İtalyancada Birleşik Mastar
Infinito Composto
Bu makale, Settemila Lingue üzerindeki İtalyanca dil bilgisi ağacının bir parçasıdır.
Kısaca
İtalyancada birleşik mastar, avere veya essere ile fiilin geçmiş ortaç biçiminden oluşur: aver mangiato “yemiş olmak”, essere arrivati “varmış olmak”. Bir eylemin başka bir eylemden ya da belirli bir noktadan önce tamamlandığını anlatır: Dopo aver mangiato, siamo usciti. — “Yemek yedikten sonra dışarı çıktık.” Essere kullanıldığında son biçim, eylemi yapanların cinsiyetine ve sayısına uyar: essere arrivato, arrivata, arrivati, arrivate.
Genel bakış
Mastar, fiilin kişiye göre çekimlenmemiş biçimidir; Türkçedeki “yapmak”, “gelmek” gibi. İtalyancada fare “yapmak” yalın mastarken, aver fatto “yapmış olmak” birleşik mastardır. Bu yapının İtalyanca adı infinito composto veya infinito passato olarak geçer. Özellikle C1 düzeyinde, aynı kişiden söz ederken uzun cümleleri daha akıcı kurmak ve olayların sırasını açıkça belirtmek için önem kazanır.
Türkçede karşılığı her zaman “-mış olmak” değildir. Grazie per essere venuto doğal olarak “Geldiğin için teşekkürler” diye çevrilir. Dopo aver letto il messaggio ise “Mesajı okuduktan sonra” demektir. Dolayısıyla yapıyı tek bir Türkçe eke bağlamak yerine, tamamlanmış eylemin cümlede ne işe yaradığını izlemek daha yararlıdır.
Bu konu iki temel beceriyi birleştirir: birleşik zamanlarda doğru yardımcı fiili seçmek ve iki eylem arasındaki zaman ilişkisini görmek. Yardımcı fiil, asıl fiilin zamanını veya yapısını kurmaya yarayan fiildir; burada avere ve essere bu görevdedir. Önce kuruluşu öğrenip ardından “Kim yaptı?” ve “Hangi olay daha önce oldu?” sorularını sormak, uzun cümleleri de anlaşılır hâle getirir.
Nasıl kurulur ve nasıl işler?
1. Yardımcı fiil mastar hâlinde kalır
Temel kalıp avere / essere + participio passato biçimindedir. Participio passato, fiilin birleşik zamanlarda kullanılan geçmiş ortaç biçimidir: mangiato, letto, partito gibi. Buradaki “ortaç” terimi sizi yanıltmasın; bu sözcüklerin Türkçede mutlaka bir sıfatla çevrilmesi gerekmez.
| İtalyanca yapı | Türkçe karşılığı | Kuruluş notu |
|---|---|---|
| avere mangiato / aver mangiato | yemiş olmak | avere ile düzenli biçim |
| avere letto / aver letto | okumuş olmak | leggere fiilinin düzensiz biçimi letto |
| avere fatto / aver fatto | yapmış olmak | fare fiilinin düzensiz biçimi fatto |
| essere partito / essere partita | yola çıkmış olmak | Tek kişi için cinsiyete göre değişir |
| essere arrivati / essere arrivate | varmış olmak | Birden çok kişi için uyum gerekir |
| essersi svegliato / essersi svegliata | uyanmış olmak | svegliarsi fiilindeki si, yardımcı fiile eklenir |
Avere yerine kullanılan kısalmış biçim aver çok yaygındır: dopo aver mangiato “yemek yedikten sonra”. Bu, ayrı bir fiil veya farklı bir zaman değildir. Son ses düşer; kesme işareti konmaz. Essere genellikle tam yazılır; daha edebî metinlerde esser biçimiyle de karşılaşabilirsiniz.
Credo di aver capito “Anladığımı düşünüyorum” cümlesinde yalnızca credo kişiye göre çekimlidir. Aver capito içindeki yardımcı fiili yeniden çekimlemeyin. Yapı “ben”, “sen” veya “onlar” için aynı mastar biçimiyle kurulur; essere varsa değişen bölüm geçmiş ortaçtır.
2. Avere mi, essere mi?
Temel ölçüt, fiilin passato prossimo denen birleşik geçmiş zamanda hangi yardımcıyla kullanıldığıdır. Yeni bir seçim sistemi öğrenmeniz gerekmez:
- Ho lavorato — “Çalıştım” → aver lavorato — “çalışmış olmak”.
