancak bu yapıların hepsi dil bilgisi bakımından isimleşme sayılmaz.
İtalyancada si + üçüncü tekil kişi fiili, belirli bir kişiyi göstermeden “insan”, “insanlar”, “genel olarak herkes” anlamında konuşmayı sağlar: In Italia si mangia bene. — “İtalya'da iyi yemek yenir.” Essere + sıfat yapısında fiil tekil, sıfat genellikle çoğuldur: Si è stanchi. — “İnsan yorgun olur.” Birleşik geçmiş zamanda yardımcı fiil essere olur: Si è parlato molto. — “Çok konuşuldu.”
İtalyancada si passivante, işi kimin yaptığını söylemeden “satılır, kabul edilir, hazırlanır” gibi anlamlar verir. Si + üçüncü tekil veya üçüncü çoğul fiil kullanılır; fiil, işlemden etkilenen adın sayısına uyar: Si vende un appartamento — “Bir daire satılıyor”; Si vendono appartamenti — “Daireler satılıyor.” Türkçedeki “Kart kabul edilir” ifadesinden farklı olarak İtalyancada çoğul ad, çoğul fiil gerektirir: Si accettano carte.
Congiuntivo presente, bir durumu doğrudan haber vermek yerine düşünce, istek, kuşku veya duygu çerçevesinde sunan fiil biçimidir: Penso che sia una buona idea — “Bence iyi bir fikir.” Özellikle pensare, credere, volere, sperare gibi fiillerden ve è importante che gibi yapılardan sonra kullanılır. Türkçede tek bir eke karşılık gelmez; “olduğunu”, “gelmeni”, “olsun” gibi farklı yapılarla çevrilebilir.
B2 (15)
Congiuntivo passato, geçmişte gerçekleşmiş ya da tamamlanmış bir olayı düşünce, umut, kuşku veya değerlendirme içinde anlatır. Avere veya essere fiilinin congiuntivo presente biçimi ile participio passato (fiilin fatto, visto, partito gibi geçmiş zaman yapılarında kullanılan biçimi) birleştirilir: Penso che sia già partito. — “Onun çoktan yola çıktığını düşünüyorum.” Türkçede çoğu zaman “yaptığını”, “gelmiş olmasını”, “bitirmiş olmanız” gibi yapılarla karşılanır; tek bir Türkçe zaman ekine denk değildir.
Congiuntivo imperfetto, geçmişteki bir düşünce, istek veya izlenime bağlı durumu anlatır: Pensavo che fosse italiano. — “İtalyan olduğunu düşünüyordum.” Ayrıca bugüne ya da geleceğe yönelik dileklerde ve varsayımlarda kullanılır: Vorrei che venissi con me. — “Benimle gelmeni isterim.” Dolayısıyla adındaki imperfetto geçmişi çağrıştırsa da Se avessi tempo, viaggerei di più. — “Vaktim olsa daha çok seyahat ederdim.” cümlesindeki gibi, her zaman geçmiş zamanı göstermez.
Congiuntivo trapassato, avessi veya fossi gibi bir yardımcı fiil biçimiyle studiato, partito gibi geçmiş zaman ortaçlarının birleşmesinden oluşur. Geçmişteki bir düşünce, duygu veya değerlendirmeden daha önce olmuş bir olayı anlatabilir: Pensavo che fosse già partito. — “Onun çoktan ayrıldığını sanıyordum.” Geçmişte gerçekleşmemiş koşullarda ve dileklerde de kullanılır: Se avessi saputo… — “Bilseydim…”; Magari avessi ascoltato! — “Keşke dinleseydim!”
İtalyancada condizionale passato, avere veya essere yardımcı fiilinin koşul biçimiyle ana fiilin geçmiş ortaç biçiminden oluşur: avrei chiamato “arardım”, sarei venuto “gelirdim”. Geçmişte gerçekleşmemiş bir olasılığı, isteği ya da yapılması gereken bir şeyi anlatır. Ayrıca Ha detto che sarebbe arrivato alle tre “Saat üçte geleceğini söyledi” örneğindeki gibi, geçmişteki bir konuşma anına göre gelecekte olan bir olayı aktarır; bu kullanımda olayın gerçekleşmediği sonucu çıkmaz.
