B2

İtalyancada congiuntivo passato

Congiuntivo Passato

Bu makale, Settemila Lingue üzerindeki İtalyanca dil bilgisi ağacının bir parçasıdır.

Kısaca

Congiuntivo passato, geçmişte gerçekleşmiş ya da tamamlanmış bir olayı düşünce, umut, kuşku veya değerlendirme içinde anlatır. Avere veya essere fiilinin congiuntivo presente biçimi ile participio passato (fiilin fatto, visto, partito gibi geçmiş zaman yapılarında kullanılan biçimi) birleştirilir: Penso che sia già partito. — “Onun çoktan yola çıktığını düşünüyorum.” Türkçede çoğu zaman “yaptığını”, “gelmiş olmasını”, “bitirmiş olmanız” gibi yapılarla karşılanır; tek bir Türkçe zaman ekine denk değildir.

Genel bakış

İtalyancada congiuntivo, bir olayı doğrudan haber vermek yerine bir düşünceye, isteğe, duyguya veya başka bir değerlendirmeye bağlayan kiptir. Kip, fiilin olaya nasıl yaklaştığımızı gösteren biçimidir. Türkçede bazen “dilek kipi” diye tanıtılsa da congiuntivo yalnızca dilek anlatmaz. Örneğin Sono contenta che tu sia venuto cümlesi “Gelmene sevindim” demektir; kişinin geldiğinden kuşku duyulması gerekmez.

B2 düzeyinde öğrenilen congiuntivo passato, daha önce karşılaştığınız congiuntivo presente yapısına geçmişlik anlamı ekler. Spero che tu capisca “Umarım anlarsın” iken Spero che tu abbia capito “Umarım anlamışsındır” anlamına gelir. İkinci cümlede anlama olayının artık gerçekleşmiş olması beklenir. Bu fark, bir mesajın ulaşıp ulaşmadığını sormaktan yapılan bir işe teşekkür etmeye kadar pek çok durumda gerekir.

Türkçe açısından en önemli nokta şudur: İtalyancada hem düşünceyi bildiren bölümün hem de ona bağlı bölümün çekimli bir fiili vardır. Türkçe “Anladığınızı umuyorum” derken İtalyanca Spero che abbiate capito der. Türkçedeki “-dık” yapısını görünce otomatik olarak congiuntivo seçmeyin; seçim, İtalyanca cümlenin başındaki ifadeye ve iki olay arasındaki zaman ilişkisine bağlıdır.

Yapı nasıl kurulur?

İki parçayı birleştirin

Temel yapı şöyledir:

Ana cümle + che + avere/essere fiilinin congiuntivo presente biçimi + participio passato

Ana cümle, temel düşünceyi bildiren bölümdür; yan cümle ise ona bağlı olarak neyin düşünüldüğünü, umulduğunu veya değerlendirildiğini açıklar. Credo che abbiano finito cümlesinde credo “sanıyorum”, che abbiano finito ise “bitirdiklerini” bölümüdür. Buradaki che, iki bölümü bağlayan sözcüktür; Türkçeye her zaman “ki” diye çevrilmez.

Yardımcı fiil, başka bir fiille birleşerek çekimi oluşturan fiildir. Burada işi üstlenen yardımcılar avere ve essere olur. Aşağıdaki tabloda parlare “konuşmak”, partire ise “yola çıkmak, ayrılmak” anlamındadır.

Kişi Parlare: konuşmak Partire: yola çıkmak
Ben che io abbia parlato che io sia partito/partita
Sen che tu abbia parlato che tu sia partito/partita
O, erkek che lui abbia parlato che lui sia partito
O, kadın che lei abbia parlato che lei sia partita
Siz, tek kişiye saygılı hitap che Lei abbia parlato che Lei sia partito/partita
Biz che noi abbiamo parlato che noi siamo partiti/partite
Siz che voi abbiate parlato che voi siate partiti/partite
Onlar che loro abbiano parlato che loro siano partiti/partite

Tablodaki iki seçenek, kişinin veya grubun dilbilgisel cinsiyetine göre seçilir. Erkeklerden oluşan ya da kadın ve erkeklerin birlikte bulunduğu grupta partiti, yalnız kadınlardan oluşan grupta partite kullanılır. Saygılı hitap olan Lei, tek bir kişiye yönelir; bitiş de hitap edilen kişiye göre belirlenir.

Abbia ve sia biçimleri ilk üç tekil kişide aynıdır. Dolayısıyla Penso che abbia telefonato “Telefon ettiğimi/ettiğini/ettiğini düşünüyorum” gibi farklı kişilere bağlanabilir. Kimin kastedildiği bağlamdan anlaşılmıyorsa tu, lui, lei gibi bir özne zamiri ekleyin; özne, cümlede eylemi yapan veya durumu yaşayan kişidir. Örneğin Penso che lei abbia telefonato açıkça “Onun telefon ettiğini düşünüyorum” demektir.

Avere mi, essere mi?

Seçim, passato prossimo denen yaygın birleşik geçmiş zamanda olduğu gibidir. Yani yeni bir yardımcı fiil sistemi öğrenmezsiniz; yalnızca bildiğiniz yardımcının biçimini değiştirirsiniz:

Doğrudan bildirim Düşünce veya kuşku içinde İkinci cümlenin anlamı
Ha mangiato. Credo che abbia mangiato. Yemek yediğini sanıyorum.
È uscita. Credo che sia uscita. Dışarı çıktığını sanıyorum.
Si sono svegliati. Credo che si siano svegliati. Uyandıklarını sanıyorum.

Mangiare “yemek”, leggere “okumak”, capire “anlamak” gibi birçok fiil avere ile kullanılır. Andare “gitmek”, venire “gelmek”, arrivare “varmak” gibi bazı fiiller essere alır. Ancak “hareket varsa essere kullanılır” güvenilir bir kural değildir: viaggiare “seyahat etmek” için abbia viaggiato denir.

Dönüşlü fiiller, lavarsi “yıkanmak” gibi kişinin kendisine yönelen eylemleri anlatan fiillerdir; bunlarda essere kullanılır. Si gibi küçük sözcük yardımcıdan önce gelir: Spero che si sia riposata — “Umarım dinlenmiştir.” Yardımcı seçimi belirsizse fiili tek başına değil, geçmiş biçimiyle birlikte öğrenmek yararlıdır: viaggiare → ha viaggiato → abbia viaggiato.

Geçmiş biçimi ve uyum

Mastar, fiilin sözlükte gördüğünüz çekimsiz biçimidir: parlare, credere, dormire. Düzenli fiillerin participio passato biçimi şu şekilde oluşur:

Mastar Participio passato Anlam
parlare parlato konuşmak
credere creduto inanmak
dormire dormito uyumak
capire capito anlamak

Sık kullanılan bazı biçimler düzensizdir: fare → fatto “yapmak”, dire → detto “söylemek”, vedere → visto “görmek”, leggere → letto “okumak”, scrivere → scritto “yazmak”, prendere → preso “almak”, essere → stato “olmak”. Bunları congiuntivo için yeniden değiştirmezsiniz: abbia fatto, abbiate letto, sia stato.

Essere ile geçmiş biçimi özneye uyar: sia arrivato, sia arrivata, siano arrivati, siano arrivate. Bu uyum, fiil biçiminin tekil/çoğul ve eril/dişil ayrımına göre bitiş değiştirmesidir. Türkçedeki “geldi” biçimi kişinin cinsiyetine göre değişmediği için özellikle -a ve -e bitişlerini bilinçli çalışmak gerekir.

Avere ile temel durumda özneye göre değişiklik yapılmaz: Penso che Maria abbia lavorato — “Maria'nın çalıştığını düşünüyorum.” Maria kadın olsa da lavorata denmez. Bununla birlikte fiilden önce gelen bazı nesne zamirleri uyum doğurur; bu ayrıntıya ileri kullanım bölümünde döneceğiz.

Ne zaman congiuntivo passato seçilir?

İki ayrı karar verin:

  1. Cümle congiuntivo gerektiriyor mu? Penso che, non credo che, spero che, è possibile che, mi dispiace che gibi ifadeler standart kullanımda bu kipi çağırır.
  2. Bağlı olay, değerlendirme anından önce mi gerçekleşmiş? Öyleyse çoğu şimdiki zamanlı ana cümlede congiuntivo passato gerekir.
İtalyanca Türkçe Zaman ilişkisi
Penso che lavori a casa. Evde çalıştığını düşünüyorum. Şimdiki durum veya alışkanlık.
Penso che abbia lavorato a casa ieri. Dün evde çalıştığını düşünüyorum. Şimdiki düşünceden önceki iş.
Spero che arrivi presto. Umarım yakında gelir. Beklenen geliş henüz gerçekleşmemiş.
Spero che sia arrivato senza problemi. Umarım sorunsuz varmıştır. Varışın gerçekleşmiş olması umuluyor.

Yardımcının şimdiki biçimde olması bütün yapıyı şimdiki zaman yapmaz. Abbia tek başına değerlendirilmemelidir; abbia lavorato birlikte geçmişliği anlatır. Ayrıca “geçmiş”, mutlaka uzak geçmiş değildir: Az önce tamamlanan bir işlem için de Spero che il pagamento sia andato a buon fine — “Umarım ödeme başarıyla gerçekleşmiştir” denebilir.

Bağlam içinde örnekler

Aşağıdaki örneklerde geçmişteki olay değişmez; değişen, konuşanın olaya düşünce, beklenti, duygu veya ihtimal olarak yaklaşmasıdır.

İtalyanca Türkçe Açıklama
Penso che sia già partito. Onun çoktan yola çıktığını düşünüyorum. Şimdiki düşünceden önceki ayrılış.
Spero che abbiate capito. Umarım anlamışsınızdır. Birden fazla kişiye veya siz diye hitap edilen gruba söylenir.
È possibile che l'abbia dimenticato. Onu unutmuş olabilir. Konuşulan şeyin unutulmuş olma ihtimali.
Non credo che sia arrivata. Onun varmış olduğunu sanmıyorum. Varış konusunda olumsuz düşünce; söz konusu kişi kadın.
Mi fa piacere che tu abbia trovato casa. Ev bulmana sevindim. Bilinen bir olay karşısındaki olumlu duygu.
Mi dispiace che non siate riusciti a entrare. İçeri girememiş olmanıza üzüldüm. Başarısız kalan giriş denemesi.
Dubito che il negozio abbia ricevuto il pacco. Mağazanın paketi teslim aldığından kuşkuluyum. Tamamlanmış olaya ilişkin kuşku.
È strano che non abbiano ancora risposto. Hâlâ cevap vermemiş olmaları tuhaf. Beklenen cevabın henüz gelmemesi.
Sono contenta che ci siamo conosciuti. Tanıştığımıza sevindim. Geçmişteki tanışmanın şimdi değerlendirilmesi.
Spero che vi siate riposate durante il viaggio. Umarım yolculuk sırasında dinlenmişsinizdir. Yalnız kadınlardan oluşan bir gruba hitap.
Nonostante abbia studiato molto, è nervosa. Çok çalışmış olmasına rağmen gergin. Gerçekleşmiş bir olaya rağmen süren durum.
Ti ringrazio per il tempo che mi hai dedicato. Sono felice che tu abbia accettato l'invito. Bana ayırdığın zaman için teşekkür ederim. Daveti kabul etmene sevindim. Aynı bağlamda doğrudan bildirim ile duyguya bağlı anlatım.

Örneklerdeki Türkçe “-mış” ekini yalnızca başkasından öğrenme anlamında okumayın. Spero che abbiate capito konuşanın kesin bilgisini değil umudunu bildirir; Sono contenta che tu abbia accettato ise kabulün gerçekleştiğini bilerek söylenebilir. İtalyanca kip seçimini Türkçedeki tek bir ekle eşleştirmek bu ayrımı gizler.

Sık yapılan hatalar

1. Yardımcı fiili bildirme kipinde bırakmak

  • Yanlış: Spero che avete capito.
  • Doğru: Spero che abbiate capito. — “Umarım anlamışsınızdır.”
  • Neden? Standart kullanımda spero che sonrasında congiuntivo gerekir. Geçmiş anlamını capito taşırken kip ayrımını yardımcıdaki avete → abbiate değişikliği gösterir.

2. Geçmiş olayı şimdiki biçimle anlatmak

  • Yanlış: Penso che ieri Giulia arrivi alle otto.
  • Doğru: Penso che ieri Giulia sia arrivata alle otto. — “Giulia'nın dün saat sekizde vardığını düşünüyorum.”
  • Neden? Burada ieri “dün”, varışın düşünme anından önce gerçekleştiğini açıkça belirtir. Arrivi yerine sia arrivata gerekir.

3. Yardımcıyı veya cinsiyet uyumunu karıştırmak

  • Yanlış: Credo che Maria abbia arrivato. / Credo che Maria sia arrivato.
  • Doğru: Credo che Maria sia arrivata. — “Maria'nın vardığını sanıyorum.”
  • Neden? Arrivare, essere alır; Maria için geçmiş biçimi arrivata olur. Önce doğru yardımcıyı, ardından doğru bitişi seçin.

4. Avere ile özneye göre gereksiz uyum yapmak

  • Yanlış: Penso che le ragazze abbiano studiate.
  • Doğru: Penso che le ragazze abbiano studiato. — “Kızların ders çalıştığını düşünüyorum.”
  • Neden? Avere ile geçmiş biçimi sırf özne kadın ve çoğul diye değişmez. Doğru biçim studiato olur; özneye göre studiate yapılmaz.

5. Her che sonrasında congiuntivo kullanmak

  • Yanlış: So che abbia pagato.
  • Doğru: So che ha pagato. — “Ödeme yaptığını biliyorum.”
  • Neden? Che tek başına congiuntivo nedeni değildir. Indicativo, yani olayı doğrudan bildiren kip, burada so “biliyorum” ile olağan seçimdir. