İtalyancada Edebî ve Eski Dil Biçimleri
Forme Letterarie
Bu makale, Settemila Lingue üzerindeki İtalyanca dil bilgisi ağacının bir parçasıdır.
Kısaca
İtalyanca edebî metinlerde egli, ella, v’è, ove, dir, far gibi günlük konuşmada daha az karşılaşılan biçimler kullanılır. Bunlar tek bir eski zaman kuralına bağlı değildir: bazıları zamir seçimi, bazıları kısaltma, bazıları da tarihsel fiil çekimidir. Okurken önce güncel karşılığını bulun; kendi yazınızda ise yalnızca vermek istediğiniz anlatım havasına uygunsa kullanın.
Genel bakış
Bir İtalyan romanındaki Egli non volle dir nulla cümlesi, “O hiçbir şey söylemek istemedi” anlamına gelir. Cümledeki her parça eski değildir: volle bugün de kullanılan doğru bir geçmiş zaman çekimidir; egli daha çok yazı dilini çağrıştırır; dir ise dire fiilinin kısalmış biçimidir. Edebî dili anlamak, bu katmanları birbirinden ayırabilmektir.
C2 düzeyinde amaç, eski bir yazarı taklit ederek konuşmak değil, yazarın dil tercihlerini anlamlandırmaktır. Bir anlatıcının mesafeli sesi, bir şiirin ritmi, resmî bir belgenin kalıplaşmış ifadesi ve tarihsel bir metnin sözcükleri aynı görünümü paylaşabilir. Ancak bunların günümüzdeki kullanım alanları aynı değildir. Far sapere hâlâ doğal bir ifadedir; ella ile bir arkadaşınızı anlatmak ise belirgin biçimde kitap dili gibi duyulabilir.
Türkçede de “orada” ile “ol mahalde” ya da “dedi” ile “buyurdu” aynı anlatım etkisini yaratmaz. Yine de İtalyancadaki her edebî biçime Türkçede eski bir kelime aramak doğru değildir. Çoğu zaman en iyi çeviri sade Türkçedir; edebî etkiyi anlamak için ayrıca bir kullanım notu yeterlidir. Aşağıdaki örnekler bu nedenle yapay biçimde eskileştirilmeden çevrilmiştir.
Biçimler nasıl çalışır?
1. Egli, ella, esso: “o” demenin farklı yolları
Zamir, bir kişinin ya da şeyin adını yeniden söylemek yerine kullanılan sözcüktür. Özne ise cümlede kimden ya da neden söz edildiğini, kimin eylemde bulunduğunu gösteren parçadır. Güncel İtalyancada insanlardan söz ederken özne olarak lui ve lei yaygındır. Edebî anlatımda bunların yanında egli ve ella görülür.
| İtalyanca | Türkçe karşılığı | Kullanım |
|---|---|---|
| egli | o; erkek kişi | Daha çok edebî veya resmî yazıda özne |
| ella | o; kadın kişi | Günümüzde belirgin biçimde edebî özne |
| esso | o; dilbilgisel olarak eril varlık | Özellikle nesne, hayvan veya daha önce anılmış bir kavram |
| essa | o; dilbilgisel olarak dişil varlık | Yazı dilinde nesne, kavram; eski metinlerde kişi de olabilir |
| essi | onlar; eril veya karma grup | Yazı dilinde çoğul özne |
| esse | onlar; dişil grup | Yazı dilinde çoğul özne |
Dilbilgisel cinsiyet, sözcüğün İtalyancada eril veya dişil sayılmasıdır; mutlaka biyolojik cinsiyet anlamına gelmez. Örneğin la legge “yasa” dişil olduğu için onu karşılayan biçim essa olabilir. Türkçede hem kadın hem erkek hem de bir nesne için “o” dediğimizden, İtalyanca metinde zamirin hangi sözcüğe döndüğünü ayrıca izlemek gerekir.
