İtalyancada Trapassato Remoto
Trapassato Remoto
Bu makale, Settemila Lingue üzerindeki İtalyanca dil bilgisi ağacının bir parçasıdır.
Kısaca
Trapassato remoto, geçmişteki bir olaydan önce tamamlanmış başka bir olayı özellikle edebî anlatıda gösterir: Dopo che ebbe finito, partì. — “İşini bitirdikten sonra yola çıktı.” Avere veya essere fiilinin passato remoto çekimi + participio passato ile kurulur; ikinci parça, finito veya arrivato gibi fiilin tamamlanmışlık bildiren biçimidir. En tipik yeri, quando, dopo che, appena gibi zaman bağlayıcılarıyla başlayan bölümdür; cümlenin asıl olayı ise genellikle passato remoto ile anlatılır.
Genel bakış
Bir romanda kahraman önce mektubu okur, ardından mektubu yakar. Yazar iki olayı yalnızca sıralayabilir; ama okuma işinin yakmadan önce tamamlandığını özellikle göstermek isterse trapassato remoto kullanabilir: Quando ebbe letto la lettera, la bruciò. — “Mektubu okuyup bitirince onu yaktı.” Burada ebbe letto önceki işi, bruciò ise anlatıyı ilerleten sonraki olayı gösterir.
C1 düzeyinde ele alınan bu zaman, günlük konuşmada sürekli kullanmanız gereken bir yapı değildir. Asıl kazancı romanları, tarihî anlatıları ve edebî üslupla yazılmış metinleri daha rahat okumaktır. Ebbe, ebbero, fu, furono biçimlerini tek başlarına tanımak yetmez; arkalarındaki fiille birlikte hangi zaman ilişkisini kurduklarını görmek gerekir.
Türkçe açısından en yararlı karşılık çoğu zaman “-dikten sonra”, “-ince” veya “-ir … -mez” olur. Appena ebbe saputo la notizia, pianse. cümlesini “Haberi öğrenir öğrenmez ağladı” diye çevirmek doğaldır. Her trapassato remoto biçimini mutlaka “-mişti” ile karşılamaya çalışmayın: Türkçe olayların sırasını eklerle verirken İtalyanca hem bağlayıcıdan hem de fiil zamanından yararlanabilir.
Nasıl kurulur ve nasıl işler?
İki parçalı yapı
Bu bir birleşik zaman, yani iki fiil parçasıyla kurulan bir zaman biçimidir. Yardımcı fiil zaman ve kişi bilgisini taşıyan avere veya essere olur. Ardından asıl eylemin participio passato biçimi gelir; örneğin “bitirmek” anlamındaki finire için finito, “gelmek, varmak” anlamındaki arrivare için arrivato.
Yapının özeti şöyledir:
avere / essere fiilinin passato remoto çekimi + participio passato
Yardımcı fiili asıl fiilin diğer birleşik zamanlarda kullandığı kurala göre seçersiniz. Trapassato remoto için yeni bir yardımcı fiil sistemi öğrenilmez. Örneğin finire burada “bir işi bitirmek” anlamıyla avere, arrivare ise essere alır.
| Kişi | Avere ile bitirmek | Essere ile varmak |
|---|---|---|
| Ben | io ebbi finito | io fui arrivato / arrivata |
| Sen | tu avesti finito | tu fosti arrivato / arrivata |
| O | lui / lei ebbe finito | lui fu arrivato / lei fu arrivata |
| Biz | noi avemmo finito | noi fummo arrivati / arrivate |
| Siz | voi aveste finito | voi foste arrivati / arrivate |
| Onlar | loro ebbero finito | loro furono arrivati / arrivate |
Bunlar sırasıyla “bitirmiştim, bitirmiştin…” ve “varmıştım, varmıştın…” diye düşünülebilir; fakat cümle içinde çoğunlukla “bitirdikten sonra”, “vardığımızda” gibi karşılıklar daha doğal olacaktır. Örneğin Dopo che avemmo finito, uscimmo. — “İşimizi bitirdikten sonra dışarı çıktık.”
