İtalyancada çekimsiz fiillerin ileri kullanımları
Modi Indefiniti Avanzati
Bu makale, Settemila Lingue üzerindeki İtalyanca dil bilgisi ağacının bir parçasıdır.
Kısaca
İtalyancada infinito, gerundio ve participio, fiili kişilere göre çekimlemeden başka bir cümleye bağlamaya yarar. Bu yapıları doğru kullanmak için yalnızca biçime değil, eylemi kimin yaptığına ve iki olay arasındaki zaman ilişkisine de bakmak gerekir. Avendo letto il contratto, ho firmato cümlesinde “Sözleşmeyi okuduktan sonra imzaladım” denir; Firmato il contratto, la riunione è terminata ise “Sözleşme imzalanınca toplantı sona erdi” anlamındadır ve iki bölümün öznesi aynı değildir.
Genel bakış
Türkçede “belgeleri inceledikten sonra”, “karar verilince”, “düzenli çalışmak” gibi ifadeleri sürekli kullanırız. Bunlar için her seferinde ayrı, çekimli bir fiille cümle kurmayız. İtalyancadaki modi indefiniti de benzer bir imkân sunar: mastar (infinito, eylemi ad olarak veya başka bir fiile bağlı biçimde anlatan yapı), zarf-fiil (gerundio, başka bir eylemin nasıl, ne zaman ya da hangi koşulda gerçekleştiğini anlatan yapı) ve sıfat-fiil (participio, eylemi bir varlığın özelliği veya tamamlanmış durumu olarak sunabilen yapı).
Bu Türkçe karşılıklar öğrenmeyi kolaylaştırır; ancak iki dilin kuralları bire bir örtüşmez. Özellikle Türkçedeki “Ayşe gelince toplantıyı başlattık” cümlesini İtalyancaya aktarırken, farklı kişilerin yaptığı işleri gelişigüzel bir gerundio ile bağlayamayız. İtalyancada özne, yani eylemi yapan veya hakkında bir durum bildirilen kişi ya da varlık, bu yapıların yorumunda belirleyicidir.
C2 düzeyinde amaç yalnızca daha kısa cümleler kurmak değildir. Bir raporda gerekçeyi geri plana almayı, bir akademik metinde düşünceyi adlaştırmayı, hukuk dilinde bir koşulu sıkıştırarak vermeyi de öğrenirsiniz. Aynı zamanda kısaltmanın anlamı belirsizleştirdiği yerde tam cümleye dönmeyi bilmek gerekir.
Yapılar nasıl çalışır?
Üç biçim ve zaman ilişkisi
Çekimsiz demek “zamanla hiçbir ilişkisi yok” demek değildir. Bu biçimler genellikle zamanı kendi başlarına değil, ana cümleye, yani asıl yargıyı taşıyan bölüme göre gösterir. Yan cümle ise o yargıya zaman, gerekçe, amaç veya başka bir bilgi ekleyen bölümdür.
| Yapı | İtalyanca örnek | Türkçe karşılığı |
|---|---|---|
| Basit mastar | Spero di capire. | Anlamayı umuyorum. |
| Birleşik mastar | Spero di aver capito. | Anlamış olmayı umuyorum. |
| Basit zarf-fiil | Leggendo, prendeva appunti. | Okurken not alıyordu. |
| Birleşik zarf-fiil | Avendo letto tutto, poteva rispondere. | Her şeyi okumuş olduğu için cevap verebiliyordu. |
| Geçmiş sıfat-fiili | Letta la relazione, abbiamo discusso. | Raporu okuduktan sonra tartıştık. |
| Şimdiki sıfat-fiili | Le norme vigenti restano valide. | Yürürlükteki kurallar geçerliliğini koruyor. |
Birleşik biçim, avere veya essere yardımcı fiiliyle geçmiş sıfat-fiilinin bir araya gelmesidir: aver letto “okumuş olmak”, essere arrivata “gelmiş olmak”, avendo letto “okumuş olarak”, essendo arrivata “gelmiş olarak”. Yardımcı fiil seçimi, ilgili fiilin birleşik zamanlardaki seçimine dayanır. Essere ile kurulan yapılarda sıfat-fiil özneye göre değişir: Dopo essere arrivate, le delegate hanno telefonato — “Kadın delegeler geldikten sonra telefon ettiler.”
Birleşik biçim çoğunlukla ana eylemden önce tamamlanmış bir işi bildirir. Basit biçim ise her zaman “aynı anda” demek değildir. Prima di firmare, leggi tutto — “İmzalamadan önce her şeyi oku” cümlesinde olayların sırasını prima di belirler. Bu yüzden tek başına fiil biçimini değil, bağlantıyı kuran ifadeyi de okuyun.