Egli ve ella her yerde lui ve lei yerine konamaz. Özellikle edat, yani sözcükler arasında “ile, için, -e doğru” gibi ilişkiler kuran bir kelime sonrasında güncel standart dilde lui ve lei kullanılır: con lui “onunla”, per lei “onun için”. Bir metni edebîleştirmek amacıyla bunları con egli veya per ella yapmak doğru bir yöntem değildir.
İtalyanca da Türkçe gibi özneyi sık sık söylemeden bırakır. Disse che sarebbe tornato “Döneceğini söyledi” cümlesi için mutlaka egli eklemek gerekmez. Zamiri açıkça kullanmak, kişiyi yeniden gündeme getirebilir veya başka bir kişiyle karşılaştırabilir.
2. V’è: varlık bildiren eski yazı dili kalıbı
Non v’è dubbio “Hiç kuşku yok” demektir. Buradaki v’è, vi è birleşiminin kısalmış yazımıdır. Vi, bu kullanımda yaklaşık olarak “orada” anlamından hareketle varlık bildirir; güncel dilde çoğu zaman ci kullanılır.
| Edebî veya daha resmî biçim | Yaygın güncel karşılık | Türkçesi |
|---|---|---|
| Non v’è dubbio. | Non c’è dubbio. | Hiç kuşku yok. |
| V’era una sola uscita. | C’era una sola uscita. | Yalnızca bir çıkış vardı. |
| Vi sono altre possibilità. | Ci sono altre possibilità. | Başka olasılıklar var. |
Buradaki kesme işareti, sesli harfin düşmesini gösterir: vi è → v’è. Bu olaya ünlü düşmesi denir. Fiilin tekil ya da çoğul olması ise söz edilen varlığa bağlıdır: v’è una ragione “bir neden var”, ama vi sono due ragioni “iki neden var”.
Her vi “orada” değildir. Vi scrivo domani “Size yarın yazarım” cümlesinde vi, “size” anlamındadır. Dolayısıyla yalnızca biçimi görmek yetmez; cümlenin ne söylediğine bakmak gerekir.
3. Ove ve alcuno: anlamı bağlam belirler
Ove, yer bildirdiğinde çoğunlukla dove karşılığıdır: il luogo ove nacque “doğduğu yer”. Fakat ove fosse necessario gibi bir ifadede gerçek bir yerden değil, bir olasılıktan söz edilebilir: “gerekli olması durumunda”. Burada ove, iki düşünceyi bağlayan bir bağlaç görevindedir.
Fosse, essere fiilinin congiuntivo imperfetto biçimidir. Congiuntivo, bir durumu doğrudan olgu diye bildirmek yerine olasılık, istek, değerlendirme veya belirli cümle bağlantıları içinde sunan fiil biçimleri grubudur. Ove fosse necessario, chiederemmo aiuto “Gerekli olsaydı yardım isterdik” örneğinde varsayımsal bir koşul vardır. Aynı yapı, resmî bir bağlamda daha ihtiyatlı biçimde “Gerekli olması hâlinde yardım isterdik” diye de çevrilebilir.
Voler bene ad alcuno “Birini sevmek” ifadesinde ise alcuno, olumlu cümlede “biri, herhangi biri” anlamıyla eski veya edebî bir görünüm taşır. Güncel dilde voler bene a qualcuno beklenir. Ancak alcuno her kullanımında eski değildir: alcuni amici “bazı arkadaşlar” ve non ho alcun dubbio “hiç kuşkum yok” güncel standart dilde de kullanılır.