Tablodaki avesti ile aveste biçimlerini ayırın: ilki “sen”, ikincisi “siz” içindir. Ayrıca ebbe finito iki parçalı tek bir zaman biçimidir; ebbe sözcüğünü ayrı bir “sahip oldu” eylemi gibi çevirmeyin.
Participio passato biçimini seçmek
Düzenli fiillerde genel örüntü -are → -ato, -ere → -uto, -ire → -ito şeklindedir. Ancak özellikle sık kullanılan birçok fiilin biçimi düzensizdir. Buradaki düzensizlik trapassato remoto zamanına özgü değildir; aynı biçim diğer birleşik zamanlarda da kullanılır.
| Fiilin sözlük biçimi | Participio passato | Türkçe anlamı |
|---|---|---|
| parlare | parlato | konuşmak |
| ricevere | ricevuto | almak, teslim almak |
| finire | finito | bitirmek |
| leggere | letto | okumak |
| scrivere | scritto | yazmak |
| vedere | visto | görmek |
| fare | fatto | yapmak |
| prendere | preso | almak |
| venire | venuto | gelmek |
Mastar, fiilin kişi belirtmeyen sözlük biçimidir: Türkçede “okumak”, İtalyancada leggere gibi. Mastarın sonundan hareket etmek yararlıdır, ama leggere için yanlış bir legguto biçimi üretmek yerine letto biçimini ayrıca öğrenmek gerekir.
Essere ile uyum
Essere kullanıldığında ikinci parça özneyle, yani cümlede eylemi gerçekleştiren kişi veya kişilerle uyum gösterir. İtalyanca bu biçimde hem tekil–çoğul ayrımı hem de dilbilgisel cinsiyet ayrımı yapar. Türkçede “Ayşe geldi” ve “Ali geldi” aynı fiil biçimini içerdiği için bu farkı özellikle izlemek gerekir.
- Quando Marco fu arrivato, la riunione cominciò. — “Marco gelince toplantı başladı.”
- Quando Anna fu arrivata, la riunione cominciò. — “Anna gelince toplantı başladı.”
- Quando le ospiti furono arrivate, la riunione cominciò. — “Kadın konuklar gelince toplantı başladı.”
Eril tekilde -o, dişil tekilde -a, eril veya karma çoğulda -i, dişil çoğulda -e görülür. Dönüşlü fiiller, yani eylemin yapan kişiye döndüğü vestirsi “giyinmek” gibi fiiller de essere ile kurulur: Dopo che si fu vestita, Anna uscì. — “Anna giyindikten sonra dışarı çıktı.”
Avere ile ise öznenin kadın olması tek başına son eki değiştirmez: Anna ebbe finito doğru biçimdir. Öne gelen nesne sözcükleriyle ilgili ayrı uyum kuralını ileri kullanım bölümünde ele alacağız.
Önceki iş ve sonraki olay
Bir yan cümle, tek başına ana mesajı vermek yerine başka bir cümleye bağlanan bölümdür. Temel cümle ise asıl haberi verir. Trapassato remoto en sık zaman bildiren yan cümlede görülür:
- Dopo che ebbe finito — “İşini bitirdikten sonra”: önce tamamlanan iş.
- partì — “yola çıktı”: sonraki olay, temel cümle.
Bu sıralama yazıdaki yer sırasına bağlı değildir. Partì dopo che ebbe finito. de “İşini bitirdikten sonra yola çıktı” demektir. Önce gelen olay yine ebbe finito ile anlatılır; cümlenin sonunda bulunması onu sonraki olay yapmaz.
En sık karşılaşılan bağlayıcılar dopo che “-dikten sonra”, quando “-dığında, -ince”, appena ve non appena “-ir … -mez” biçimleridir. Una volta che de “bir kez … olunca, … olduktan sonra” anlamıyla kullanılabilir. Ancak bu sözcükleri görmek trapassato remoto seçmek için yeterli değildir: anlatının zamanı ve önceki işin tamamlanmış olması da önemlidir.