Mastarla kısaltma: özne ve bağlantı sözcüğü
Mastarın kişisi çoğu zaman ana fiilin öznesinden anlaşılır:
- Ritengo di aver agito correttamente. — “Doğru davranmış olduğumu düşünüyorum.” Düşünen de davranan da benim.
- Ritengo che Marta abbia agito correttamente. — “Marta'nın doğru davrandığını düşünüyorum.” Özneler farklı olduğu için burada açık bir yan cümle kullanılır.
İkinci örnekteki abbia agito, dilek-şart kipi diye de adlandırılan congiuntivo biçimidir; İtalyancada görüş, değerlendirme veya kuşku bildiren bazı yapılara bağlı yan cümlelerde kullanılır. Türkçe çevirisinin mutlaka dilek ya da şart anlamı taşıması gerekmez.
Mastarın önündeki di, a, per, senza gibi sözcükler de yapının parçasıdır. Türkçede tek bir “-mek” karşılığı bulunduğunu düşünerek bunları silmeyin. Decido di intervenire “Müdahale etmeye karar veriyorum”, rinuncio a intervenire “Müdahale etmekten vazgeçiyorum”, intervengo per chiarire “Açıklığa kavuşturmak için müdahale ediyorum” demektir. Bağlantı sözcüğü hem ana fiile hem anlatılmak istenen ilişkiye bağlıdır.
“Özneler aynı olmalı” kuralı her mastarlı yapıya genellenemez. Ti chiedo di aspettare — “Senden beklemeni istiyorum” cümlesinde bekleyecek kişi benim değil, sensin. Mastarın eylemini kimin gerçekleştireceğini ana fiilin kurduğu ilişki belirler. Önce kim bekleyecek? sorusunu sorun; sonra kısaltmaya karar verin.
Zarf-fiilde varsayılan özne
Normal kullanımda gerundionun belirtilmeyen öznesi ana cümlenin öznesiyle aynıdır:
Avendo verificato i dati, la responsabile ha approvato il rapporto. — “Verileri kontrol eden sorumlu, raporu onayladı.”
Burada kontrol eden de onaylayan da sorumludur. Yapı, bağlama göre “kontrol ettikten sonra” veya “kontrol etmiş olduğu için” şeklinde açılabilir. Gerundio tek başına bu iki anlamdan birini kesin olarak seçmez.
Aynı biçim farklı ilişkiler de kurabilir:
- Confrontando le due versioni, noterai la differenza. — “İki sürümü karşılaştırırsan farkı göreceksin.” Burada koşul anlamı öne çıkar.
- Pur conoscendo il rischio, abbiamo accettato. — “Riski bildiğimiz hâlde kabul ettik.” Pur, beklenenin tersine bir sonuç bulunduğunu açıkça gösterir.
Yalnızca sonra gerçekleşen ayrı bir olayı eklemek için gerundio kullanmak her zaman iyi bir seçim değildir. Ha concluso la riunione e poi è uscito — “Toplantıyı bitirdi, sonra dışarı çıktı” anlatımı, olayların yalnızca art arda geldiğini açıkça belirtir. Her e poi bağlantısını bir zarf-fiile dönüştürmeye çalışmayın.
Geçmiş sıfat-fiili ve bağımsız yapılar
Bağımsız yapı, içindeki özne ve fiil ilişkisinin ana cümlenin öznesine bağlı olmadığı kısaltılmış bölümdür. İtalyanca dil bilgisi kaynaklarında buna costruzione assoluta denir.
Approvata la proposta, il presidente ha chiuso la seduta. — “Öneri onaylandıktan sonra başkan oturumu kapattı.”
Approvata dişil tekildir; çünkü la proposta “öneri” dişil tekildir. Öneri, onaylama eylemini yapan değil, edilgen yapıda eylemden etkilenen varlıktır. Edilgen, “başkan onayladı” yerine “öneri onaylandı” diyerek eylemi yapanı arka plana alan anlatımdır. Burada sıfat-fiilin uyumu il presidente ile değil, la proposta ile kurulur.
Bu yapının fiili her zaman edilgen anlam taşımaz:
Arrivati gli ospiti, abbiamo servito la cena. — “Misafirler gelince akşam yemeğini sunduk.”