- Sono uscita — “Dışarı çıktım” → essere uscita — “dışarı çıkmış olmak”; konuşan kişi kadındır.
- Mi sono alzato — “Kalktım” → essermi alzato — “kalkmış olmak”; konuşan kişi erkektir.
Çok sayıda fiil avere alır; arrivare, partire, uscire gibi birçok fiil ise essere alır. Ancak “Hareket varsa mutlaka essere gelir” diye genellemeyin: aver camminato “yürümüş olmak” doğrudur. Emin olmadığınız fiili, geçmiş zaman örneğiyle birlikte öğrenin.
Bazı fiiller kullanıma göre yardımcı değiştirir. Ho finito il lavoro “İşi bitirdim” cümlesindeki finire, aver finito il lavoro olur. La riunione è finita “Toplantı bitti” cümlesinde ise essere finita kullanılır. Yardımcıyı yalnızca sözlükteki fiil adına bakarak değil, o cümledeki kullanıma göre seçin.
3. Essere ile cinsiyet ve sayı uyumu
Özne, cümlede eylemi yapan ya da kendisinden söz edilen kişi veya şeydir. Essere ile kurulan birleşik mastarda geçmiş ortaç özneye uyar. Türkçede “geldi” sözcüğü kadın veya erkek için değişmediğinden, bu uyumu ayrıca kontrol etmek gerekir.
| İtalyanca | Türkçe | Kimden söz ediliyor? |
|---|---|---|
| Marco pensa di essere arrivato presto. | Marco erken geldiğini düşünüyor. | Tek erkek: arrivato |
| Giulia pensa di essere arrivata presto. | Giulia erken geldiğini düşünüyor. | Tek kadın: arrivata |
| Marco e Luca pensano di essere arrivati presto. | Marco ile Luca erken geldiklerini düşünüyorlar. | Erkeklerden oluşan grup: arrivati |
| Giulia e Sara pensano di essere arrivate presto. | Giulia ile Sara erken geldiklerini düşünüyorlar. | Kadınlardan oluşan grup: arrivate |
Kadın ve erkeklerden oluşan karma bir grup için standart biçim arrivati olur. Avere ile ise geçmiş ortaç normalde özneye göre değişmez: Giulia pensa di aver lavorato bene — “Giulia iyi çalıştığını düşünüyor.” Nesne zamirleriyle ortaya çıkan ayrı uyum durumları aşağıda açıklanmıştır.
4. Öncelik, mutlaka uzak geçmiş demek değildir
Birleşik mastar, eylemi başka bir noktaya göre tamamlanmış gösterir. Olay dün olmuş da olabilir, biraz önce de:
- Penso di aver lasciato le chiavi in ufficio. — “Anahtarları ofiste bıraktığımı düşünüyorum.” Önce anahtarları bırakma, sonra bunu düşünme vardır.
- Pensavo di aver lasciato le chiavi in ufficio. — “Anahtarları ofiste bıraktığımı düşünüyordum.” Bu kez düşünme de geçmiştedir; bırakma yine ondan öncedir.
Yalın mastarla farkı özellikle düşünce bildiren cümlelerde belirgindir:
- Crede di avere ragione. — “Haklı olduğunu düşünüyor.” Haklılık, düşünme anıyla birlikte değerlendirilir.
- Crede di aver avuto ragione. — “Haklı çıkmış olduğunu düşünüyor.” Daha önceki bir durumdan söz edilir.
Crede di aver ragione da birinci cümleyle aynı anlamdadır. Buradaki aver, tek başına geçmişlik oluşturmaz; yalnızca avere fiilinin kısalmış hâlidir. Birleşik mastar için avuto gibi bir geçmiş ortaç da bulunmalıdır.
5. Edatlardan sonra kullanım
Edat, bir sözcük veya yapıyı cümlenin başka bölümüne bağlayan kısa sözcüktür; burada di, per, senza gibi sözcükler bu işi görür. Hangi edatın geleceğini, kurduğunuz ifade belirler.
- Dopo + birleşik mastar: Dopo aver cenato, abbiamo fatto una passeggiata. — “Akşam yemeğini yedikten sonra yürüyüş yaptık.” Önce tamamlanan eylemi anlatır; araya di girmez.
- Per + birleşik mastar: Ti ringrazio per avermi aiutato. — “Bana yardım ettiğin için teşekkür ederim.” Yapılmış bir şeyin teşekkür, özür veya değerlendirme nedeni olduğunu gösterebilir.
