İtalyancada Gerçekleşmemiş Geçmiş Koşulları
Periodo Ipotetico dell'Irrealtà
Bu makale, Settemila Lingue üzerindeki İtalyanca dil bilgisi ağacının bir parçasıdır.
Kısaca
İtalyancada geçmişte gerçekleşmemiş bir koşulu ve onun gerçekleşmeyen sonucunu anlatmak için se + congiuntivo trapassato, condizionale passato kullanılır: Se avessi saputo, sarei venuto. — “Bilseydim gelirdim.” Koşul geçmişte, sonuç ise şimdiki zamanda geçerliyse sonuç bölümünde condizionale presente kullanılır: Se l'avessi studiato, ora lo saprei. — “Onu çalışmış olsaydım şimdi bilirdim.” Temel ayrım, sonucun da geçmişte mi kaldığı yoksa bugüne mi uzandığıdır.
Genel Bakış
“Daha erken çıksaydık treni kaçırmazdık”, “Bana söyleseydin yardım ederdim” gibi cümleler, yaşanmış olaylara başka bir açıdan bakmamızı sağlar. İtalyancadaki periodo ipotetico dell'irrealtà, yani gerçeğe aykırı varsayımsal koşul cümlesi, özellikle geçmişte artık değiştirilemeyecek durumları anlatırken kullanılır. Konuşan kişi, gerçekte olanı değil, farklı bir koşul altında ne olacağını düşünür.
Bu konu C1 düzeyinde, yalnızca bir kalıbı doğru kurmanın ötesine geçer: pişmanlık, eleştiri, teşekkür, açıklama ve geçmiş bir kararın bugünkü etkisi arasındaki farkları anlatabilmek önem kazanır. Congiuntivo trapassato (varsayılan geçmiş durumu kuran birleşik fiil biçimi) ile condizionale passato (bu koşula bağlı, geçmişte gerçekleşmemiş sonucu bildiren birleşik fiil biçimi) burada birlikte çalışır. Türkçedeki kip adlarıyla bire bir eşleşmedikleri için İtalyanca adlarını işlevleriyle birlikte öğrenmek daha yararlıdır.
Türkçe konuşan biri için anlam tanıdıktır; zor olan, Türkçede eklerle kurulan ayrımın İtalyancada ayrı yardımcı fiillerle yapılmasıdır. “Bilseydim gelirdim” ve “Bilseydim şimdi burada olurdum” cümlelerinde Türkçe sonuç biçimleri birbirine benzeyebilir. İtalyancada ise geçmiş sonuç için sarei venuto, şimdiki durum için sarei qui seçilir. Bu yüzden çeviriye başlamadan önce iki bölümün zamanını ayrı ayrı belirlemek gerekir.
Yapı Nasıl Kurulur?
Önce koşulu ve sonucu ayırın
Koşul bölümü, sonucun hangi durumda gerçekleşeceğini söyler; genellikle se (“eğer”) ile başlar. Sonuç bölümü, bu varsayımın neye yol açacağını anlatır. Dilbilgisinde bu bölümlere sırasıyla protasi ve apodosi denir; kalıbı kullanabilmek için bu adları ezberlemek gerekmez.
| İşlev | İtalyanca yapı ve örnek | Türkçe karşılığı |
|---|---|---|
| Geçmişte gerçekleşmeyen koşul | Se avessi saputo… | Bilseydim… |
| Geçmişte gerçekleşmeyen sonuç | …sarei venuto. | …gelirdim. |
| Geçmiş koşulun bugünkü sonucu | Se avessi accettato, ora lavorerei a Roma. | Kabul etmiş olsaydım şimdi Roma'da çalışıyor olurdum. |
Tam geçmiş kalıbı şöyledir:
Se + congiuntivo trapassato → condizionale passato
Se mi avessi chiamato, ti avrei aiutato. — “Beni arasaydın sana yardım ederdim.” Gerçekte arama olmadığından, buna bağlı yardım da gerçekleşmemiştir. Türkçede “aramış olsaydın yardım etmiş olurdum” demek de mümkündür; ancak her örneği bu uzun yapıyla çevirmek doğal değildir.
