C1

İtalyancada Passato Remoto: Uzak Geçmiş Zaman

Passato Remoto

Bu makale, Settemila Lingue üzerindeki İtalyanca dil bilgisi ağacının bir parçasıdır.

Kısaca

Passato remoto, tamamlanmış olayları anlatının şimdiki zamanından ayrı bir geçmiş içinde sunar: Dante nacque nel 1265. — “Dante 1265 yılında doğdu.” Tarih anlatılarında, romanlarda ve bazı bölgelerde günlük konuşmada kullanılır. Adındaki “uzak” sözcüğüne rağmen seçim yalnızca olayın kaç yıl önce gerçekleştiğine bağlı değildir; anlatım biçimi ve bölgesel kullanım da önemlidir.

Genel bakış

İtalyanca bir roman okurken sürekli disse, fece, vide gibi kısa fiillerle karşılaşabilirsiniz. Bunlar sırasıyla “dedi”, “yaptı” ve “gördü” anlamındaki passato remoto biçimleridir. Bildiğiniz ha detto, ha fatto, ha visto biçimlerinden farklı görünseler de aynı olayları başka bir anlatım çerçevesinde sunabilirler. Passato remoto tek sözcüklü bir geçmiş zamandır; temel çekiminde ayrıca essere veya avere kullanılmaz.

Bu konu C1 düzeyinde sistemli olarak ele alınır; çünkü özellikle düzensiz çekimler ve anlatım tercihleri ayrıntılı çalışma gerektirir. Yine de tarihî bir yerin tanıtımını, bir yazarın yaşam öyküsünü veya kısa bir masalı anlamak için en sık kullanılan biçimleri daha erken tanımak yararlıdır. İlk hedefiniz her biçimi ezberlemek değil, okuduğunuz fiilin hangi fiilden geldiğini ve olayların nasıl sıralandığını fark etmek olabilir.

Türkçe açısından önemli bir uyarı vardır: Passato remoto, “-miş'li geçmiş zaman”ın karşılığı değildir. Konuşanın olaya tanık olup olmadığını kendi başına göstermez. Nacque “doğdu”, scrisse “yazdı” diye çevrilebilir; aynı Türkçe çeviriler bağlama göre passato prossimo için de geçerlidir. İtalyancadaki ayrım, Türkçedeki “gördüm–görmüşüm” ayrımıyla örtüşmez.

Nasıl kurulur ve nasıl işler?

Düzenli fiillerin çekimi

Fiilin mastarını, yani sözlükteki çekimsiz biçimini, temel alın. Parlare “konuşmak”, credere “inanmak”, dormire “uyumak” demektir. Sonlarındaki -are, -ere, -ire çıkarılınca kalan bölüme kök denir. Düzenli fiillerde aşağıdaki kişi ekleri bu köke gelir.

Tablodaki kişi, eylemi kimin yaptığını belirtir. İtalyanca kişi sözcükleri çoğu cümlede söylenmez; fiilin sonu yeterlidir. Parlai tek başına “konuştum” anlamına gelebilir.

Kişi parlare — konuşmak credere — inanmak dormire — uyumak
Ben parlai credei / credetti dormii
Sen parlasti credesti dormisti
O parlò credé / credette dormì
Biz parlammo credemmo dormimmo
Siz parlaste credeste dormiste
Onlar parlarono crederono / credettero dormirono

-ere grubunda -ei, -é, -erono ile -etti, -ette, -ettero dizileri bulunur. Credere için tabloda verilen iki dizi de doğrudur. Ancak her -ere fiilinin iki diziyi de aynı ölçüde kullandığını varsaymayın; sözlükteki çekimi kontrol edin. Örneğin ricevere “almak” için ricevetti, battere “vurmak” için battei yaygın biçimlerdir. Battere fiilinde rastgele ekleyerek yeni bir çift t dizisi üretmeyin.

Yazıda vurgu işareti anlam ayırabilir: parlò “konuştu”, parlo ise “konuşuyorum/konuşurum” demektir. Benzer biçimde dormì “uyudu”, dormi “uyuyorsun/uyursun” anlamındadır. Credé biçiminde işaretin yönüne de dikkat edin. Dormii biçimindeki iki i ise yazım yanlışı değildir: “uyudum” anlamındaki çekim böyle yazılır.

Şimdiki zamanda -isc- alan bazı fiiller passato remotoda bu parçayı almaz. Örneğin finire “bitirmek” fiilinin çekimi finii, finisti, finì, finimmo, finiste, finirono şeklindedir. Finisco biçiminden yola çıkıp geçmiş zamana da -isc- taşımayın.