Bağlam içinde örnekler
Aşağıdaki cümlelerde kalın yazılan bölüm trapassato remoto biçimidir. Temel cümledeki fiilin sonraki olayı nasıl anlattığına da dikkat edin.
| İtalyanca | Türkçe | Açıklama |
|---|---|---|
| Dopo che ebbe finito, partì. | İşini bitirdikten sonra yola çıktı. | Önce bitirme, sonra ayrılma. |
| Quando fu arrivato, tutti tacquero. | O gelince herkes sustu. | Varış tamamlanır; ardından sessizlik olur. |
| Appena ebbe saputo la notizia, pianse. | Haberi öğrenir öğrenmez ağladı. | Haberi alma tek bir olay olarak sunulur. |
| Non appena l'ebbe visto, scappò. | Onu görür görmez kaçtı. | Görülen kişi burada erkek olarak düşünülür. |
| Dopo che ebbi chiuso la porta, mi accorsi delle chiavi rimaste dentro. | Kapıyı kapattıktan sonra anahtarların içeride kaldığını fark ettim. | Birinci tekil kişi: anlatıcı kendi yaşadığını aktarır. |
| Appena avesti letto il messaggio, mi chiamasti. | Mesajı okur okumaz beni aradın. | İkinci tekil kişi. |
| Quando avemmo raggiunto il rifugio, cominciò a nevicare. | Dağ evine vardığımızda kar yağmaya başladı. | Özne çoğul olsa da avere ile raggiunto değişmez. |
| Dopo che aveste terminato il lavoro, il direttore vi ringraziò. | İşi bitirdikten sonra müdür size teşekkür etti. | İkinci çoğul kişi. |
| Una volta che ebbero firmato il contratto, lasciarono l'ufficio. | Sözleşmeyi imzaladıktan sonra bürodan ayrıldılar. | İmzalama işi tamamlanır. |
| Appena fu entrata, Lucia riconobbe il padrone di casa. | Lucia içeri girer girmez ev sahibini tanıdı. | Dişil tekil özneyle entrata. |
| Quando fummo arrivati, ci accompagnarono nelle nostre camere. | Vardığımızda bizi odalarımıza götürdüler. | Essere ile çoğul uyumu. |
| Dopo che si furono sedute, le due sorelle ordinarono un caffè. | İki kız kardeş oturduktan sonra bir kahve sipariş ettiler. | Dönüşlü fiil ve dişil çoğul uyumu. |
Sapere fiili özellikle dikkat çekicidir. Sapeva la notizia “Haberi biliyordu” derken bir bilgi durumunu anlatır; ebbe saputo la notizia ise bu örnekte “haberi öğrenmiş olma” noktasını öne çıkarır. Türkçe çeviride “bilmek” yerine “öğrenmek” seçilmesi bu yüzden doğaldır.
Sık yapılan hatalar
1. Yardımcı fiili başka bir geçmiş zamanda çekmek
- Yanlış: Dopo che ha finito, partì.
- Doğru: Dopo che ebbe finito, partì.
- Neden? Hedeflenen edebî geçmiş anlatısında ha finito yerine ebbe finito gerekir. Günlük konuşma düzenine geçilecekse bütün cümle Dopo che ha finito, è partito. olabilir: “İşini bitirdikten sonra yola çıktı.” Burada yalnızca tek sözcüğü değil, anlatının zaman düzenini değiştirirsiniz.
2. Arrivare için avere kullanmak
- Yanlış: Quando ebbe arrivato, tutti tacquero.
- Doğru: Quando fu arrivato, tutti tacquero.
- Neden? Arrivare, birleşik zamanlarda essere alır. Anlamı “O gelince herkes sustu”dur. Yardımcı fiilin geçmiş biçime girmesi, hangi yardımcının seçileceği kuralını değiştirmez.
3. Essere ile gerekli uyumu unutmak
- Yanlış: Dopo che Anna fu arrivato, cenammo.
- Doğru: Dopo che Anna fu arrivata, cenammo.
- Neden? “Anna geldikten sonra akşam yemeği yedik” cümlesinde arrivata, Anna ile dişil tekil uyumu gösterir. Avere ile kurulan Anna ebbe mangiato biçimine bakıp aynı değişmezliği essere ile kullanmayın.
4. Türkçedeki her “-mişti” için trapassato remoto seçmek
- Bu anlamda yanlış: Non trovò Marco: era già partito il giorno prima yerine Non trovò Marco: fu già partito il giorno prima.