Koşul bölümünün çekimi
Congiuntivo trapassato, avere veya essere yardımcı fiilinin congiuntivo imperfetto biçimine, yani avessi veya fossi dizisindeki çekimine, participio passato eklenerek kurulur. Participio passato, birleşik zamanlarda kullanılan saputo (“bilmek” fiilinin geçmiş biçimi), venuto (“gelmek” fiilinin geçmiş biçimi) gibi fiil biçimidir. Yardımcı fiil ise asıl eylemle birlikte zaman ve kişi bilgisini taşır.
Aşağıdaki tabloda sapere (“bilmek”) ve venire (“gelmek”) üzerinden tam çekimi görebilirsiniz. Se koşulu bu biçimlerin önüne gelir.
| Kişi | Bilmek | Gelmek |
|---|---|---|
| Ben | avessi saputo | fossi venuto / venuta |
| Sen | avessi saputo | fossi venuto / venuta |
| O | avesse saputo | fosse venuto / venuta |
| Biz | avessimo saputo | fossimo venuti / venute |
| Siz | aveste saputo | foste venuti / venute |
| Onlar | avessero saputo | fossero venuti / venute |
İlk iki kişinin biçimleri aynıdır. Bağlam yetmiyorsa io (“ben”) veya tu (“sen”) ekleyebilirsiniz: Se tu avessi saputo… — “Sen bilseydin…” İtalyancada kişi zaten çekimden veya bağlamdan anlaşılabildiğinde bu sözcükler çoğunlukla söylenmez.
Sonuç bölümünün çekimi
Condizionale passato, aynı iki yardımcı fiilin bu kez condizionale presente biçimine, yani şimdiki varsayımsal sonuçlarda da kullanılan avrei veya sarei dizisindeki çekimine, participio passato eklenerek kurulur.
| Kişi | Bilmek | Gelmek |
|---|---|---|
| Ben | avrei saputo | sarei venuto / venuta |
| Sen | avresti saputo | saresti venuto / venuta |
| O | avrebbe saputo | sarebbe venuto / venuta |
| Biz | avremmo saputo | saremmo venuti / venute |
| Siz | avreste saputo | sareste venuti / venute |
| Onlar | avrebbero saputo | sarebbero venuti / venute |
Bu biçimlerin Türkçe karşılığı bütün cümleye bağlıdır. Avrei saputo, bir koşul cümlesinde “bilirdim” veya “öğrenmiş olurdum” anlamına gelebilir. Biçimi tek başına tek bir Türkçe eke bağlamak yerine koşulla birlikte çalışın.
Yardımcı fiil seçimi ve uyum
Yardımcı fiili se belirlemez; asıl fiilin birleşik zamanlarda hangi yardımcıyla kullanıldığı belirler. Örneğin studiare (“ders çalışmak, incelemek”) ve comprare (“satın almak”) genellikle avere; andare (“gitmek”), venire (“gelmek”) ve arrivare (“varmak”) ise essere alır.
Essere ile geçmiş fiil biçimi özneye, yani eylemi yapan veya durumu yaşayan kişiye, göre değişir. İtalyancadaki cinsiyet uyumu (sözcük biçiminin eril veya dişil oluşa göre değişmesi) Türkçede bulunmadığından özellikle dikkat ister:
- Se Maria fosse arrivata prima, avrebbe trovato posto. — “Maria daha erken gelseydi yer bulurdu.” Arrivata, Maria için dişil tekildir.
- Se Marco fosse arrivato prima, avrebbe trovato posto. — “Marco daha erken gelseydi yer bulurdu.” Arrivato, Marco için eril tekildir.
- Se fossimo partite prima, saremmo arrivate in tempo. — “Daha erken yola çıksaydık zamanında varırdık.” Konuşan grup yalnızca kadınlardan oluşur.