İtalyancada şimdiye ya da geleceğe ilişkin varsayımsal bir durumu anlatırken temel kalıp se + congiuntivo imperfetto, condizionale presente olur: Se avessi tempo, viaggerei — “Vaktim olsa seyahat ederdim.” İlk fiil varsayılan koşulu, ikinci fiil bu koşul gerçekleşirse ortaya çıkacak sonucu gösterir. Çekimin adında geçmiş zaman çağrışımı bulunsa da bu yapı geçmişte olmuş bir olayı değil, şimdiki veya gelecekteki bir ihtimali anlatabilir.
İtalyancada edilgen çatı, yani işi yapandan çok işten etkileneni öne çıkaran yapı, genellikle essere + geçmiş ortaç ile kurulur: La porta è stata chiusa — “Kapı kapatıldı.” Geçmiş ortaç, fiilin chiuso, fatto, letto gibi biçimidir ve edilgen yapıda cümlenin öznesine göre değişir. İşi yapan kişi da ile belirtilir; venire eylemi vurgulayan bir seçenek, andare ise çoğunlukla “yapılması gerekir” anlamı verir.
İtalyancada fare + mastar, bir işi başkasına yaptırmayı veya birinin bir şey yapmasına neden olmayı anlatır: Faccio riparare la macchina. — “Arabayı tamir ettiriyorum.” Mastar, fiilin riparare “tamir etmek” gibi kişi ve zaman belirtmeyen biçimidir. Kısa nesne zamirleri normalde çekimli fare fiilinin önüne gelir: Mi ha fatto aspettare un'ora. — “Beni bir saat bekletti.” İşi yapan kişinin nasıl belirtileceği ise ikinci fiilin ayrıca bir nesne alıp almamasına bağlıdır.
İtalyancada lasciare + mastar, birinin bir şey yapmasına izin vermeyi ya da engel olmamayı anlatır; mastar, fiilin parlare “konuşmak” gibi çekimsiz biçimidir. Lasciami parlare! “Bırak konuşayım!” demektir; Non mi lasciano uscire ise “Dışarı çıkmama izin vermiyorlar” anlamına gelir. Kısa kişi zamirleri genellikle çekimli lasciare fiilinden önce gelir; olumlu emirlerde ise fiile bitişir: mi lasci “bana izin veriyorsun”, lasciami “bana izin ver”.
İtalyancada dolaylı anlatım (discorso indiretto), birinin sözünü aynen alıntılamak yerine kendi cümlenizin içinde aktarmaktır. Aktarma fiili geçmişteyse genellikle sono stanco «yorgunum» → ha detto che era stanco «yorgun olduğunu söyledi» gibi zaman değişiklikleri yapılır. Ancak yalnızca fiili değiştirmek yetmez: kimin konuştuğunu, olayların hangi sırayla gerçekleştiğini ve «yarın», «burada» gibi ifadelerin artık neyi gösterdiğini de düşünmek gerekir.
İtalyancada yan cümle bağlaçları, bir olayı başka bir olaya neden, zaman, amaç veya koşul bakımından bağlar. Siccome, dato che ve neden bildiren perché, genellikle bildirme kipiyle (indicativo: bilgiyi bir olgu olarak sunan fiil biçimleri) kullanılır. Benché, sebbene, affinché, prima che, senza che ve a meno che ise standart kullanımda congiuntivo ister; bu kip, bağlacın kurduğu ilişkiye göre seçilen özel fiil biçimleridir ve her zaman belirsizlik anlatmaz.
İtalyancada metin bağlayıcıları, bir düşüncenin önceki düşünceyle ilişkisini gösterir: inoltre bilgi ekler, tuttavia karşıtlık kurar, pertanto sonuç bildirir. In primo luogo ve infine anlatımı sıralar; in conclusione değerlendirmeyi kapatır. Doğru bağlayıcıyı seçmek için önce iki düşünce arasındaki ilişkiyi belirleyin; Türkçedeki tek bir sözcüğe her zaman aynı İtalyanca karşılığı vermeyin.