Essere ve avere

Bu iki fiili ayrıca öğrenmek gerekir. Aşağıdaki çekimlerde essere “olmak/bulunmak”, avere “sahip olmak” gibi kendi anlamlarını taşır. Başka bir fiilin yanına eklenen otomatik geçmiş zaman parçaları değildirler.

Kişi essere — olmak avere — sahip olmak
Ben fui ebbi
Sen fosti avesti
O fu ebbe
Biz fummo avemmo
Siz foste aveste
Onlar furono ebbero

Fu una giornata difficile. — “Zor bir gündü.” Burada bir gün, tamamlanmış bir bütün olarak değerlendiriliyor. Ebbero paura. — “Korktular.” İtalyancada korkma durumu avere paura ile anlatıldığı için bu örnekte avere çekimlenir.

Sık kullanılan düzensiz fiiller

Birçok düzensiz fiilde şu dağılım işe yarar: ben, o, onlar biçimlerinde değişmiş kök; sen, biz, siz biçimlerinde daha tanıdık kök görülür. Örneğin scrivere “yazmak” fiilinde scrissi–scrisse–scrissero bir grup, scrivesti–scrivemmo–scriveste başka bir gruptur. Bu bir öğrenme düzenidir; bütün fiilleri tek başına açıklayan bir kural değildir.

Mastar Anlam io tu lui/lei noi voi loro
fare yapmak feci facesti fece facemmo faceste fecero
dire demek dissi dicesti disse dicemmo diceste dissero
vedere görmek vidi vedesti vide vedemmo vedeste videro
venire gelmek venni venisti venne venimmo veniste vennero
dare vermek diedi desti diede demmo deste diedero
stare durmak, kalmak stetti stesti stette stemmo steste stettero
scrivere yazmak scrissi scrivesti scrisse scrivemmo scriveste scrissero
leggere okumak lessi leggesti lesse leggemmo leggeste lessero
prendere almak presi prendesti prese prendemmo prendeste presero
mettere koymak misi mettesti mise mettemmo metteste misero
nascere doğmak nacqui nascesti nacque nascemmo nasceste nacquero
vivere yaşamak vissi vivesti visse vivemmo viveste vissero
sapere bilmek seppi sapesti seppe sapemmo sapeste seppero
potere yapabilmek potei potesti poté potemmo poteste poterono
volere istemek volli volesti volle volemmo voleste vollero
dovere zorunda olmak dovetti dovesti dovette dovemmo doveste dovettero

Potere için potetti, potette, potettero; dovere için dovei, dové, doverono biçimleri de vardır. Başlangıçta birer tam dizi öğrenmek, okurken karşılaşılan diğer biçimleri ise tanımak daha yönetilebilir bir yoldur.

Bazı türemiş fiiller, temel fiilin değişimini korur: riscrivere “yeniden yazmak” → riscrisse “yeniden yazdı”; riprendere “yeniden başlamak/geri almak” → riprese. Ancak benzer yazılan her fiile aynı kalıbı uygulamayın. Sık karşılaşılan aprire “açmak” → aprì ve offrire “sunmak/ikram etmek” → offrì biçimleri de tanımaya değerdir.

Passato prossimo ve imperfetto ile farkı

Passato prossimo, ho visto “gördüm” gibi iki parçalı geçmiş zamandır. Imperfetto ise vedevo “görüyordum/görürdüm” gibi, geçmişte süren durumları, alışkanlıkları ve arka planı anlatır. Önce “tamamlanmış olay mı, arka plan mı?” sorusunu; sonra “tamamlanmış olayı hangi anlatım çerçevesinde sunuyorum?” sorusunu sorun.

İtalyanca Türkçe Anlatımın odağı
Da giovane abitava a Firenze. Gençliğinde Floransa'da yaşıyordu. Bir dönemin arka planı; başlangıç ve bitiş öne çıkarılmıyor.
Abitò a Firenze dal 1902 al 1908. 1902'den 1908'e kadar Floransa'da yaşadı. Sınırları çizilmiş, tamamlanmış dönem.
Ho abitato a Firenze per sei anni. Altı yıl Floransa'da yaşadım. Güncel bir konuşmada yaşam deneyimi olarak sunuluyor.

Passato remoto “kısa sürmüş olay” demek değildir. Altı yıl sürmüş bir yaşam dönemi de bitmiş bir bütün olarak anlatılabilir. Aynı şekilde passato prossimo kullanılan her olayın fiziksel etkisinin bugün devam etmesi gerekmez. “Şimdiyle bağlantı”, çoğu zaman anlatıcının olayı bugünkü konuşmasına nasıl yerleştirdiğiyle ilgilidir.