Gli ospiti, gelen kişilerdir; arrivati onlarla uyumludur. Buna karşılık geçmiş zamanını avere ile kuran her fiili aynı şekilde tek başına kullanamazsınız. “Misafirler yemek yedikten sonra” demek için Dopo che gli ospiti hanno mangiato… gibi açık bir yapı seçmek güvenlidir. Mangiati gli ospiti… aynı anlamı vermez; sanki misafirler yenmiş gibi bir yorum doğurur.
Mastarı adlaştırma
Adlaştırma, bir eylemi cümlede bir şeyin veya kavramın adı gibi kullanmaktır. Türkçede “iyi yazmak”, “sürekli erteleme”, “onun ayrılması” gibi örneklerle bu işlem zaten tanıdıktır.
Lo scrivere bene richiede pratica. — “İyi yazmak pratik gerektirir.”
Burada lo, eylemi bir bütün olarak ele alan belirleyicidir; yani ismin önünde kullanılan il, lo, la türünden sözcüklerden biridir. Scrivere başındaki s + ünsüz nedeniyle lo alır. Her mastarın önüne lo gelmez: il parlare “konuşma”, l'attendere “bekleme” gibi biçimler de vardır.
Belirleyici olmadan da mastar cümlenin öznesi olabilir: Scrivere bene richiede pratica aynı temel anlamı taşır. Belirleyicili biçim çoğu zaman daha düşünsel, yazılı veya vurgulu duyulur. İyi yazmayı genel bir uğraş olarak öne çıkarır.
Bağlam içinde örnekler
Aşağıdaki örneklerde önce Türkçe anlama, sonra eylemi kimin gerçekleştirdiğine bakın. Özellikle ilk dört satırdaki adlaştırma ve kalıplaşmış girişler resmî metinleri okumada yararlıdır.
| İtalyanca | Türkçe | Açıklama |
|---|---|---|
| Lo scrivere bene richiede pratica. | İyi yazmak pratik gerektirir. | Mastar, eylemi bir uğraşın adı olarak sunar. |
| Ciò premesso, passiamo al punto successivo. | Bu ön açıklamadan sonra bir sonraki maddeye geçelim. | Önceki açıklamayı temel alan kalıplaşmış giriş. |
| Stante la situazione attuale, è opportuno rinviare la decisione. | Mevcut durum göz önüne alındığında kararı ertelemek yerinde olur. | Resmî dilde gerekçe bildiren kullanım. |
| Escluso ogni dubbio, procediamo. | Her türlü kuşku giderildiğine göre devam edelim. | Kuşkunun giderildiği ön kabul olarak sunulur. |
| Dopo aver consultato il medico, ho sospeso l'allenamento. | Doktora danıştıktan sonra antrenmana ara verdim. | Danışan ve ara veren aynı kişi. |
| Prima di inviare la domanda, controllate gli allegati. | Başvuruyu göndermeden önce ekleri kontrol edin. | Basit mastar, henüz gerçekleşmemiş bir işe gönderme yapar. |
| Pur avendo ricevuto un invito, non ha partecipato. | Davet almış olmasına rağmen katılmadı. | Beklentinin tersine sonuç ve önce gerçekleşen olay. |
| Essendosi accorta dell'errore, Giulia ha richiamato il cliente. | Giulia hatayı fark edince müşteriyi yeniden aradı. | Birleşik zarf-fiilde zamir yardımcı fiile eklenir. |
| Non avendo ricevuto risposta, abbiamo scritto di nuovo. | Cevap almadığımız için yeniden yazdık. | Olumsuzluk bütün zarf-fiilli bölümü kapsar. |
| Esaminate le domande, la commissione pubblicherà i risultati. | Başvurular incelendikten sonra komisyon sonuçları yayımlayacak. | Sıfat-fiil, dişil çoğul olan başvurularla uyumludur. |
| Essendo la sala già occupata, ci siamo riuniti in biblioteca. | Salon zaten dolu olduğu için kütüphanede toplandık. | Zarf-fiilli bölümün açıkça belirtilmiş ayrı öznesi vardır. |
| Il suo continuo rimandare ci mette in difficoltà. | Onun sürekli ertelemesi bizi zor durumda bırakıyor. | Mastar, kişinin alışkanlığını adlaştırır. |
| Le disposizioni vigenti si applicano anche a questo caso. | Yürürlükteki hükümler bu durum için de geçerlidir. | Şimdiki sıfat-fiili, sıfat gibi kullanılır. |
Sık yapılan hatalar
1. Zarf-fiili yanlış özneye bağlamak
- Yanlış: Avendo letto la relazione, la decisione era chiara.
- Doğru: Avendo letto la relazione, abbiamo capito quale decisione prendere. — “Raporu okuyunca hangi kararı vereceğimizi anladık.”