İtalyancada gerundio, bir eylemin hangi koşulda, neden veya nasıl gerçekleştiğini anlatan zarf-fiil biçimidir: Sbagliando si impara — “İnsan hata yaparak öğrenir.” Yalın biçim çoğunlukla ana eylemle aynı zamandaki durumu, avendo/essendo + geçmiş ortaç ise daha önce tamamlanan eylemi anlatır: Avendo finito, posso rilassarmi — “İşimi bitirdiğim için rahatlayabilirim.” İki bölümün öznesi, yani eylemi yapan kişi, genellikle aynıdır; farklıysa bunu açıkça belirtmek gerekir.
İtalyancada participio presente, çoğunlukla -ante veya -ente ile biten, fiilden türemiş bir biçimdir: cantante “şarkıcı”, corrente “akan”, avvincente “sürükleyici”. Genellikle sıfat ya da ad olarak kullanılır; tekilde -e, çoğulda -i ile biter ve eril-dişil ayrımına göre değişmez. Adındaki “şimdiki zaman” ifadesine rağmen, Türkçedeki “-yor” ekinin karşılığı değildir ve sürmekte olan eylemleri anlatmak için kullanılmaz.
Trapassato prossimo, geçmişteki bir noktadan daha önce gerçekleşmiş bir olayı anlatır: Quando sono arrivato, era già partita. — “Ben vardığımda o çoktan gitmişti.” Yapısı, avere veya essere fiilinin imperfetto çekimi + participio passato biçimindedir; bu son terim, mangiato ve partito gibi birleşik zamanlarda kullanılan fiil biçimini belirtir. Türkçedeki “yapmıştım, gitmişti” yapılarına çoğu zaman karşılık gelir.
İtalyancada chi “yapan kişi, kim yaparsa”, ciò che / quello che “olan şey, yapılan şey”, il che ise “bu durum da” anlamlarını kurar. Il cui, la cui, i cui, le cui bir kişiyle veya şeyle ilgili sahiplik ilişkisini gösterir; baştaki tanımlık, sahibine değil, hemen ardından gelen ada uyar. Bu yapıları seçerken önce kişiden mi, bir şeyden mi, yoksa önceki cümlenin tamamından mı söz ettiğinize bakın.
C1 (13)
Passato remoto, tamamlanmış olayları anlatının şimdiki zamanından ayrı bir geçmiş içinde sunar: Dante nacque nel 1265. — “Dante 1265 yılında doğdu.” Tarih anlatılarında, romanlarda ve bazı bölgelerde günlük konuşmada kullanılır. Adındaki “uzak” sözcüğüne rağmen seçim yalnızca olayın kaç yıl önce gerçekleştiğine bağlı değildir; anlatım biçimi ve bölgesel kullanım da önemlidir.
Trapassato remoto, geçmişteki bir olaydan önce tamamlanmış başka bir olayı özellikle edebî anlatıda gösterir: Dopo che ebbe finito, partì. — “İşini bitirdikten sonra yola çıktı.” Avere veya essere fiilinin passato remoto çekimi + participio passato ile kurulur; ikinci parça, finito veya arrivato gibi fiilin tamamlanmışlık bildiren biçimidir. En tipik yeri, quando, dopo che, appena gibi zaman bağlayıcılarıyla başlayan bölümdür; cümlenin asıl olayı ise genellikle passato remoto ile anlatılır.
Futuro anteriore, gelecekte bir noktaya gelindiğinde tamamlanmış olacak işleri anlatır: Quando arriverai, avrò già finito — “Sen geldiğinde ben çoktan bitirmiş olacağım.” Yapı, avere veya essere fiilinin gelecek zaman çekimi + participio passato biçimindedir; participio passato, finito ve partito gibi birleşik zamanlarda kullanılan fiil biçimidir. Aynı yapı geçmiş hakkında tahmin de bildirir: Sarà già partito — “Herhâlde çoktan yola çıkmıştır.”
İtalyancada geçmişte gerçekleşmemiş bir koşulu ve onun gerçekleşmeyen sonucunu anlatmak için se + congiuntivo trapassato, condizionale passato kullanılır: Se avessi saputo, sarei venuto. — “Bilseydim gelirdim.” Koşul geçmişte, sonuç ise şimdiki zamanda geçerliyse sonuç bölümünde condizionale presente kullanılır: Se l'avessi studiato, ora lo saprei. — “Onu çalışmış olsaydım şimdi bilirdim.” Temel ayrım, sonucun da geçmişte mi kaldığı yoksa bugüne mi uzandığıdır.
İtalyancada congiuntivo, bir durumu doğrudan gerçek olarak bildirmek yerine dilek, kuşku veya istek olarak sunabilen bir fiil kipidir; yani fiilin, konuşanın tutumunu gösteren biçimidir. Bağımsız congiuntivo, bu biçimin başka bir cümleye bağlanmadan kullanılmasıdır: Magari potessi venire! “Keşke gelebilsem!”, Che sia vero? “Acaba doğru mu?” Bağlama göre Türkçedeki “keşke”, “olsun”, “sakın” veya “bir bilsen” anlatımlarına karşılık gelir; her kullanım aynı ekle çevrilmez.
İtalyancada birleşik mastar, avere veya essere ile fiilin geçmiş ortaç biçiminden oluşur: aver mangiato “yemiş olmak”, essere arrivati “varmış olmak”. Bir eylemin başka bir eylemden ya da belirli bir noktadan önce tamamlandığını anlatır: Dopo aver mangiato, siamo usciti. — “Yemek yedikten sonra dışarı çıktık.” Essere kullanıldığında son biçim, eylemi yapanların cinsiyetine ve sayısına uyar: essere arrivato, arrivata, arrivati, arrivate.
İtalyancada participio passato assoluto, yardımcı fiil kullanmadan tamamlanmış bir olayı arka plan olarak verir: Partiti gli ospiti, ci rilassammo. — “Misafirler gittikten sonra rahatladık.” Ortacın, yani fiilin burada partiti gibi kullanılan biçiminin, bağlı olduğu bir öznesi vardır; bu özne ana cümlenin öznesinden farklı olabilir. Ortaç bu sözcükle cinsiyet ve sayı bakımından uyum gösterir: finita la lezione “ders bittikten sonra”, finiti i compiti “ödevler bitirildikten sonra”.
İtalyancada bir ögeyi cümlenin başına veya sonuna ayırıp cümlenin içinde bir zamirle yeniden gösterebilirsiniz: Il libro, l'ho letto — “Kitabı, okudum”; L'ho letto, il libro — “Okudum onu, kitabı.” Bu düzenlemeye kaydırma (dislocazione) denir; temel işlevi, ne hakkında konuşulduğunu ve o konu hakkında ne söylendiğini ayırmaktır. Özellikle nesnelerde kullanılan küçük zamirler gereksiz tekrar değildir: ayrılan ögenin cümleyle bağını kurarlar.
İtalyancada bölünmüş cümle, bir bilgiyi özellikle öne çıkarmak için kullanılan yapıdır: È Marco che ha chiamato. — “Arayan Marco.” Temel düzen essere + vurgulanan bölüm + che + cümlenin geri kalanı biçimindedir; işi yapan kişi öne çıkarılıyorsa a + mastar da kullanılabilir: È Marco a decidere. — “Karar veren Marco.” Bir başka seçenek, önce ihtiyacı veya durumu söyleyip asıl bilgiyi sona bırakmaktır: Quello che mi serve è tempo. — “Bana gereken şey zaman.”
İtalyancada zaman uyumu, yan cümledeki olayın ana cümledeki düşünme, söyleme veya isteme anına göre ne zaman gerçekleştiğini gösterir. Penso che sia difficile “Zor olduğunu düşünüyorum” demekken, Pensavo che fosse difficile “Zor olduğunu düşünüyordum” demektir. Yan cümlede hangi biçimin kullanılacağı, hem ana cümlenin zamanına hem de iki olay arasındaki eşzamanlılık, öncelik veya sonralık ilişkisine bağlıdır; ayrıca düşünce, bilgi, dilek gibi anlamlar fiilin hangi kipte olacağını belirler.