Bağlam içinde örnekler

Aşağıdaki örneklerde tarihten kişisel anlatıya, tek olaydan olay dizisine geçiliyor. Türkçe çevirilerin çoğunda aynı “-di” ekinin kullanılması normaldir; İtalyancadaki bütün anlatım farkları Türkçede ayrı bir ekle gösterilmez.

İtalyanca Türkçe Açıklama
Dante nacque nel 1265. Dante 1265 yılında doğdu. Yaşam öyküsünde doğum olayı.
Visse a Firenze per molti anni. Uzun yıllar Floransa'da yaşadı. Uzun sürmüş ama bütün olarak ele alınan dönem.
Scrisse la Divina Commedia. İlahi Komedya'yı yazdı. Düzensiz fiilin üçüncü tekil kişi biçimi.
I Romani conquistarono la Gallia. Romalılar Galya'yı fethetti. Düzenli üçüncü çoğul kişi çekimi.
Quella sera arrivammo al porto prima del tramonto. O akşam gün batmadan limana vardık. Geçmişteki bir yolculuğun anlatımı.
Lucia aprì la lettera e rimase in silenzio. Lucia mektubu açtı ve sessiz kaldı. Birbirini izleyen iki olay.
Mentre tutti dormivano, qualcuno bussò alla porta. Herkes uyurken biri kapıyı çaldı. Süren arka plan ve onu kesen olay.
Non capii subito il significato di quelle parole. O sözlerin anlamını hemen kavrayamadım. Olumsuz cümlede de çekim değişmez.
Quando sapesti la verità? Gerçeği ne zaman öğrendin? Soru cümlesinde ikinci tekil kişi.
Gli abitanti difesero il ponte per tre giorni. Halk köprüyü üç gün boyunca savundu. Belirli süre, tamamlanmış olayla uyumludur.
Ci incontrammo a Napoli durante un convegno. Bir kongre sırasında Napoli'de karşılaştık. Karşılıklı eylem; kişi sözcüğü fiilden önce gelir.
Alla fine del viaggio fummo felici di tornare a casa. Yolculuğun sonunda eve dönmekten mutlu olduk. Belirli bir aşamayla sınırlı duygu.

Sık yapılan hatalar

1. Passato remoto önüne gereksiz yardımcı fiil koymak

  • Yanlış: Dante è nacque nel 1265.
  • Doğru: Dante nacque nel 1265. — “Dante 1265 yılında doğdu.”
  • Neden? Passato remoto kendi başına çekimlenmiş bir fiildir. Passato prossimo kullanmak isterseniz yapı bütünüyle değişir: Dante è nato nel 1265. Burada nato, bileşik zamanlarda kullanılan özel fiil biçimidir; nacque yerine yardımcı fiilden sonra gelemez.

2. Düzensiz fiile düzenli ek getirmek

  • Yanlış: L'autore scrivò un romanzo.
  • Doğru: L'autore scrisse un romanzo. — “Yazar bir roman yazdı.”
  • Neden? Scrivere, üçüncü tekil kişide scrisse olur. Üstelik -ò eki düzenli -are grubuna aittir; bütün fiiller için genel bir geçmiş zaman eki değildir.

3. Değişmiş kökü her kişiye yaymak

  • Yanlış: Noi venniamo in città nel 1998.
  • Doğru: Noi venimmo in città nel 1998. — “1998 yılında şehre geldik.”
  • Neden? Venni “geldim” biçimindeki çift n, “biz” çekimine taşınmaz. Venni–venisti–venne–venimmo–veniste–vennero dizisini kişi gruplarıyla çalışın.

4. Geçmişteki alışkanlığı tek olay gibi anlatmak

  • Bu anlam için uygun değil: Da bambino andai ogni domenica dai nonni.
  • Alışkanlık anlatımı: Da bambino andavo ogni domenica dai nonni. — “Çocukken her pazar büyükannemle büyükbabamı ziyarete giderdim.”
  • Neden? Sürekli tekrarlanan çocukluk alışkanlığında doğal seçim imperfettodur. Passato remoto, tekrarları sınırlı bir dönemin toplamı olarak sunduğunuzda mümkün olabilir. Yani sorun tek başına “her pazar” sözü değil, anlatımın alışkanlık mı yoksa tamamlanmış toplam mı olduğudur.