- Neden? İlk cümlenin olağan dil bilgisel okumasında raporu okuyan “karar” olur. Kararın açık olduğunu söylemek istiyorsanız Dopo che abbiamo letto la relazione, la decisione ci è sembrata chiara — “Raporu okuduktan sonra karar bize açık göründü” biçimini kullanabilirsiniz.
2. Bağımsız sıfat-fiili ana cümlenin öznesiyle uyumlu yapmak
- Yanlış: Approvato le modifiche, il direttore ha firmato.
- Doğru: Approvate le modifiche, il direttore ha firmato. — “Değişiklikler onaylanınca müdür imzaladı.”
- Neden? Onaylanan şey le modifiche olduğundan approvate dişil çoğul olmalıdır. Müdürün eril tekil olması bu uyumu değiştirmez.
3. Türkçedeki farklı özneli yapıyı doğrudan mastara çevirmek
- Yanlış: Spero di tu arrivare presto.
- Doğru: Spero che tu arrivi presto. — “Yakında gelmeni umuyorum.”
- Neden? Umut eden ben, gelecek kişi sensin. Sperare di yapısına Türkçedeki “senin gelmen” mantığıyla bir özne yerleştirilemez. Spero di arrivare presto derseniz “Yakında varmayı umuyorum” demiş olursunuz.
4. Her şimdiki sıfat-fiilini üretken bir cümle kısaltması saymak
- Yanlış: Una persona parlante con il medico mi ha salutato.
- Doğru: Una persona che parlava con il medico mi ha salutato. — “Doktorla konuşan biri bana selam verdi.”
- Neden? Türkçedeki “konuşan” eki çok geniş kullanılır. İtalyancada parlante gibi biçimler aynı serbestlikle her “konuşan kişi” ifadesinin yerini tutmaz. Che parlava burada doğal seçimdir; parlante ise “konuşabilen” gibi yerleşik anlamlarda kullanılabilir.
5. Tamamlanmış her olay için mutlaka birleşik zarf-fiil gerektiğini düşünmek
- Yanlış: Dopo avendo controllato i dati, ho inviato il file.
- Doğru: Dopo aver controllato i dati, ho inviato il file. — “Verileri kontrol ettikten sonra dosyayı gönderdim.”
- Neden? Dopo ile kurulan bu kısaltılmış yapıda birleşik mastar gerekir. Avendo controllato i dati, ho inviato il file de mümkündür; fakat önüne dopo eklenmez ve zamanın yanında gerekçe anlamı da öne çıkabilir.
Kullanım notları
Kısaltma ile resmiyet aynı şey değildir. Prima di uscire, spegni la luce — “Çıkmadan önce ışığı söndür” gündelik bir cümledir. Buna karşılık Ciò premesso “Bu ön açıklamadan sonra” veya stante la situazione attuale “Mevcut durum göz önüne alındığında” gibi ifadeler toplantı tutanaklarında, değerlendirme yazılarında ve idari metinlerde daha doğaldır.
Stante biçimi, güncel kullanımda çoğunlukla “göz önüne alındığında, nedeniyle” anlamına yaklaşan resmî bir bağlantıdır. Bunu, gündelik hayatta “durmak” anlamındaki stare fiilinden serbestçe üretebileceğiniz sıradan bir zarf-fiil gibi düşünmeyin. Vista la situazione — “Duruma bakılırsa” veya considerata la situazione — “Durum göz önüne alındığında” çoğu bağlamda daha erişilebilir seçeneklerdir.
Geçmiş sıfat-fiilli girişten sonra genellikle virgül konur: Conclusa la verifica, invieremo il documento — “Kontrol tamamlandıktan sonra belgeyi göndereceğiz.” Virgül, giriş bölümünün sınırını gösterir; yanlış özne ilişkisini ise düzeltemez.
İyi bir resmî metin, bütün bağlantıları örtük bırakmaz. Avendo ricevuto il documento… ifadesinin “belgeyi aldıktan sonra” mı, “belgeyi aldığı için” mi olduğu önemliyse, zaman için dopo aver ricevuto il documento, gerekçe için poiché abbiamo ricevuto il documento gibi açık seçenekleri tercih edin. Kısalık uğruna gerekçe ile zaman sırasını birbirine karıştırmayın.
İleri ayrıntılar
Ayrı özneli zarf-fiil neden her zaman hata değildir?
Normal kural ortak öznedir; ancak yazı dilinde gerundionun kendi öznesi açıkça belirtilebilir:
Essendo il termine già scaduto, non possiamo accettare altre domande. — “Süre zaten dolmuş olduğundan başka başvuru kabul edemeyiz.”