4. Dir, far, voler: mastarın sonundaki ünlünün düşmesi
Mastar, fiilin çekimlenmeden adlandırılan biçimidir; Türkçedeki “söylemek, yapmak, istemek” gibi. İtalyancada dire, fare, volere mastardır. Bunların son ünlüsü bazı kullanımlarda düşebilir:
| Tam biçim | Kısa biçimli örnek | Türkçesi |
|---|---|---|
| dire | dir poco | az şey söylemek |
| fare | far sapere | haber vermek |
| volere | voler bene | sevmek, sevgi duymak |
| andare | andar via | gitmek, ayrılmak |
| vedere | veder passare | geçerken görmek |
| potere | poter tornare | geri dönebilmek |
Bu tür kısalmaya troncamento, yani sözcüğün sonundan ses düşmesi denir. Dir ve far sonuna kesme işareti konmaz. Özellikle şiirde ve eski düzyazıda sık görünse de far sapere, voler bene, poter fare gibi birleşimler çağdaş dilde de son derece doğaldır.
Kısalmış mastar yeni bir çekim değildir. Voglio far sapere la verità “Gerçeği duyurmak istiyorum” cümlesinde kişi ve zamanı voglio bildirir; far mastar olarak kalır. Öte yandan “Yarın yapacağım” demek için Domani farò gerekir; mastarı tek başına kullanmak yeterli değildir.
Kısa biçimler özellikle ardından başka sözcük geldiğinde görülür. Her mastarı, her konumda kısaltmak mümkün değildir. Bir soruya tek başına “Gitmek!” diye karşılık verirken güvenli biçim Andare! olur; rastgele Andar! üretmek doğal bir öğrenme stratejisi değildir.
5. Passato remoto: düzensiz biçim ile eski biçimi ayırmak
Passato remoto, olayları tamamlanmış bir geçmiş anlatısı içinde sunan zamandır. Romanlarda ve tarih anlatımında yaygındır; bazı İtalyanca konuşma bölgelerinde günlük dilde de canlıdır. Bu nedenle disse veya fece görmek, metnin mutlaka eski olduğu anlamına gelmez.
Aşağıda sık karşılaşılan üç düzensiz fiilin tam çekimi yer alır. Düzensiz, fiilin beklenen çekim kalıbına bütünüyle uymaması demektir.
| Kişi | dire — söylemek | fare — yapmak | volere — istemek |
|---|---|---|---|
| Ben | dissi | feci | volli |
| Sen | dicesti | facesti | volesti |
| O | disse | fece | volle |
| Biz | dicemmo | facemmo | volemmo |
| Siz | diceste | faceste | voleste |
| Onlar | dissero | fecero | vollero |
Birinci tekil, üçüncü tekil ve üçüncü çoğuldaki ortaklığa dikkat edin: dissi–disse–dissero, feci–fece–fecero. Buna karşılık ikinci tekil ve diğer biçimlerde farklı bir gövde görülür. Bu ayrım, tanımadığınız biçimi sözlükte bulmayı kolaylaştırır.
Eski metinlerde üçüncü çoğulda daha kısa biçimlerle de karşılaşılır: dissero → disser, fecero → fecer, furono → fur. Bunlar şiir veya tarihsel düzyazı okurken tanınması yararlı biçimlerdir; güncel bir kompozisyonda normal çekimin yerine kullanılmaları beklenmez.
Tarihsel metinlerde vedere “görmek” için vidi yanında viddi gibi eski biçimler de bulunabilir. Böyle bir karşılaşmada tek bir örnekten yeni bir çekim kuralı çıkarmayın. Metnin dönemine uygun bir sözlükten doğrulama yapmak, aynı değişikliği başka fiillere yaymaktan daha güvenlidir.