- Senza + birleşik mastar: Ha firmato senza aver letto il contratto. — “Sözleşmeyi okumadan imzaladı.” İmzalama anından önce okuma gerçekleşmemiştir.
- Di + birleşik mastar: Si pente di aver mentito. — “Yalan söylediğine pişman.” Pentirsi di kalıbındaki di, mastar geçmişlik anlattığında da korunur.
Türkçedeki “-mek için” sizi yanıltmasın: per her zaman amaç bildirmez. Grazie per aver chiamato “Aradığın için teşekkürler” der; arama zaten gerçekleşmiştir. Amaç anlatan “Seni aramak için dışarı çıktım” ise Sono uscito per chiamarti olur ve yalın mastar kullanır.
Bağlam içinde örnekler
Aşağıdaki cümlelerde Türkçe karşılıklar sözcüğü sözcüğüne değil, cümlenin doğal anlamına göre verilmiştir. Özellikle “-dikten sonra”, “-diği için” ve “-diğini” biçimlerinin aynı İtalyanca yapıyı farklı görevlerde karşıladığına dikkat edin.
| İtalyanca | Türkçe | Açıklama |
|---|---|---|
| Dopo essere arrivati, ci siamo riposati. | Vardıktan sonra dinlendik. | Önce varış, sonra dinlenme; çoğul uyumu var. |
| Dopo aver mangiato, ho lavato i piatti. | Yemek yedikten sonra bulaşıkları yıkadım. | İki eylemi de aynı kişi yapıyor. |
| Grazie per essere venuto. | Geldiğin için teşekkürler. | Tek bir erkeğe söyleniyor. |
| Grazie per essere venuta così presto. | Bu kadar erken geldiğin için teşekkürler. | Tek bir kadına söyleniyor. |
| Senza aver capito, ha risposto. | Anlamadan cevap verdi. | Cevap vermeden önce anlama gerçekleşmemiş. |
| Credo di aver capito la tua proposta. | Önerini anladığımı düşünüyorum. | Anlama, şimdiki değerlendirmeden önce. |
| Mi dispiace di averti fatto aspettare. | Seni beklettiğim için üzgünüm. | Ti yardımcı fiile eklenmiş. |
| Dopo essersi svegliata, Sara ha aperto la finestra. | Sara uyandıktan sonra pencereyi açtı. | Si korunuyor; svegliata, Sara'ya uyuyor. |
| Sono contenta di aver accettato quel lavoro. | O işi kabul ettiğim için mutluyum. | Konuşan kadın olsa da accettato değişmiyor. |
| Pensavo di essere stato chiaro. | Açık konuştuğumu sanıyordum. | Erkek konuşanın önceki açıklamasına gönderme var. |
| Dopo averle lette, ho archiviato le email. | E-postaları okuduktan sonra arşivledim. | Le, e-postaların yerini alıyor; lette ona uyuyor. |
| Il candidato dichiara di aver inviato tutti i documenti. | Aday bütün belgeleri gönderdiğini beyan ediyor. | Resmî açıklamada önceki bir işlem bildiriliyor. |
Sık yapılan hatalar
1. Aver biçimini görünce geçmiş sanmak
- Yanlış: Crede di aver ragione cümlesini “Daha önce haklı olduğunu düşünüyor” diye yorumlamak.
- Doğru: “Haklı olduğunu düşünüyor.” Geçmiş bir durum kastediliyorsa Crede di aver avuto ragione — “Haklı çıkmış olduğunu düşünüyor.”
- Neden: Aver yalnız başına birleşik mastar değildir. Yardımcıdan sonra bir geçmiş ortaç aranmalıdır.
2. Bütün fiilleri avere ile kurmak
- Yanlış: Dopo aver arrivato, abbiamo telefonato.
- Doğru: Dopo essere arrivati, abbiamo telefonato. — “Vardıktan sonra telefon ettik.”
- Neden: Arrivare, bu kullanımda essere alır. Türkçede yardımcı fiil karşılığı duyulmaması, İtalyancada onu seçme zorunluluğunu kaldırmaz.
3. Essere ile uyumu unutmak
- Yanlış: Giulia è felice di essere tornato.
- Doğru: Giulia è felice di essere tornata. — “Giulia döndüğü için mutlu.”
- Neden: Geri dönen kişi Giulia'dır; tornata biçimi ona uyar. Ana cümlenin zamanı değişse de bu uyum korunur.
4. Dopo ile gereksiz di kullanmak
- Yanlış: Dopo di aver finito, sono uscito.