İtalyancada resmî üslup, muhatapla aradaki mesafeye ve iletişimin amacına uygun, saygılı ve açık anlatımdır. Tek kişiye Lei ile hitap etmek, isteği Potrebbe…? gibi bir kalıpla yumuşatmak ve gerektiğinde Si comunica che… gibi kişisiz ifadeler kullanmak bu üslubun temel araçlarıdır. Resmî görünmek için her cümleyi uzatmak, her fiili edilgen yapmak veya geçmiş zamanı otomatik olarak değiştirmek gerekmez.
İtalyanca deyimler, kelimelerin tek tek anlamından çıkarılamayan kalıplaşmış ifadelerdir: Non sta né in cielo né in terra “Hiçbir mantığı yok” demektir. Kalıbın ana kelimeleri genellikle korunur, ancak fiil kişiye ve zamana göre değişir. Doğru kullanım için Türkçe karşılığı bilmek yetmez; ifadenin hangi durumda, kime ve nasıl bir tonla söylendiğini de öğrenmek gerekir.
İtalyancada bazı fiiller, yanlarına gelen zamirlerle birlikte yeni bir anlam kazanır: fare “yapmak” iken farcela “başarmak”, andare “gitmek” iken andarsene “ayrılıp gitmek” demektir. Bu yapılardaki zamirleri tek tek çevirmek yerine fiili bir bütün olarak öğrenmek gerekir. Kişi ve zaman değişince hem fiil hem de bazı zamirler değişir: Me ne vado “Gidiyorum”, Ce l'ho fatta! “Başardım!” anlamına gelir.
C2 (11)
İtalyancada geçmişteki bir ana göre henüz gerçekleşmemiş bir olayı anlatmak için genellikle condizionale passato kullanılır: Disse che sarebbe tornato — “Geri döneceğini söyledi.” Buradaki sarebbe tornato, bir şartı değil, söyleme anından sonraki bir dönüşü bildirir. Türkçedeki “gelecekti”, “geleceğini söyledi”, “geleceğini biliyordum” anlatımları bu zaman ilişkisini kavramak için iyi bir başlangıçtır.
İtalyanca edebî metinlerde egli, ella, v’è, ove, dir, far gibi günlük konuşmada daha az karşılaşılan biçimler kullanılır. Bunlar tek bir eski zaman kuralına bağlı değildir: bazıları zamir seçimi, bazıları kısaltma, bazıları da tarihsel fiil çekimidir. Okurken önce güncel karşılığını bulun; kendi yazınızda ise yalnızca vermek istediğiniz anlatım havasına uygunsa kullanın.
İtalyancada anacoluto, cümlenin bir yapıyla başlayıp başka bir yapıyla sürmesidir; başlangıçta ortaya atılan konu, devamındaki cümleye beklenen dilbilgisel yolla bağlanmaz. Quell'uomo, non mi fido di lui sözünde “O adam var ya, ona güvenmiyorum” denir: önce kişi belirtilir, ardından onunla ilgili düşünce ayrı bir yapıyla kurulur. Konuşmada anlaşılır ve doğal olabilen bu anlatım, özenli yazıda ancak bilinçli bir üslup tercihi olarak kullanılmalıdır. Bununla birlikte, başa alınan her sözcük ve onu izleyen her zamir anacoluto değildir.
İtalyancada sözcüklerin yerini değiştirmek, yalnızca aynı cümleyi başka sırayla söylemek değildir; konuşmanın konusunu, yeni bilgiyi veya karşıtlığı belirginleştirir. Il libro, l'ho letto “Kitabı soruyorsan, onu okudum” diyerek kitabı konu yaparken, QUESTO volevo dirti “Sana söylemek istediğim BUYDU” diyerek seçilen bilgiyi vurgular. Doğru yorum için sözcük sırasını, kısa zamirleri ve sesin nerede yükselip nerede durduğunu birlikte değerlendirmek gerekir.