Bağlam içinde örnekler
Aşağıdaki örnekler özgün öğrenme cümleleridir; tarihsel bir eserden alıntı değildir. Çeviriler anlamı verir; son sütun, Türkçede her zaman görünmeyen anlatım farkını açıklar.
| İtalyanca | Türkçesi | Açıklama |
|---|---|---|
| Egli disse che sarebbe tornato all’alba. | Şafakta döneceğini söyledi. | Erkek kişiyi belirten edebî özne. |
| Ella rimase accanto alla finestra. | Pencerenin yanında kaldı. | Kadın kişiyi belirten, kitap diline özgü tercih. |
| La porta era chiusa; essa separava il cortile dalla strada. | Kapı kapalıydı; avluyu sokaktan ayırıyordu. | Dişil zamir, kapıya gönderme yapıyor. |
| Voler bene ad alcuno non significa approvare ogni sua scelta. | Birini sevmek, onun her seçimini onaylamak demek değildir. | Kısa mastar ve edebî belirsizlik sözcüğü birlikte. |
| Non v’è dubbio che il documento sia autentico. | Belgenin gerçek olduğuna kuşku yok. | Daha resmî varlık bildirme kalıbı. |
| V’era una luce in fondo al corridoio. | Koridorun sonunda bir ışık vardı. | Geçmişteki durum anlatılıyor. |
| Tornò nel paese ove era nato. | Doğduğu kasabaya döndü. | Yer bildiren edebî bağlantı. |
| Ove fosse necessario, chiederemmo una proroga. | Gerekli olması hâlinde ek süre isterdik. | Yer değil, ihtiyatlı bir koşul bildiriyor. |
| Non volle dir nulla dell’accaduto. | Olanlar hakkında hiçbir şey söylemek istemedi. | Düzensiz geçmiş zaman ve kısa mastar. |
| Ti farò sapere l’esito appena possibile. | Sonucu mümkün olan en kısa sürede sana bildireceğim. | Kısa mastar güncel dilde de doğal. |
| Essi fecero ritorno prima del tramonto. | Gün batımından önce geri döndüler. | Zamir ve sözcük seçimi anlatıya resmî bir hava veriyor. |
| Se un giorno tornerai, troverai la casa aperta. | Bir gün dönersen evin kapısını açık bulacaksın. | Gelecek zamandaki açık koşul; yalnızca edebî dile ait değil. |
Sık yapılan hatalar
1. Edebî zamiri her konuma taşımak
- Yanlış: Ho parlato con egli.
- Doğru: Ho parlato con lui. — “Onunla konuştum.”
- Neden? Egli özne olarak kullanılır. “İle” ilişkisini kuran con sonrasında lui gerekir. Sözcüğü daha resmî bir eş anlamlıyla değiştirir gibi davranmayın.
2. Kısa mastara kesme işareti eklemek
- Yanlış: Non volle dir’ nulla.
- Doğru: Non volle dir nulla. — “Hiçbir şey söylemek istemedi.”
- Neden? Dir, son ses düşmesiyle oluşur ve kesme işareti almaz. V’è ise vi è birleşimindeki ünlü düşmesini gösterir; aynı yazım olayı değildir.
3. Çoğul varlığı tekil fiille anlatmak
- Yanlış: V’è due problemi.
- Doğru: Vi sono due problemi. — “İki sorun var.”
- Neden? Türkçede “sorunlar var” derken “var” değişmez. İtalyancada bu yapıdaki fiil çoğulla uyum gösterir. Güncel karşılık Ci sono due problemi olur.
4. Düzensiz çekimi düzenliymiş gibi üretmek
- Yanlış: Egli dicé la verità.
- Doğru: Egli disse la verità. — “O gerçeği söyledi.”
- Neden? Güncel standart passato remoto çekiminde dire fiilinin üçüncü tekili disse biçimindedir. Edebî bir özne kullanmak fiilin çekim kurallarını değiştirmez.
5. Ove sözcüğünü her zaman “nerede” diye çevirmek
- Bu anlamda yanlış: Ove fosse necessario → “Gerekli olduğu yerde.”
- Doğru: “Gerekli olması hâlinde.”
- Neden? Örnekte bir konum değil, gerçekleşmesi mümkün bir durum belirtiliyor. Gerçek bir yerden söz ediliyorsa yer çevirisi doğru olabilir; karar cümlenin bütününe bağlıdır.