- Doğru: Dopo aver finito, sono uscito. — “Bitirdikten sonra dışarı çıktım.”
- Neden: Bu yapıda dopo, birleşik mastarı doğrudan alır. Buna karşılık prima di uscire “dışarı çıkmadan önce” kalıbında di gerekir; iki kalıbı birbirine karıştırmayın.
5. Farklı kişileri tek mastara sıkıştırmak
- Amaçlanan anlam için yanlış: Credo di aver capito ile “Onun anladığını düşünüyorum” demek.
- Doğru: Credo che lui abbia capito. — “Onun anladığını düşünüyorum.”
- Neden: Credo di aver capito normalde “Ben anladım diye düşünüyorum” anlamındadır. Anlayan kişi değişince, bu kalıpta ayrı çekimli fiil içeren bir yan cümle gerekir. Yan cümle, daha büyük bir cümleye bağlı küçük cümledir.
6. Zamiri geçmiş ortaca eklemek
- Yanlış: Grazie per aver aiutatomi.
- Doğru: Grazie per avermi aiutato. — “Bana yardım ettiğin için teşekkürler.”
- Neden: Mi burada yardımcı mastara bağlanır; aiutato sözcüğünün sonuna eklenmez.
Kullanım notları
Birleşik mastar yalnızca resmî yazıya özgü değildir. Grazie per essere venuto “Geldiğin için teşekkürler” veya Scusa per averti disturbato “Seni rahatsız ettiğim için kusura bakma” günlük konuşmada son derece doğaldır. Dichiara di aver ricevuto “Aldığını beyan ediyor” gibi kalıplar ise iş yazışmalarında ve resmî belgelerde sık görülür. Üslubu belirleyen yalnızca mastar değil, onu çevreleyen sözcüklerdir.
Her mastar yapısında aynı özne şartı varmış gibi düşünmeyin. Penso di aver sbagliato “Hata yaptığımı düşünüyorum” cümlesinde düşünen ve hata yapan kişi aynıdır. Buna karşılık Ti ringrazio per essere venuto “Geldiğin için sana teşekkür ederim” cümlesinde teşekkür eden benim, gelen sensin. Per essere venuto bölümünün kime bağlandığı, teşekkür edilen kişiden anlaşılır. Bu yüzden özne ilişkisini, kullandığınız kalıpla birlikte değerlendirin.
Dopo ile kurulan cümlelerde belirsizlikten kaçının. “Ben eve vardıktan sonra Luca aradı” demek istiyorsanız Dopo che sono arrivato a casa, Luca ha telefonato daha açıktır. Dopo essere arrivato a casa, Luca ha telefonato ise normal okumada eve varan kişinin Luca olduğunu düşündürür.
Senza capire “anlamadan” ile senza aver capito “anlamış olmadan” bazı bağlamlarda Türkçeye aynı çevrilir. Birinci yapı eylem sırasındaki anlamama durumunu öne çıkarabilir; ikincisi önceki aşamada anlamanın gerçekleşmemiş olduğunu özellikle belirginleştirir. Her Türkçe “-madan” biçimini otomatik olarak birleşik mastarla çevirmek gerekmez.
İleri kullanım ve ince ayrımlar
Zamirlerin yeri ve geçmiş ortaç uyumu
Zamir, bir kişi veya şeyin adını tekrar etmek yerine kullanılan sözcüktür. Birleşik mastarda kısa zamirler yardımcı fiile eklenir; bu sırada avere ve essere sonlarındaki -e sesini kaybeder:
- avermi ascoltato — “beni dinlemiş olmak”.
- avertelo detto — “onu sana söylemiş olmak”.
- essersi accorti dell'errore — “hatanın farkına varmış olmak”.
- essermene andato — “oradan ayrılmış olmak”; erkek konuşan için.
Lo, la, li, le doğrudan nesne zamirleridir; fiilin etkilediği “kimi, neyi?” sorusunun cevabının yerini alırlar. Bunlar avere ile kullanılan birleşik mastarın önünde yer aldığında geçmiş ortaç onlara uyar:
- Il documento? Credo di averlo firmato. — “Belge mi? Sanırım imzaladım.”
- La lettera? Credo di averla spedita. — “Mektup mu? Sanırım gönderdim.”
- Le chiavi? Ricordo di averle messe in borsa. — “Anahtarlar mı? Onları çantaya koyduğumu hatırlıyorum.”