5. “Uzak” diye vurgu işaretini unutmak

  • Yanlış: Nel 1880 la famiglia lascio il paese.
  • Doğru: Nel 1880 la famiglia lasciò il paese. — “1880 yılında aile ülkeden ayrıldı.”
  • Neden? Lasciò “ayrıldı”, lascio “ayrılıyorum/ayrılırım” demektir. Vurgu işareti yalnızca süs değildir; zamanı ve kişiyi ayırt etmeye yardım eder.

Kullanım notları

Yazı dili ile günlük konuşma

Passato remoto özellikle romanların olay anlatımında, masallarda, tarih kitaplarında ve geçmişte yaşamış kişilerin yaşam öykülerinde yaygındır. Fakat “resmî yazı varsa passato remoto gerekir” diye bir kural yoktur. Güncel bir kurum duyurusu veya iş yazışması, yakın olayları çoğunlukla passato prossimo ile anlatabilir. Belirleyici olan yalnızca resmiyet değil, metnin olayları hangi zaman çerçevesine yerleştirdiğidir.

Kuzey İtalya'nın pek çok yerinde günlük konuşmada passato prossimo baskındır. Güneyde ve bazı Orta İtalya çeşitlerinde passato remoto konuşmada daha canlıdır; yakın geçmişteki olaylarda bile duyulabilir. Bölge, kuşak ve kişisel alışkanlıklar arasında fark vardır. Bu nedenle bir konuşmacının ieri “dün” ile passato remoto kullanmasını otomatik olarak hata saymayın.

Kendi günlük konuşmanızda passato prossimo kullanmanız çoğu durumda doğal bir başlangıçtır. Passato remoto üretme becerisini ise okuduğunuz metin türüne ve iletişim kurduğunuz çevreye göre geliştirebilirsiniz. Bu zaman yalnızca “eski ve artık kullanılmayan” bir biçim değildir.

Takvim sözcükleri tek başına karar vermez

Nel 1265 “1265 yılında” gibi bir tarih, tarih anlatısında passato remotoyu güçlü biçimde destekler. Buna karşılık molti anni fa “yıllar önce” ifadesi passato prossimo ile de kullanılabilir: Ho conosciuto mia moglie molti anni fa. — “Eşimle yıllar önce tanıştım.” Burada konuşmacı bugünkü yaşamından söz ediyor.

Öte yandan La conobbi molti anni fa. — “Onunla yıllar önce tanıştım.” cümlesi aynı tanışmayı geçmişte kurulmuş bir hikâyenin parçası olarak sunabilir. Bu ikinci seçim, söz konusu kişinin artık hayatta olmadığı veya ilişkinin kesinlikle bittiği anlamına gelmez. Dilbilgisel uzaklığı gerçek hayattaki sonuçlarla özdeşleştirmeyin.

İleri kullanım ve anlatı incelikleri

Olay zinciri, arka plan ve daha önceki geçmiş

Uzun bir anlatıda her fiili passato remotoya çevirmek metni doğru yapmaz. Arka plan için imperfetto, ana olaylar için passato remoto, o geçmiş olaydan daha önce gerçekleşmiş bir durum için ise trapassato prossimo kullanılabilir. Sonuncusu aveva lasciato “bırakmıştı” gibi kurulur.

La stazione era quasi vuota. Anna arrivò al binario e cercò il fratello, ma lui era già partito.

“İstasyon neredeyse boştu. Anna perona geldi ve kardeşini aradı ama o çoktan gitmişti.”

Burada era sahneyi kurar; arrivò ve cercò hikâyeyi ilerletir; era partito ise Anna'nın gelişinden önceki ayrılışı gösterir. Zamanların farklı olması tutarsızlık değil, olaylar arasındaki ilişkinin açık kurulmasıdır.

Trapassato remoto ile bağlantı

Trapassato remoto, özellikle yazılı anlatıda, başka bir geçmiş olaydan hemen önce tamamlanan eylemi gösterir. Essere veya avere fiilinin passato remoto çekimiyle kurulur. Buradaki yardımcı fiil, başka bir fiilin zamanını kurmaya yarayan essere veya avere demektir.

Appena ebbe letto la lettera, uscì. — “Mektubu okur okumaz dışarı çıktı.”

Ebbe letto “okumuştu/okumayı bitirdi” yapısında önceki eylemi, uscì “çıktı” ise ana olayı gösterir. Ebbe biçimini görmek tek başına bütün yapının passato remoto olduğu anlamına gelmez: Yanındaki letto ile birlikte farklı bir zaman kurar. Bu yapı çoğunlukla “-ince, -dikten sonra” anlamlı zaman bağlantıları içinde görülür; günlük konuşmada her “-mıştı” için kullanılmaz.