6. Varsayımsal koşulda gelecek zaman kullanmak
- Amaçlanan varsayım için yanlış: Se tornerai ieri, mi avresti trovato.
- Doğru: Se fossi tornato ieri, mi avresti trovato. — “Dün dönmüş olsaydın beni bulurdun.”
- Neden? Edebî anlatım, zaman ilişkilerini ortadan kaldırmaz. Tornerai geleceği gösterir; “dün” gerçekleşmemiş bir dönüş için geçmişe ilişkin varsayım yapısı gerekir.
Kullanım notları
Edebî olmak ile eskimiş olmak aynı değildir
Far sapere günlük bir mesajda kullanılabilir. Non v’è dubbio bir denemede veya konuşmada bilinçli bir resmiyet yaratabilir. Ella ise sıradan bir sohbet anlatısında dikkat çeker. Disser gibi kısa geçmiş zaman biçimleri çok daha belirgin tarihsel veya şiirsel bir görünüm taşır. Hepsini tek bir “kullanılmaz” kategorisine koymak, yaşayan dili yanlış tanıtır.
Aynı şekilde passato remoto yalnızca kitaplarda yaşayan bir zaman değildir. Kullanım sıklığı bölgeye, konuşurun alışkanlıklarına ve anlatılan olayın nasıl sunulduğuna göre değişir. Bununla birlikte bir ders kitabındaki disse çekimini eski şiirdeki disser biçimiyle aynı kullanım düzeyinde düşünmemek gerekir.
Resmî yazı için eski biçim şart değildir
Türkçe resmî yazıda her cümleye “işbu” eklemek nasıl metni daha iyi yapmıyorsa, İtalyancada da egli, ove, v’è yığmak anlatımı kendiliğinden güçlendirmez. Açık bir iş yazışmasında se necessario “gerekirse” çoğu zaman ove fosse necessario ifadesinden daha yalındır. Edebî biçim seçimi, açıklığın yerine geçmemelidir.
Ayrıca ella, kibar hitap biçimi olan Lei ile karıştırılmamalıdır. Birine “siz” diye seslenmek için Ella kullanmak günümüzde olağan resmî iletişim modeli değildir. Bu tür tarihsel veya törensel hitaplarla karşılaşılabilir; öğrenenin gündelik tercihi Lei olmalıdır.
İleri kullanım ve ince ayrımlar
Koşul cümlesindeki gelecek zaman gerçekten eski midir?
Koşul cümlesi, bir sonucun hangi durumda gerçekleşeceğini anlatır. Se “eğer” ile kurulan, geleceğe açık koşullarda gelecek zaman kullanılması İtalyancada tamamen standarttır:
Se avrai tempo, passeremo da te. — “Vaktin olursa sana uğrarız.”
Türkçede “vaktin olacaksa” demek zorunda olmadığımız için İtalyancadaki gelecek zaman göze çarpabilir. Ancak bu fark, yapıyı edebî veya eski yapmaz. Se hai tempo, passeremo da te “Vaktin varsa sana uğrarız” biçimi de bağlama göre doğaldır. Gelecek zaman, koşulu açıkça gelecekteki bir duruma bağlar.
Buna karşılık Se avessi tempo, passerei da te “Vaktim olsa sana uğrardım” daha varsayımsal bir durum kurar. Buradaki passerei, condizionale denen, varsayımsal sonucu veya isteği anlatabilen fiil biçimidir. Temel karşıtlık “edebî–günlük” değil, konuşurun durumu nasıl sunduğudur.
Gelecekte bir işin bitmiş olmasını koşul olarak koymak da mümkündür: Se avrai finito entro sera, ne parleremo “Akşama kadar bitirmiş olursan bunu konuşuruz.” Avrai finito, gelecekteki bir noktadan önce tamamlanmış olmayı gösterir. Edebî anlatıda bulunabilir ama yalnızca oraya ait değildir.