Arrivati gibi eril çoğul biçimler, erkeklerden oluşan veya kadınlarla erkeklerin birlikte bulunduğu bir grup için kullanılır. Bu değişiklik varsayımın anlamını değil, kimden söz edildiğini gösterir.
Dönüşlü fiillerde, yani eylemin kişinin kendisine döndüğü svegliarsi (“uyanmak”) gibi yapılarda da yardımcı essere olur: Se mi fossi svegliata prima, non avrei perso l'autobus. — “Daha erken uyansaydım otobüsü kaçırmazdım.” Burada konuşan kadındır.
Olumsuzluk ve bölüm sırası
Olumsuzluk sözcüğü non, ilgili fiil grubunun önüne gelir. Önünde mi, ti, lo gibi bir zamir (kişi veya şey adının yerine geçen sözcük) varsa non onun da önündedir: Se non me lo avessi detto, non ci avrei creduto. — “Bunu bana söylemeseydin inanmazdım.”
Koşulun önce gelmesi zorunlu değildir:
- Se fossi stato attento, non sarebbe successo. — “Dikkatli olsaydım bu olmazdı.”
- Non sarebbe successo se fossi stato attento. — “Dikkatli olsaydım bu olmazdı.”
İkinci cümle sonucu öne çıkarır. Koşul başta olduğunda iki bölüm arasına genellikle virgül konur; sonda geldiğinde çoğu durumda virgül gerekmez. Türkçedeki sözcük sırasını aynen korumaya çalışmak yerine hangi bilgiyi öne çıkarmak istediğinizi düşünün.
Bağlam İçinde Örnekler
Aşağıdaki örneklerde önce koşulun hangi zamana ait olduğuna, ardından sonucun geçmişte mi bugün mü olduğuna bakın. Türkçe karşılıklar sözcüğü sözcüğüne değil, cümlenin doğal anlamına göre verilmiştir.
| İtalyanca | Türkçe | Açıklama |
|---|---|---|
| Se avessi saputo, sarei venuto. | Bilseydim gelirdim. | Geçmişte bilinmeyen bilgi ve gerçekleşmeyen ziyaret. |
| Se non fosse piovuto, saremmo usciti. | Yağmur yağmasaydı dışarı çıkardık. | Olumsuz koşul, geçmiş sonuç. |
| Se l'avessi studiato, ora lo saprei. | Onu çalışmış olsaydım şimdi bilirdim. | Geçmişteki çalışmanın bugünkü bilgiye etkisi. |
| Non sarebbe successo se fossi stato attento. | Dikkatli olsaydım bu olmazdı. | Önce sonuç, sonra koşul; burada kişi kendisinden söz ediyor. |
| Se mi avessi avvisato, avrei prenotato un tavolo. | Bana haber verseydin masa ayırtırdım. | Kaçırılmış bir hazırlık fırsatı. |
| Se avessimo preso il treno delle sette, saremmo arrivati in tempo. | Yedi trenine binseydik zamanında varırdık. | Gerçekleşmeyen iki geçmiş olay. |
| Se avessi conservato lo scontrino, avresti potuto restituire la giacca. | Fişi saklasaydın ceketi iade edebilirdin. | Geçmişte kullanılabilecek bir imkân. |
| Se fossi stata meno stanca, sarei rimasta a cena. | Daha az yorgun olsaydım akşam yemeğine kalırdım. | Konuşan kadın; durum ve sonuç geçmişte. |
| Senza il tuo aiuto, non avrei finito in tempo. | Senin yardımın olmasaydı zamanında bitiremezdim. | Koşul, se kullanılmadan anlatılıyor. |
| Se avessi accettato quel posto, ora vivrei a Torino. | O işi kabul etseydim şimdi Torino'da yaşıyor olurdum. | Geçmiş kararın bugünkü olası sonucu. |
| Se non avessi perso il telefono, ti avrei chiamato. | Telefonumu kaybetmeseydim seni arardım. | Aramamanın nedeni açıklanıyor. |
| Se avessero controllato i dati, si sarebbero accorti dell'errore. | Verileri kontrol etselerdi hatayı fark ederlerdi. | Fark etmek anlamındaki accorgersi, essere ile kuruluyor. |
Yağmur örneğinde fosse piovuto doğrudur; piovere (“yağmur yağmak”) fiili birleşik zamanlarda avere ile de kullanılabilir. Bu özel durumdan “her hava olayı mutlaka essere alır” gibi bir kural çıkarmayın.