Burada il termine “süre”, essendo bölümünün öznesidir; ana cümlenin öznesi ise “biz”dir. Bu, yanlışlıkla öznesiz bırakılmış bir zarf-fiil değildir. Ayrı özne çoğunlukla zarf-fiilden sonra gelir. Yapı resmîdir; gündelik anlatımda Poiché il termine è già scaduto… daha açıktır. İstisnayı, farklı özneli her cümlede zarf-fiil kullanma izni olarak görmeyin.
Sıfat-fiilin görünüşü ile gerçek zaman aynı değildir
“Geçmiş sıfat-fiili” adı yanıltıcı olabilir. Terminata la visita, il medico parlerà con i familiari — “Muayene bitince doktor yakınlarıyla konuşacak” cümlesinde muayene henüz yapılmamış olabilir. Yapı, konuşma anına göre geçmişi değil, doktorun konuşmasından önce tamamlanacak olayı gösterir.
Benzer biçimde, şimdiki sıfat-fiili her zaman o anda sürmekte olan bir eylemi anlatmaz. Una norma vigente “yürürlükteki bir kural” demektir. Il richiedente ise “başvuru sahibi” anlamında adlaşmış bir biçimdir. Bu sözcükleri yalnızca fiil çekiminin parçası olarak değil, yerleşik kelimeler olarak da öğrenmek gerekir.
Adlaştırılmış mastar fiil özelliklerini koruyabilir
Il suo criticare tutti irrita i colleghi. — “Onun herkesi eleştirmesi iş arkadaşlarını rahatsız ediyor.”
Burada bütün il suo criticare tutti bölümü bir ad gibi davranır; ama criticare hâlâ nesne, yani eylemden doğrudan etkilenen öğe alır: tutti “herkes”. Dolayısıyla belirleyici eklenince fiilin bütün özellikleri kaybolmaz.
Buna karşılık bazı mastarlar bağımsız birer isim hâline gelmiştir: il dovere “görev”, i doveri “görevler”; il piacere “zevk”, i piaceri “zevkler”. Bu çoğulların varlığı, her adlaştırılmış mastarın serbestçe çoğul yapılabileceği anlamına gelmez. “İyi yazmak” gibi bir etkinliği anlatan mastar ile sözlükte isim olarak yerleşmiş bir sözcüğü ayırın.
Resmî mastar yapılarında açık özne
Hukuk ve değerlendirme dilinde şu tür örnekler görülebilir:
Il giudice ritiene essere la domanda infondata. — “Yargıç, başvurunun dayanaksız olduğu görüşündedir.”
Burada la domanda, mastarlı bölümün açık öznesidir. Bu ağır yapı, her fiille serbestçe kurulabilen gündelik bir kalıp değildir. Aynı anlamı daha açık biçimde Il giudice ritiene che la domanda sia infondata diye verebilirsiniz. C2 düzeyinde böyle kullanımları tanımak yararlıdır; üretimde çoğu zaman açık yan cümle daha iyi hizmet eder.
Çalışma önerileri
- İki yöne dönüştürün. Bir metinden üç kısaltılmış yapı seçin; her birini öznesi ve zaman bağlantısı açık bir cümleye çevirin. Ardından yeniden kısaltın. “Kim yaptı, hangi olay önce oldu, aralarında gerekçe var mı?” sorularının cevapları değişmemeli.
- Aynı anlamı üç üslupla yazın. “Verileri kontrol ettikten sonra raporu gönderdik” düşüncesini Dopo aver controllato i dati…, Avendo controllato i dati… ve Controllati i dati… ile kurun. İlkinde zaman sırasının daha açık, ikincisinde gerekçe yorumunun mümkün, üçüncüsünde verilerin ön planda olduğunu not edin.
- Türkçeden aktarırken özneyi işaretleyin. “Müdür gelince başladık” ve “Salona gelince başladık” cümlelerinde gelen kişiyi belirleyin. İlkinde Quando è arrivato il direttore, abbiamo cominciato — “Müdür gelince başladık”; ikincisinde ortak özne varsa Arrivati in sala, abbiamo cominciato — “Salona varınca başladık” kullanılabilir. Kısaltmayı Türkçedeki eke göre değil, İtalyancadaki özne ilişkisine göre seçin.
İlgili konular
- Ön bilgi: Birleşik mastar — aver fatto ve essere arrivato gibi yapılarla önce gerçekleşen eylemleri anlatmanın temel kuralları.