B2

İtalyancada Congiuntivo Trapassato

Congiuntivo Trapassato

Bu makale, Settemila Lingue üzerindeki İtalyanca dil bilgisi ağacının bir parçasıdır.

Kısaca

Congiuntivo trapassato, avessi veya fossi gibi bir yardımcı fiil biçimiyle studiato, partito gibi geçmiş zaman ortaçlarının birleşmesinden oluşur. Geçmişteki bir düşünce, duygu veya değerlendirmeden daha önce olmuş bir olayı anlatabilir: Pensavo che fosse già partito. — “Onun çoktan ayrıldığını sanıyordum.” Geçmişte gerçekleşmemiş koşullarda ve dileklerde de kullanılır: Se avessi saputo… — “Bilseydim…”; Magari avessi ascoltato! — “Keşke dinleseydim!”

Genel bakış

Türkçedeki “gitmiş olduğunu sanıyordum”, “bilseydim” ve “keşke söyleseydin” ifadeleri birbirinden farklı görünür. İtalyancada ise bu anlamların hepsinde aynı fiil yapısıyla karşılaşabilirsiniz: congiuntivo trapassato. B2 düzeyinde öğrenilen bu yapı, geçmiş olayları yalnızca sıralamak için değil, onlara hangi düşünce veya varsayım içinden baktığımızı göstermek için de önemlidir.

Buradaki congiuntivo, olayı düşünce, istek, kuşku, duygu gibi bir çerçeveye yerleştiren kipin, yani konuşanın olaya bakışını gösteren fiil biçiminin adıdır. Türkçede bazen “dilek kipi” diye anılsa da her kullanımında dilek bildirmez. Trapassato ise burada olayın geçmişteki başka bir noktadan önceye yerleştirilmesini anlatır. Dolayısıyla bu yapıyı yalnızca “keşke” cümleleriyle sınırlamak yanıltıcıdır.

En yararlı öğrenme yolu iki soruyu ayırmaktır: “Bu cümlede neden congiuntivo gerekiyor?” ve “Olay, sözünü ettiğim zamandan önce mi gerçekleşti?” İlk soru kip seçimini, ikinci soru zaman seçimini belirler. Türkçedeki bir eki doğrudan İtalyancadaki tek bir çekimle eşleştirmek yerine bu iki sorudan hareket etmek daha güvenlidir.

Yapı nasıl kurulur?

1. İki parçalı temel yapı

Bu zaman bir birleşik zaman, yani iki fiil parçasıyla kurulan bir yapıdır:

Avere veya essere fiilinin congiuntivo imperfetto çekimi + participio passato

Avere ve essere burada yardımcı fiildir: asıl eylemin zamanını ve kişisini kurmaya yardım ederler. Participio passato, fiilin parlato “konuşmuş”, letto “okumuş”, uscito “çıkmış” gibi geçmiş zaman ortacı denen biçimidir. Türkçe karşılıklar bu parçaları tanımayı kolaylaştırır; ancak tam bir cümlenin çevirisi bağlama göre değişir.

Congiuntivo imperfetto çekimlerini biliyorsanız yeni öğrenmeniz gereken başlıca şey, bu biçimlere geçmiş zaman ortacını eklemektir. Aşağıdaki tabloda parlare “konuşmak” ve partire “ayrılmak, yola çıkmak” fiillerinin bütün kişi biçimleri görülüyor.

Kişi Parlare: konuşmak Partire: ayrılmak
Ben avessi parlato fossi partito / partita
Sen avessi parlato fossi partito / partita
O avesse parlato fosse partito / partita
Biz avessimo parlato fossimo partiti / partite
Siz aveste parlato foste partiti / partite
Onlar avessero parlato fossero partiti / partite

Özellikle avessi–avesse ve fossi–fosse ayrımına dikkat edin. Avessi ve fossi biçimleri hem “ben” hem “sen” için kullanılır; üçüncü tekil kişide son ses -e olur. Kişi belirsiz kalıyorsa io “ben” veya tu “sen” gibi bir özne zamiri, yani eylemi yapan kişinin adının yerine kullanılan sözcük eklenebilir.

2. Avere mi, essere mi?

Yardımcı fiili bu zamana özel yeni bir kuralla seçmezsiniz. Genellikle passato prossimo gibi diğer birleşik zamanlarda hangi yardımcı kullanılıyorsa burada da o kullanılır:

  • Ho mangiato → avessi mangiato: “yedim” biçiminden, bağlama göre “yemiş olsaydım” gibi bir anlama geçilir.
  • Sono arrivata → fossi arrivata: kadın bir konuşan için “geldim” → “gelmiş olsaydım”.
  • Si è svegliato → si fosse svegliato: “uyandı” → bağlama göre “uyanmış olması”.