Geleceği anlatan her biçim gelecek zaman değildir
Egli disse che sarebbe tornato cümlesinde sarebbe tornato, geçmişteki bir konuşma anına göre sonradan gerçekleşecek dönüşü bildirir: “Döneceğini söyledi.” Biçim olarak geçmiş condizionale vardır; anlam olarak geçmişten bakılan gelecek söz konusudur.
Bunu koşul sonucuyla karıştırmayın. Se avesse potuto, sarebbe tornato “Gücü yetseydi geri dönerdi” cümlesinde aynı biçim gerçekleşmemiş bir koşulun sonucudur. Aynı fiil biçiminin işlevini, onu çevreleyen cümle belirler. Edebî metinde uzun bir cümleyi çözerken önce “Bu, birinin aktarılan sözü mü, yoksa bir varsayımın sonucu mu?” diye sormak yararlıdır.
Kısa biçimler ritmi ve anlatıcı sesini değiştirir
Non volle dire nulla ile Non volle dir nulla aynı temel bilgiyi verir. İkinci cümle bir hece daha kısadır; bu, şiirin ses düzeninde önem kazanabilir. Ölçü, şiir dizelerindeki hece veya vurgu düzenidir. Düzyazıda ise aynı kısalma daha akıcı, yerleşik ya da eski bir anlatım hissi verebilir; etkinin derecesi çevredeki sözcüklere bağlıdır.
Bütün kısaltmaları aynı yazım kuralına bağlamayın. Örneğin po’, “biraz” anlamındaki poco sözcüğünün yerleşik kısa biçimidir ve kesme işaretiyle yazılır; un po’ di tempo “biraz zaman” demektir. Dir ve far için öğrendiğiniz işaretsiz yazımı buna genellemek yanlış olur.
Eski biçimi çözmek için güvenli okuma sırası
Tarihsel bir metindeki tanımadığınız biçimde önce cümledeki görevi bulun: kim yapıyor, hangi eylem anlatılıyor, hangi zaman ilişkisi var? Ardından olası güncel karşılığı düşünün. Örneğin disser biçiminin yanında çoğul bir özne varsa dissero olasılığı güçlenir.
Son adımda sözlükle doğrulayın. Özellikle çok eski metinlerde imla, fiil biçimleri ve sözcük anlamları dönemlere göre değişebilir. Bu yazıdaki eşleştirmeler sağlam bir başlangıçtır; bütün yüzyılları kapsayan otomatik bir dönüştürme listesi değildir.
Çalışma önerileri
- İki ayrı liste tutun. Birine “kendim de kullanabilirim” diyerek far sapere, voler bene, non c’è dubbio gibi güncel ifadeleri yazın. Diğerine “okurken tanıyacağım” diyerek ella, disser, fecer gibi belirgin biçimleri ekleyin. Her maddeye bir Türkçe anlam ve kullanım ortamı not edin.
- Kısa bir paragrafı güncelleştirin. Edebî bir paragraftan üç cümle seçin. Egli yerine gerekirse lui koyun veya özneyi kaldırın; v’è yerine c’è, dir yerine dire yazın. Sonra değişmeyen anlamı ve değişen anlatım havasını ayrı ayrı açıklayın. Her kısa biçimi değiştirmek zorunda olmadığınızı da kontrol edin.
- Koşulları anlamına göre eşleştirin. “Dönersen”, “dönsen” ve “dönmüş olsaydın” başlangıçlarıyla üç Türkçe cümle kurun; ardından İtalyancaya aktarın. Geleceğe açık koşulu, varsayımsal şimdiki durumu ve gerçekleşmemiş geçmişi ayırın. Böylece eski görünümlü sözcüklerin zaman ilişkilerini gözden kaçırmazsınız.
İlgili konular
- Ön bilgi: Uzak geçmiş zamanı — disse, fece, volle gibi çekimleri, geçmiş anlatımını ve düzensiz gövde değişmelerini anlamak için temel başvuru konusudur.