Sık Yapılan Hatalar
1. Koşul bildiren se sonrasında condizionale kullanmak
- Yanlış: Se avrei saputo, sarei venuto.
- Doğru: Se avessi saputo, sarei venuto. — “Bilseydim gelirdim.”
- Neden? Bu yapıda se ile başlayan varsayım congiuntivo ister. İki bölüm de gerçek dışı diye ikisini aynı biçimle kurmayın: koşulda avessi, sonuçta sarei vardır.
2. Sonuç bölümüne de koşul biçimini taşımak
- Yanlış: Se avessi avuto tempo, ti avessi aiutato.
- Doğru: Se avessi avuto tempo, ti avrei aiutato. — “Vaktim olsaydı sana yardım ederdim.”
- Neden? Standart temel kalıpta sonuç condizionale passato ile kurulur. Avessi avuto, sahip olunmayan zamanı; avrei aiutato, bu koşulda gerçekleşecek yardımı anlatır.
3. Geçmiş koşulu yanlışlıkla şimdiki koşula çevirmek
- Amaçlanan anlam için yanlış: Se studiassi ieri, oggi saprei rispondere.
- Doğru: Se avessi studiato ieri, oggi saprei rispondere. — “Dün çalışsaydım bugün cevap verebilirdim.”
- Neden? Ieri (“dün”) tamamlanmış geçmiş koşulu açıkça belirler. Studiassi, geçmişten söz edilen bu anlamı tek başına kurmaz; avessi studiato gerekir.
4. Essere ile uyumu unutmak
- Yanlış: Se Giulia fosse venuto, sarebbe rimasto con noi.
- Doğru: Se Giulia fosse venuta, sarebbe rimasta con noi. — “Giulia gelseydi bizimle kalırdı.”
- Neden? Her iki fiil de burada essere ile kurulmuştur ve Giulia'ya göre dişil tekil biçim alır. Türkçe çeviri bu farkı göstermediğinden İtalyanca cümleyi ayrıca kontrol etmek gerekir.
5. Bugünkü sonucu geçmişte bırakmak
- Bugünkü durum için uygun değil: Se avessi accettato, ora avrei lavorato a Roma.
- Doğru: Se avessi accettato, ora lavorerei a Roma. — “Kabul etmiş olsaydım şimdi Roma'da çalışıyor olurdum.”
- Neden? Burada anlatılmak istenen tamamlanmış bir çalışma değil, bugün süren varsayımsal durumdur. Avrei lavorato başka bir bağlamda geçmişte çalışmış olmayı anlatabilir; bu nedenle zaman sözcüğüne değil, bütün anlama bakın.
Kullanım Notları
Pişmanlık, sitem ve teşekkür
Bu yapı kendi başına suçlayıcı değildir; söyleyiş ve bağlam tonu belirler. Se me l'avessi detto prima, avrei potuto aiutarti. — “Bunu bana daha önce söyleseydin yardım edebilirdim” hem içten bir üzüntü hem de sitem ifade edebilir. Özellikle karşıdaki kişiyi anlatan koşullarda, cümlenin “hata sendeydi” gibi duyulabileceğini hesaba katın.