- Doğru: Non trovò Marco: era già partito il giorno prima.
- Neden? “Marco'yu bulamadı; Marco bir gün önce yola çıkmıştı” cümlesi, geçmişteki bir duruma geriye dönerek açıklama getirir. Burada olağan seçim trapassato prossimo biçimi olan era partitodur. Fu partito yapısını her türlü geçmişten önceki geçmiş için kullanamazsınız.
5. Non appena içindeki non sözcüğünü olumsuzluk sanmak
- Yanlış yorum: Non appena l'ebbe visto, scappò. = “Onu görmediği için kaçtı.”
- Doğru yorum: “Onu görür görmez kaçtı.”
- Neden? Non appena bir bütün olarak “hemen … olunca” anlamını verir; bu cümlede görme eylemini olumsuz yapmaz. Sözcükleri ayrı ayrı çevirmek olayların ilişkisini tersine çevirir.
Kullanıma ilişkin notlar
Edebî anlatım ile günlük konuşmayı ayırın
Trapassato remoto günümüz İtalyancasında sınırlı bir kullanım alanına sahiptir. Özellikle geçmiş olayları anlatan edebî metinlerde karşınıza çıkar. Bir e-posta yazarken veya arkadaşınıza dün olanları anlatırken bu zamanı kullanmanız beklenmez. Sırf metnin resmî olması da bu biçimi gerektirmez; resmî yazışmayla edebî anlatı aynı şey değildir.
Passato remoto bazı bölgesel konuşma çeşitlerinde canlıdır; bundan trapassato remoto da aynı ölçüde gündelik bir zamandır sonucu çıkarılmamalıdır. Öğrenme önceliği genellikle önce tanımak, sonra uygun bir anlatı bağlamında kontrollü kullanmaktır.
“Remoto” yalnızca takvimde uzaklık demek değildir
Bu zamanın adındaki sözcük, her cümlenin “yüzyıllar önce” gerçekleşmesi gerektiği anlamına gelmez. Önemli olan yazarın geçmişi nasıl anlattığıdır. Yakın geçmişteki bir olay da edebî anlatı düzeninde sunulabilir. Buna karşılık çok eski bir olayı anlatmak, tek başına trapassato remoto kullanmak için gerekçe değildir.
Hemen sonralık ile tamamlanmışlık aynı şey değildir
Appena veya non appena ile iki olayın peş peşe gelmesi özellikle vurgulanır. Dopo che ise daha genel bir “-dikten sonra” ilişkisi kurar. Trapassato remoto önceki işin tamamlandığını belirginleştirir; iki olay arasında mutlaka birkaç saniye olduğunu söylemez. Aradaki sürenin nasıl yorumlandığı konusunda bağlayıcı ve cümlenin bağlamı da rol oynar.
İleri kullanım ve ince ayrımlar
Trapassato prossimo ile farkı
İki zaman da geçmişteki bir noktadan önce gerçekleşen olayı gösterebilir. Fakat kullanım alanları eşit değildir. Trapassato prossimo, aveva letto veya era arrivata gibi biçimlerle kurulur ve çok daha geniş bir alanda kullanılır. Trapassato remoto ise önceki işin bittiği ve anlatının sonraki olaya geçtiği zaman cümlelerinde yoğunlaşır.
| İtalyanca | Türkçe | Bakış açısı |
|---|---|---|
| Quando ebbe letto la lettera, uscì. | Mektubu okuyup bitirince dışarı çıktı. | Okumanın tamamlanması sonraki olaya geçiş sağlar. |
| Quando uscì, aveva già letto la lettera. | Dışarı çıktığında mektubu çoktan okumuştu. | Çıkış anından geriye bakılarak bilgi verilir. |
| Quando ha finito di leggere, è uscito. | Okumayı bitirince dışarı çıktı. | Günlük anlatı için doğal bir seçenek. |
Bunu “temel cümlede passato remoto varsa her önceki olay trapassato remoto olur” diye ezberlemeyin. İkinci örnekte uscì olmasına rağmen aveva letto tamamen doğaldır. Seçimi belirleyen yalnızca fiillerin biçimi değil, önceki olayın anlatıda nasıl sunulduğudur.