Bilmek, istemek, yapabilmek

Bazı fiiller tamamlanmış olay olarak anlatıldığında Türkçe çeviride farklı bir söz daha doğal olur. Bu fark yalnızca passato remotoya özgü değildir; tamamlanmış olay ile süren durum arasındaki karşıtlıktan doğar.

İtalyanca Türkçe Fark
Sapeva già tutto. Zaten her şeyi biliyordu. Süren bilgi durumu.
Seppe tutto quella sera. Her şeyi o akşam öğrendi. Bilginin edinildiği olay.
Voleva parlare con il direttore. Müdürle konuşmak istiyordu. İstek, arka plandaki durum olarak veriliyor.
Volle parlare con il direttore. Müdürle konuşmakta ısrar etti. İstek, belirgin bir irade veya karar olarak sunuluyor.
Poteva aprire la porta. Kapıyı açabiliyordu. İmkân veya yeterlilik; açıp açmadığı belirtilmiyor.
Poté finalmente aprire la porta. Sonunda kapıyı açabildi. Bu bağlamda gerçekleşen başarı öne çıkıyor.

Bu çevirileri değişmez sözlük eşitlikleri gibi ezberlemeyin. Özellikle volere ve potere ile eylemin gerçekten gerçekleşip gerçekleşmediğini belirlerken olumsuzluğu ve cümlenin devamını da okuyun.

Aynı metinde zaman değiştirmek

Bir romanda anlatıcı passato remoto kullanırken kişilerin konuşmaları passato prossimo içerebilir: Marco entrò e disse: «Ho perso le chiavi». — “Marco içeri girdi ve ‘Anahtarları kaybettim’ dedi.” Anlatıcı olay zincirini dışarıdan verir; Marco ise kaybı kendi konuşma anındaki sorun olarak sunar.

Tarih anlatısında şimdiki zaman da canlılık amacıyla kullanılabilir: Nel 1861 nasce il Regno d'Italia. — “1861'de İtalya Krallığı kurulur.” Burada nasce geçmiş zaman çekimi değildir; geçmiş bir olayı şimdiki zamanla canlandırır. Bir metindeki bütün zaman farklılıklarını hata saymak yerine, anlatıcının bakış açısının değişip değişmediğine bakın.

Çalışma önerileri

  1. Biçimleri kişi gruplarıyla öğrenin. Önce disse, fece, vide, venne, nacque, scrisse biçimlerini mastarlarıyla eşleştirin. Sonra her birinin “ben–o–onlar” grubunu ve “sen–biz–siz” grubunu sesli okuyun. Özellikle çift ünsüzleri ve vurgu işaretlerini yazarak kontrol edin.
  2. Kısa bir yaşam öyküsünü işaretleyin. Tamamlanmış olayların altını çizin; arka plan bildiren fiilleri başka bir işaretle gösterin. Aynı olayı günlük sohbette nasıl anlatacağınızı düşünerek passato prossimo biçimini de yazın. Her iki sürümü Türkçeye çevirip Türkçe ekin her zaman farkı göstermediğini gözlemleyin.
  3. Üç katmanlı bir paragraf yazın. Önce era veya c'era ile ortamı kurun; ardından üç passato remoto fiiliyle olayları ilerletin; son olarak daha önce olmuş bir şeyi aveva… veya era… yapısıyla belirtin. Kontrolde yalnızca çekimlere değil, hangi olayın önce geldiğine de bakın.

İlgili konular

  • Ön bilgi: Yakın geçmiş zaman — tamamlanmış olayları günlük konuşmada anlatmak ve iki geçmiş zamanın seçimini karşılaştırmak için.
  • Sonraki adım: Geçmişte hemen önce tamamlanan eylemler — yardımcı fiilin passato remoto çekimiyle kurulan zamanı öğrenmek için.
  • Okuma becerisi: Edebî biçimler — anlatı metinlerindeki daha az yaygın biçimleri tanımak için.
  • Kullanım çeşitliliği: Bölgesel farklılıklar — aynı geçmiş olayın farklı bölgelerde neden farklı zamanlarla anlatılabildiğini anlamak için.

Ön koşul

İtalyancada Passato ProssimoA2

Bu kavram üzerine inşa edilen kavramlar

Diğer C1 kavramları

Bu kavram diğer dillerde

Tüm dillerde karşılaştır