Aynı yapı teşekkür ederken de kullanılır: Se non mi avessi aiutato, non ce l'avrei fatta. — “Bana yardım etmeseydin başaramazdım.” Burada yardımın gerçekleştiği kabul edilir; gerçekleşmemiş olan, yardımın gelmediği alternatif durumdur. Bu yüzden “gerçekleşmemiş koşul” ifadesini her zaman olumlu fiilin gerçekleşmemesi olarak anlamayın. Olumsuz koşulda gerçek durum çoğunlukla olumludur.
Konuşma dilinde daha kısa biçimler
Gündelik konuşmada Se lo sapevo, venivo. — “Bilseydim gelirdim” gibi, iki bölümde de imperfetto kullanılan cümleler duyabilirsiniz. Imperfetto, normalde geçmişte süren durumları ve alışkanlıkları anlatan zaman biçimidir; burada bağlam onu gerçekleşmemiş bir varsayım olarak yorumlatır.
Bu kullanım konuşmada yaygındır, fakat her bağlamda aynı açıklığı sağlamaz. Resmî yazıda, sınavda veya zaman ilişkilerinin önemli olduğu bir anlatımda Se l'avessi saputo, sarei venuto biçimi daha güvenli ve nettir. Konuşma dilindeki kısaltmayı tanımak yararlıdır; temel çekimin yerine tek seçenek olarak öğrenmeyin.
Gerçek geçmiş ile varsayılan geçmiş farklıdır
Se görmek, otomatik olarak gerçekleşmemiş koşul anlamına gelmez. Se hai già pagato, conserva la ricevuta. — “Zaten ödeme yaptıysan makbuzu sakla.” Burada ödemenin yapılmış olması mümkündür; konuşan bunu reddetmez. Buna karşılık Se avessi pagato in tempo, non avresti ricevuto il sollecito. — “Zamanında ödeme yapsaydın ödeme hatırlatması almazdın” cümlesi, geçmişi başka türlü tasarlar.
İleri Kullanım ve İnce Ayrımlar
Geçmiş koşul, şimdiki sonuç
Karma koşul denince, koşulla sonucun farklı zamanlara ait olduğu yapı anlaşılır. Bu konuda en önemli örnek, geçmişte alınmayan bir kararın bugünkü sonucudur:
Se avessi studiato medicina, ora sarei medico. — “Tıp okusaydım şimdi doktor olurdum.”
Burada eğitim geçmişte, meslek ise şimdiki zamanda düşünülür. Koşul avessi studiato, sonuç sarei olur. Sarei stato medico seçilirse doktor olma durumu da geçmişe taşınır; iki biçim aynı şeyi söylemez.
Ora ve adesso (“şimdi”), oggi (“bugün”), a quest'ora (“bu saatte, şimdiye kadar”) gibi ifadeler zaman ilişkisini görmenize yardımcı olur. Ancak bunlar tek başına çekim seçtiren işaretler değildir. Se fossimo partiti all'alba, a quest'ora saremmo già arrivati. — “Şafakta yola çıksaydık şimdiye kadar çoktan varmış olurduk” cümlesinde varışın şimdiye kadar tamamlanmış olması düşünülür; bu nedenle saremmo arrivati yerindedir.
Ters yönde bir karışım da mümkündür: Se fossi meno distratto, ieri non avresti dimenticato le chiavi. — “Bu kadar dalgın olmasaydın dün anahtarları unutmazdın.” Burada genel bir özellik, tek bir geçmiş olayın koşulu olarak sunulur. Her geçmiş sonuç için koşulu otomatik olarak congiuntivo trapassato yapmamak gerekir.
Potere ve dovere ile anlamın değişmesi
Potere (“yapabilmek”) gerçekleşmeyen bir imkânı anlatabilir: Se mi avessi chiamato, avrei potuto spiegarti tutto. — “Beni arasaydın sana her şeyi açıklayabilirdim.” Bu, ti avrei spiegato tutto — “sana her şeyi açıklardım” kadar doğrudan bir sonuç iddiası değildir; imkânı öne çıkarır.
Dovere (“zorunda olmak, gerekmek”) ise koşula bağlı zorunluluğu bildirir: Se avessimo perso il treno, avremmo dovuto prendere un taxi. — “Treni kaçırsaydık taksiye binmek zorunda kalırdık.” Burada avremmo dovuto sonrasında prendere gibi bir mastar, yani fiilin kişiye göre çekilmemiş sözlük biçimi gelir.
Bu fiillerde yardımcı seçimi, birlikte kullanıldıkları fiile göre incelik gösterebilir. Yeni bir yardımcı seçimi kuralı ezberlemek yerine önce bildiğiniz birleşik fiil gruplarıyla çalışın: avrei potuto parlare — “konuşabilirdim”; sarei dovuto partire — “gitmem gerekirdi.” İkinci örnekte konuşan erkek olarak düşünülmüştür.
Se olmadan veya sonuç söylenmeden
Koşul her zaman açık bir se cümlesi değildir. Senza di te, mi sarei perso. — “Sen olmasaydın kaybolurdum.” Burada senza di te (“sensiz”) koşulun yerini tutar. Erkek bir konuşanın söylediği bu cümle, bağlama göre Se non ci fossi stato tu… — “Sen orada olmasaydın…” biçiminde açılabilir.
Bazen sonuç hiç söylenmez: Se solo ti avessi ascoltato! — “Keşke seni dinleseydim!” Dinlememenin kötü bir sonucu olduğu bağlamdan anlaşılır. Bu, eksik kalmış bir alıştırma cevabı değil, pişmanlığı özellikle vurgulayan doğal bir söyleyiştir.
Her se koşul bağlacı değildir
Temel kural “koşul bildiren se sonrasında burada congiuntivo kullanılır” biçiminde öğrenilmelidir. Se, dolaylı soruda (bir sorunun başka bir cümlenin içine yerleştirilmesinde) “olup olmadığını” anlamına da gelebilir:
Non sapevo se avresti accettato. — “Kabul edip etmeyeceğini bilmiyordum.”
Burada se avresti yanlış değildir: bir koşul değil, geçmişte bakıldığında henüz gelecekte olan bir karara ilişkin belirsizlik vardır. Dolayısıyla “se sonrasında asla condizionale gelmez” ezberi fazla geniştir. Yasaklanan kullanım, Se avrei saputo… gibi temel koşul cümlesindeki kullanımdır.
Çalışma Önerileri
- İki ayrı zaman işaretleyin. Gerçekleşmemiş üç durum yazın; her birinde koşulun ve sonucun altına “geçmiş” ya da “şimdi” notu düşün. Ardından bir çifti karşılaştırın: Se avessi studiato, avrei superato l'esame. — “Çalışsaydım sınavı geçerdim”; Se avessi studiato, ora saprei rispondere. — “Çalışsaydım şimdi cevap verebilirdim.”
- Tek bir cümleyi kişi ve yardımcı bakımından dönüştürün. Se fossi arrivata prima, avrei trovato posto. — “Daha erken gelseydim yer bulurdum” cümlesini önce bir erkek, sonra bir kadın grubu söylüyormuş gibi yeniden kurun. Yalnızca yardımcıyı değil, arrivata biçimini de kontrol edin. Sonuçtaki avrei trovato grubunu da yeni kişiye göre çekin.
- Gerçek olaydan alternatif senaryoya geçin. Non mi hai chiamato e non sono venuto. — “Beni aramadın ve gelmedim” cümlesini Se mi avessi chiamato, sarei venuto. — “Beni arasaydın gelirdim” biçimine dönüştürün. Sonra kendinize “Gerçekte ne oldu?” sorusunu sorun. Cevabınız ilk olayla uyuşuyorsa hem biçimi hem anlamı doğru kurmuşsunuz demektir.
İlgili Konular
- Ön bilgi: Congiuntivo trapassato: geçmiş varsayım biçimi — Koşul bölümündeki avessi saputo ve fossi venuto biçimlerini, yardımcı seçimini ve geçmişteki zaman ilişkilerini pekiştirin.