Bu uyumu özne uyumuyla karıştırmayın. Son örnekte messe, konuşanın cinsiyetini değil, le chiavi ifadesini yansıtır. Nesne açıkça fiilden sonra gelirse olağan biçim değişmez: Ricordo di aver messo le chiavi in borsa — “Anahtarları çantaya koyduğumu hatırlıyorum.”
Olumsuzluk nereye gelir?
Olumsuzluk bildiren non, yardımcı mastardan önce gelir:
- Credo di non aver ricevuto il messaggio. — “Sanırım mesajı almadım.”
- Mi dispiace di non essere venuta. — “Gelmediğim için üzgünüm”; kadın konuşan için.
- Temo di non essermi spiegato bene. — “Kendimi iyi anlatamamış olmaktan korkuyorum”; erkek konuşan için.
Olumsuzluğun hangi bölüme ait olduğu anlamı değiştirir. Non ricordo di aver firmato “İmzaladığımı hatırlamıyorum” der; imzalamış olabilirim. Ricordo di non aver firmato ise “İmzalamadığımı hatırlıyorum” demektir. İlkinde hatırlama, ikincisinde imzalama olumsuzdur.
Edilgen yapıda birleşik mastar
Edilgen yapı, işi yapan kişiden çok işten etkilenen kişiyi veya şeyi öne çıkarır: “Seçtim” yerine “Seçildim” gibi. Birleşik mastarda essere stato + geçmiş ortaç kullanılır:
- È felice di essere stata scelta. — “Seçildiği için mutlu”; bir kadın için.
- I documenti risultano essere stati firmati ieri. — “Belgelerin dün imzalanmış olduğu anlaşılıyor.”
İlk cümlede hem stata hem scelta, söz konusu kadına uyar. İkinci cümlede stati ve firmati, çoğul ve dilbilgisel olarak eril olan documenti ile uyumludur. Yalnızca essere gördüğünüz için her yapıyı edilgen sanmayın: essere arrivata “varmış olmak” edilgen değildir; essere stata scelta “seçilmiş olmak” edilgendir.
Gelecekte tamamlanmış olacak eylemler
Infinito passato adındaki “geçmiş”, her zaman konuşma anından önceyi göstermez. Belirli bir gelecek noktasında işin tamamlanmış olmasını da anlatabilirsiniz:
Spero di aver finito entro venerdì. — “Cuma gününe kadar bitirmiş olmayı umuyorum.”
Burada iş şu anda bitmiş olmak zorunda değildir. Entro venerdì “cuma gününe kadar” ifadesi bir son nokta koyar; birleşik mastar, işin o noktaya kadar tamamlanmasını vurgular. Spero di finire entro venerdì — “Cuma gününe kadar bitirmeyi umuyorum” da doğaldır; yalın mastar eylemi, birleşik mastar tamamlanmış sonucu öne çıkarır.
Çalışma önerileri
- Olayları iki aşamada yazın. Önce Ho letto il contratto. Ho firmato. — “Sözleşmeyi okudum. İmzaladım.” gibi iki cümle kurun. Ardından Dopo aver letto il contratto, ho firmato — “Sözleşmeyi okuduktan sonra imzaladım” biçiminde birleştirin. Varış, dönüş ve uyanma gibi fiillerle de deneyerek essere seçimini ve uyumu kontrol edin.
- Türkçe anlam farkından hareket edin. “Haklı olduğumu düşünüyorum” ile “Haklı çıkmış olduğumu düşünüyorum” cümlelerini karşılaştırın: Penso di avere ragione ve Penso di aver avuto ragione. Her örnekte önce olan eylemin altını çizin. Böylece yalnızca aver biçimini görerek geçmiş anlamı çıkarma alışkanlığından kurtulursunuz.
- Bir cümleyi değiştirerek geliştirin. Grazie per aver letto il messaggio — “Mesajı okuduğun için teşekkürler” cümlesini, mesajın yerine zamir koyarak Grazie per averlo letto biçimine dönüştürün. Sonra la lettera “mektup” ile Grazie per averla letta kurun. Her değişiklikte zamirin yerini ve son ekin neden değiştiğini sesli olarak açıklayın.
İlgili konular
- Temel bağlantı: İsimleşmiş mastar — Mastarın bir eylemi adlandırmak için nasıl kullanıldığını ve cümlede hangi görevleri üstlenebildiğini pekiştirir.
- Sonraki adım: İleri düzey çekimsiz fiil biçimleri — Kişiye göre çekimlenmeyen fiil yapılarının daha karmaşık cümlelerdeki anlam ve üslup ilişkilerini ele alır.