Quando her zaman önce biten bir iş göstermez
Quando “-dığında” demektir, ama sonrasındaki zaman biçimi ilişkiyi değiştirir:
- Quando leggeva, non sentiva il telefono. — “Okurken telefonu duymuyordu.”
- Quando ebbe letto tutto, spense la luce. — “Her şeyi okuyup bitirince ışığı kapattı.”
İlk örnekte imperfetto, geçmişte sürmekte olan işi anlatan zaman biçimidir; okuma arka planda devam eder. İkincisinde okuma tamamlanır ve yeni bir olay gelir. Bu yüzden “quando gördüm, trapassato remoto kullanmalıyım” yaklaşımı işe yaramaz.
Öne gelen nesne sözcükleriyle uyum
Nesne, eylemin yöneldiği veya etkilediği kişi ya da şeydir: “Mektubu okudu” cümlesinde “mektubu” gibi. İtalyancada bu nesnenin yerine geçen lo, la, li, le sözcükleri yardımcı fiilden önce geldiğinde, avere ile de participio passato uyumu görülür.
- La lettera? Dopo che l'ebbe letta, la bruciò. — “Mektup mu? Onu okuduktan sonra yaktı.”
- I documenti? Dopo che li ebbe firmati, li consegnò al notaio. — “Belgeler mi? Onları imzaladıktan sonra notere teslim etti.”
İlk örnekte letta, dişil tekil la lettera ile; ikincide firmati, eril çoğul i documenti ile uyumludur. Buna karşılık Dopo che ebbe letto la lettera… biçiminde nesne fiilden sonra gelir ve olağan biçim letto olur. Bu ayrım öznenin cinsiyetinden değil, nesnenin yerinden ve biçiminden kaynaklanır.
Tamamlanmış edilgen eylemi tanımak
Edilgen yapı, işi yapandan çok işten etkileneni öne çıkarır: “Görevliler kapıyı kapattı” yerine “Kapı kapatıldı” gibi. İleri düzey okumada Dopo che la porta fu stata chiusa, nessuno poté più entrare. — “Kapı kapatıldıktan sonra artık kimse içeri giremedi” biçimiyle karşılaşabilirsiniz.
Burada fu stata chiusa bir edilgen trapassato remoto biçimidir. Yalnızca fu chiusa ise “kapatıldı” anlamındaki edilgen passato remoto olabilir. Dolayısıyla fu sonrasında tamamlanmışlık bildiren bir biçim görmek, yapının mutlaka trapassato remoto olduğu anlamına gelmez. Bu ağır yapıyı günlük anlatımda üretmeye çalışmaktan çok, okurken parçalarını ayırt etmek yeterlidir.
Çalışma önerileri
- İki olayın sırasını çıkarın. Bir anlatı cümlesinde önce “Ne tamamlandı?”, sonra “Ardından ne oldu?” diye sorun. Quando ebbe letto la lettera, uscì için “mektubu okumak → dışarı çıkmak” sırasını yazın. Ardından yan cümleyi sona taşıyın; olay sırasının değişmediğini kontrol edin.
- Aynı olayı iki anlatım tarzında yazın. Günlük Dopo che ha finito, è uscito cümlesini edebî Dopo che ebbe finito, uscì biçimine dönüştürün. Sonra Anna ve le due sorelle gibi farklı öznelerle arrivare ve sedersi kullanın. Böylece hem yardımcı fiili hem uyumu çalışmış olursunuz.
- Okurken biçimleri birlikte işaretleyin. Bir öyküde yalnızca ebbe veya fu sözcüğünün değil, bütün fiil grubunun altını çizin. Ardından zaman bağlayıcısını ve temel cümledeki fiili bulun. Her örneği Türkçeye mutlaka “-mişti” ile değil, bağlama göre “-dikten sonra” veya “-ir … -mez” ile de çevirmeyi deneyin.
İlgili konular
- Ön koşul: İtalyancada uzak geçmiş zaman (passato remoto) — hem yardımcı fiillerin çekimini hem de temel cümlede kullanılan anlatı zamanını anlamak için gereklidir.