İtalyancada karmaşık cümle kurmak, çok sayıda bağlacı art arda eklemek değil, hangi bilginin hangi yargıya bağlı olduğunu açıkça göstermektir. Ana cümle temel mesajı taşır; yan cümleler bunun nedenini, koşulunu, zamanını veya içeriğini belirtir. Her yan cümlenin fiilini, yalnızca cümlenin genel zamanına göre değil, bağlı olduğu yargıyla ilişkisine göre seçin; temel mesajı başa ya da sona yerleştirerek vurguyu da yönetebilirsiniz.
İtalyancada infinito, gerundio ve participio, fiili kişilere göre çekimlemeden başka bir cümleye bağlamaya yarar. Bu yapıları doğru kullanmak için yalnızca biçime değil, eylemi kimin yaptığına ve iki olay arasındaki zaman ilişkisine de bakmak gerekir. Avendo letto il contratto, ho firmato cümlesinde “Sözleşmeyi okuduktan sonra imzaladım” denir; Firmato il contratto, la riunione è terminata ise “Sözleşme imzalanınca toplantı sona erdi” anlamındadır ve iki bölümün öznesi aynı değildir.
İtalyancada sapere öğrenilmiş beceriyi, potere ise çoğunlukla koşulların veya iznin sağladığı olanağı anlatır. Dovere hem zorunluluk hem de belirtilere dayalı tahmin bildirebilir. Potrei, vorrei ve dovrebbe gibi biçimler bağlama göre kibarlık, öneri veya belirsizlik taşırken, Volevo chiederLe… geçmiş bir isteği değil, şu anda nazikçe söze girme niyetini anlatabilir.
İtalyancada gündelik konuşma dili, yakınlık kurmak ve konuşmayı anlık olarak düzenlemek için kısa ifadelerden, tekrarlardan ve tipo, cioè, dai gibi küçük sözcüklerden yararlanır. È simpatico simpatico “Gerçekten çok sempatik”, Ma dai, non ci credo! ise “Hadi canım, inanmıyorum!” anlamına gelir. Bu dil yalnızca kuralları gevşetmek değildir: hangi ifadenin samimi, hangisinin bölgesel, hangisinin resmî ortamda uygunsuz olduğunu ayırt etmek gerekir.
İtalyancada bölgesel farklılıklar; konuşanın yaşadığı yere göre değişebilen zaman tercihlerini, sözcükleri, telaffuzu ve günlük ifadeleri kapsar. Kuzeyde geçmiş olaylar için passato prossimo daha yaygınken güneyin bazı bölgelerinde passato remoto günlük konuşmada daha canlıdır; ancak bu kesin bir kuzey–güney kuralı değildir. Anguria ve cocomero aynı meyveyi, karpuzu anlatabilir. Amaç bütün yerel söyleyişleri taklit etmek değil, bunları anlayıp bulunduğunuz ortama uygun konuşabilmektir.
Bürokratik İtalyanca, kamu kurumlarının yazılarında, başvuru formlarında ve hukuk metinlerinde kullanılan; kişiden çok işlem, belge ve kurala odaklanan anlatımdır. Si comunica che… “... olduğu bildirilir”, ai sensi della legge vigente ise “yürürlükteki kanun uyarınca” anlamına gelir. Bu dili öğrenirken amaç uzun ve ağır cümleler kurmak değil, kimin ne yapması gerektiğini, hangi koşulların geçerli olduğunu ve sürenin ne zaman dolduğunu doğru anlamaktır.
İtalyancada başkasının sesini aktarmak, yalnızca sözleri tırnağa almak ya da “dedi ki” yapısına dönüştürmek değildir. Serbest dolaylı anlatım, anlatıcının cümlesinde karakterin düşüncelerini ve duygularını duyurur; tarihî şimdiki zaman, geçmişteki olayları gözümüzün önünde oluyormuş gibi anlatır. Bir sözcüğü tırnak içinde kullanmak ise bazen o sözcükten söz etmeye, bazen de başkasının ifadesine mesafe koymaya yarar.