Mangiare “yemek”, studiare “ders çalışmak”, vedere “görmek” ve capire “anlamak” çoğunlukla avere ile kurulur. Andare “gitmek”, arrivare “varmak”, partire “ayrılmak” ve rimanere “kalmak” ise essere alır. Bununla birlikte her hareket fiili essere almaz: camminare “yürümek” için avessi camminato kullanılır. En sağlam yöntem fiili, yardımcı fiiliyle birlikte öğrenmektir.

3. Geçmiş zaman ortacı ve uyum

Düzenli fiillerde mastar, yani fiilin sözlükteki çekimsiz biçimi, şu şekilde değişir: parlare → parlato “konuşmak”, credere → creduto “inanmak”, dormire → dormito “uyumak”. Ancak sık kullanılan birçok fiil düzensizdir: fare → fatto “yapmak”, dire → detto “söylemek”, leggere → letto “okumak”, scrivere → scritto “yazmak”, vedere → visto “görmek”.

Essere ile kurulan yapılarda ortaç, özneyle, yani fiilin anlattığı işi yapan veya durumda bulunan kişiyle, cinsiyet ve sayı bakımından uyum sağlar:

İtalyanca Türkçe Açıklama
Pensavo che Marco fosse uscito. Marco'nun dışarı çıktığını sanıyordum. Erkek, tek kişi: uscito.
Pensavo che Giulia fosse uscita. Giulia'nın dışarı çıktığını sanıyordum. Kadın, tek kişi: uscita.
Pensavo che Marco e Luca fossero usciti. Marco ile Luca'nın dışarı çıktığını sanıyordum. Erkeklerden oluşan grup: usciti.
Pensavo che Giulia e Sara fossero uscite. Giulia ile Sara'nın dışarı çıktığını sanıyordum. Kadınlardan oluşan grup: uscite.

Kadın ve erkeklerden oluşan karma gruplarda standart biçim usciti olur. Türkçede fiil cinsiyete göre değişmediği için bu ayrım özellikle gözden kaçabilir.

Avere ile normal durumda ortaç özneye göre değişmez: Giulia aveva studiato gibi, burada da Giulia avesse studiato denir; kadın özne yüzünden studiata yapılmaz. Fiilden önce gelen bazı nesne zamirleriyle uyum ise ileride ele alınacak ayrı bir konudur.

4. Olumsuzluk ve zamirlerin yeri

Olumsuzluk sözcüğü non “değil, -me/-ma” birleşik yapının önüne gelir: non avessi capito “anlamamış olsaydım”. Svegliarsi “uyanmak” gibi dönüşlü fiillerde kullanılan mi, ti, si türü kısa zamirler de yardımcı fiilden önce yer alır:

  • Temevo che non si fosse svegliato. — “Onun uyanmamış olmasından korkuyordum.”
  • Se non mi fossi fermata, sarei arrivata prima. — “Durmamış olsaydım daha erken varırdım.” Kadın bir konuşan için söylenmiştir.

Buradaki dönüşlü terimi, fiilin kişiyle bağlantılı mi, ti, si gibi bir zamirle kurulmasını anlatır; bu fiillerin hepsini Türkçede ayrıca “kendini” diye çevirmek gerekmez.

5. Önce olan olay ile geçmişteki bakış noktası

Yan cümle, başka bir cümleye bağlı olarak onun anlamını tamamlayan bölümdür. Pensavo che fosse già partito örneğinde ana cümle pensavo “sanıyordum”, yan cümle ise che fosse già partito “onun çoktan ayrılmış olduğu” bölümüdür.

Olay sırası şöyledir: Önce ayrıldı; daha sonra ben onun ayrıldığını düşündüm. Congiuntivo gerektiren bu çerçevede önceki olayı trapassato ile kurarız. Aynı zamandaki durum içinse imperfetto kullanılır:

  • Pensavo che dormisse. — “Uyuduğunu sanıyordum.” Düşündüğüm sırada uyuyor olmasını kastediyorum.
  • Pensavo che avesse dormito poco. — “Az uyumuş olduğunu sanıyordum.” Uyku, düşünme anından önceydi.

Burada “önce” mutlaka yıllar önce demek değildir. İki olayın arasında birkaç dakika da olabilir.

Bağlam içinde örnekler

Aşağıdaki örneklerde aynı yapı üç ayrı iş yapıyor: geçmişteki bir bakış noktasından önceyi anlatıyor, gerçekleşmemiş bir koşul kuruyor veya geçmişe yönelik dilek bildiriyor. Türkçe çeviriler bu yüzden her satırda aynı eki kullanmıyor.

İtalyanca Türkçe Kullanım
Pensavo che fosse già partito. Onun çoktan ayrıldığını sanıyordum. Ayrılma, düşünme anından önce.
Non sapevo che fossero arrivati. Geldiklerini bilmiyordum. Gelme, geçmişteki bilmeme durumundan önce.
Ero contenta che tu avessi trovato lavoro. İş bulmuş olmana sevinmiştim. Geçmişte duyulan sevincin nedeni.
Temevamo che qualcuno avesse perso le chiavi. Birinin anahtarları kaybetmiş olmasından korkuyorduk. Önceden gerçekleşmiş olabilecek olay.
Mi sembrava che ci fossimo già incontrati. Bana daha önce karşılaşmışız gibi geliyordu. Daha önceki karşılaşma izlenimi.
Se avessi studiato, avresti passato. Ders çalışsaydın geçerdin. Hangi sınavdan söz edildiği bağlamdan belli.
Se me l'avessi detto, ti avrei aiutato. Bana söyleseydin sana yardım ederdim. Geçmişte gerçekleşmemiş koşul ve sonuç.
Se fossimo usciti prima, avremmo preso il treno. Daha erken çıksaydık trene yetişirdik. Çıkış zamanı artık değiştirilemez.
Magari avessi ascoltato! Keşke dinleseydim! Geçmişe yönelik pişmanlık.
Avrei preferito che mi avessi chiamato. Beni aramış olmanı tercih ederdim. Geçmişe dönük tercih.
Benché avesse prenotato, non trovò posto. Rezervasyon yaptırmış olmasına rağmen yer bulamadı. Beklenenin tersine gelişen sonuç.
Era uscito senza che nessuno se ne fosse accorto. Kimse fark etmeden dışarı çıkmıştı. Geçmişte farkına varılmamış olay.

Se avessi studiato, avresti passato cümlesinde passare “geçmek” fiilinin neyle ilgili olduğu konuşmadan anlaşılır. Tek başına daha açık bir örnek isterseniz Se avessi studiato, avresti passato l'esame — “Ders çalışsaydın sınavı geçerdin” biçimini kullanabilirsiniz.

Sık yapılan hatalar

1. Koşul bölümüne sonuç biçimini koymak

  • Yanlış: Se avrei saputo, sarei venuto.
  • Doğru: Se avessi saputo, sarei venuto. — “Bilseydim gelirdim.”
  • Neden? Geçmişte gerçekleşmemiş koşulu anlatan se bölümünde congiuntivo trapassato gerekir. Sarei venuto gibi biçimler burada koşulun sonucunu anlatır.

Bu kuralı “se sözcüğünden sonra hiçbir zaman avrei gelmez” diye ezberlemeyin. Kural, buradaki gerçek dışı koşul yapısıyla ilgilidir; dolaylı sorular farklıdır.

2. İki geçmiş olayı aynı zamandaymış gibi anlatmak

  • Amaçlanan anlam için yanlış: Pensavo che finisse già il lavoro.
  • Doğru: Pensavo che avesse già finito il lavoro. — “İşi çoktan bitirmiş olduğunu sanıyordum.”
  • Neden? İşin bitmesi düşünme anından önceyse avesse finito gerekir. Finisse tek başına aynı anlamı vermez.

3. Yardımcı fiili değiştirmek

  • Yanlış: Credevo che avesse arrivato.
  • Doğru: Credevo che fosse arrivato. — “Onun varmış olduğunu sanıyordum.”
  • Neden? Arrivare, birleşik zamanlarda essere ile kurulur. Yeni zaman öğrenirken fiilin yardımcı fiili değişmez.

4. Essere ile cinsiyet ve sayı uyumunu unutmak

  • Yanlış: Pensavo che le ragazze fossero partito.
  • Doğru: Pensavo che le ragazze fossero partite. — “Kızların ayrıldığını sanıyordum.”
  • Neden? Le ragazze kadınlardan oluşan çoğul bir öznedir. Hem yardımcı fiil fossero hem ortaç partite buna uygun olmalıdır.

5. Türkçedeki her “-mişti”yi aynı yapıyla karşılamak

  • Bu anlatımda yanlış: Quando sono arrivato, Marco fosse già partito.
  • Doğru: Quando sono arrivato, Marco era già partito. — “Ben geldiğimde Marco çoktan ayrılmıştı.”
  • Neden? Öncelik ilişkisi tek başına congiuntivo gerektirmez. Burada olay doğrudan bildiriliyor; era partito kullanılır. Pensavo che fosse già partito cümlesinde ise olay bir düşüncenin içeriği olarak sunulur.

Kullanım notları

Bu yapı olayın mutlaka gerçek dışı olduğunu söylemez

Se avessi studiato… gibi bir koşul, çoğunlukla çalışmanın gerçekleşmediğini düşündürür. Fakat Ero felice che tu avessi superato l'esame — “Sınavı geçmiş olmana sevinmiştim” cümlesinde sınavı geçme olayı gerçek kabul edilebilir. Congiuntivo seçimi burada belirsizlikten değil, duyguyu bildiren ero felice che yapısından kaynaklanır.

Bu nedenle “congiuntivo = olmadı” veya “congiuntivo = emin değilim” eşleştirmeleri fazla dardır. Olayın gerçek olup olmadığını yalnızca çekimden değil, cümlenin bütününden çıkarın.

Konuşma dili ile özenli anlatım

Günlük konuşmada Se lo sapevo, venivo — “Bilseydim gelirdim” gibi, iki bölümünde de imperfetto kullanılan cümleler duyabilirsiniz. Bunlar konuşmada yaygındır; ancak özenli yazıda ve sınavlarda güvenli temel biçim Se l'avessi saputo, sarei venuto olur. İkinci biçim “koşul gerçekleşmedi, sonuç da gerçekleşmedi” ilişkisini daha açık gösterir.

Congiuntivo trapassato yalnızca resmî metinlere ait değildir. Non pensavo che avessi già mangiato — “Çoktan yemek yemiş olduğunu düşünmemiştim” gibi cümleler günlük konuşmada da doğaldır. Uzun görünmesi, kullanımının yapay olduğu anlamına gelmez.

“Già” yardımcı olur ama zorunlu değildir

Già “çoktan, zaten” ve ancora “henüz, hâlâ” gibi sözcükler zaman ilişkisini belirginleştirebilir: Temevo che non fosse ancora arrivata — “Henüz gelmemiş olmasından korkuyordum.” Ancak çekimi bu sözcükler belirlemez. Pensavo che avesse letto il messaggio — “Mesajı okuduğunu sanıyordum” cümlesinde de okuma, düşünme anından öncedir.

Daha ileri kullanım

Geçmişte gerçekleşmemiş koşul ve bugünkü sonuç

Condizionale passato, avrei fatto “yapardım, yapmış olurdum” gibi birleşik koşul biçimlerinin adıdır. Geçmişe ilişkin gerçek dışı koşullarda temel eşleşme şöyledir:

Se avessi accettato quel lavoro, mi sarei trasferito a Milano. — “O işi kabul etseydim Milano'ya taşınırdım.”

Ancak sonuç bugünle ilgili olabilir. Böyle bir durumda koşul geçmişte kaldığı için congiuntivo trapassato, sonuç bugünkü bir durumu anlattığı için condizionale presente, yani sarei “olurdum” gibi basit koşul biçimi kullanılır:

Se avessi accettato quel lavoro, ora vivrei a Milano. — “O işi kabul etseydim şimdi Milano'da yaşıyor olurdum.”

Demek ki se avessi… gördüğünüzde devamını otomatik olarak avrei… yapmamalısınız. Önce sonucun hangi zamana ait olduğunu belirleyin.

Şimdiki değerlendirme, geçmişteki ihtimal

Congiuntivo trapassato yalnızca geçmiş zamanlı ana cümlelerden sonra gelmez:

È possibile che fosse già partito quando hai telefonato. — “Sen telefon ettiğinde çoktan ayrılmış olması mümkün.”

Ana değerlendirme şimdi yapılıyor: è possibile “mümkün”. Ayrılma ise geçmişteki telefon görüşmesinden önceye yerleştiriliyor. Bu örnek, “ana fiil geçmişse trapassato kullanılır” kuralının tek başına yeterli olmadığını gösterir. Belirleyici olan, anlatımın hangi zaman noktasını temel aldığıdır.

Geçmiş olay ile geleceğe dönük istek aynı şey değildir

Avrei voluto “isterdim” gibi ifadelerden sonra hem imperfetto hem trapassato görülebilir, ama anlamları aynı değildir:

  • Avrei voluto che tu venissi alla festa. — “Partiye gelmeni isterdim.” İstenen olay, isteğin yöneldiği buluşmadır.
  • Avrei voluto che tu fossi venuto alla festa. — “Partiye gelmiş olmanı isterdim.” Geriye bakılıyor; gelme olayı geçmişte kalmıştır.

Bu ayrım özellikle Türkçede her iki cümlenin de bazen “Keşke gelseydin” gibi yakın ifadelerle karşılanabilmesi yüzünden önemlidir. İtalyancada düşüncenin hangi ana yöneldiğini açık tutun.

Aynı kişi söz konusuysa daha kısa bir seçenek

Düşünen kişiyle yan cümledeki eylemi yapan kişi aynıysa, birçok fiilden sonra di + infinito passato kullanılabilir. Infinito passato, avere veya essere mastarıyla geçmiş zaman ortacının birleşmesidir:

Pensavo di aver chiuso la porta. — “Kapıyı kapatmış olduğumu sanıyordum.”

Buradaki aver, avere biçiminin kısalmış hâlidir. Cümlede hem düşünen hem kapıyı kapatan kişi “ben”dir. Farklı kişiler söz konusuysa Pensavo che tu avessi chiuso la porta — “Kapıyı senin kapattığını sanıyordum” gibi çekimli yapı gerekir. Bu kısaltmayı her che cümlesine uygulamayın; hangi ana fiille kullanıldığı da önemlidir.

Nesne zamirleriyle ortaç uyumu

Doğrudan nesne, eylemin doğrudan etkilediği kişi veya şeydir: “mektupları okumak” ifadesinde “mektupları” gibi. Bu nesnenin yerine fiilden önce lo, la, li, le zamirleri gelirse avere ile kurulan yapılarda da ortaç uyumu görülür:

Le lettere? Pensavo che tu le avessi già lette. — “Mektuplar mı? Onları çoktan okuduğunu sanıyordum.”

Le burada “onları”, yani mektupları karşılar; lette de bu dişil çoğul nesneye uyar. Bunu özne uyumuyla karıştırmayın: Pensavo che Giulia avesse letto le lettere — “Giulia'nın mektupları okuduğunu sanıyordum” cümlesinde fiilden önce böyle bir zamir yoktur ve letto değişmez.

Edilgen yapı

Edilgen anlatım, işi yapanı değil, işten etkilenen şeyi öne çıkarır: “Biri kapıyı kapattı” yerine “Kapı kapatıldı” demek gibi. Congiuntivo trapassato edilgen biçimde de kullanılabilir:

Temevo che la prenotazione fosse stata cancellata. — “Rezervasyonun iptal edilmiş olmasından korkuyordum.”

Burada fosse stata yardımcı yapıyı, cancellata “iptal edilmiş” ise asıl işlemi gösterir. La prenotazione dişil tekil olduğu için hem stata hem cancellata bu biçimdedir. Başlangıçta uzun görünebilir; yapıyı “iptal etme” olayının geçmişte tamamlanmış edilgen anlatımı olarak parçalara ayırın.

Çalışma önerileri

  1. İki zaman noktası çizin. Kısa bir olay seçin: Ho perso le chiavi — “Anahtarları kaybettim.” Ardından geçmişteki bir düşünceyi ekleyin: Temevo che avessi perso le chiavi — “Anahtarları kaybetmiş olmandan korkuyordum.” Çizgide önce kaybetmeyi, sonra korkmayı işaretleyin. Aynı işlemi “gelmek”, “mesajı okumak” ve “uyumak” ile deneyin.

  2. Bir koşulu iki sonuçla tamamlayın. Se avessi studiato di più… — “Daha çok çalışsaydım…” başlangıcını önce geçmiş sonuçla, sonra bugünkü sonuçla bitirin: avrei superato l'esame — “sınavı geçerdim”; ora sarei più tranquillo — “şimdi daha rahat olurdum”. Böylece koşulun zamanı ile sonucun zamanını ayrı ayrı seçmeye alışırsınız.

  3. Yardımcı fiil ve uyumu birlikte kontrol edin. Her gün biri avere, biri essere alan iki fiili bütün kişilerde çekin. Ardından kadın, erkek ve çoğul öznelerle kısa cümleler kurun. Son kontrolde yalnızca avessi/fossi biçimine değil, partito/partita/partiti/partite sonlarına da bakın.

İlgili konular

Ön koşul

İtalyancada Congiuntivo ImperfettoB2

Bu kavram üzerine inşa edilen kavramlar

Diğer B2 kavramları

Bu kavram diğer dillerde

Tüm dillerde karşılaştır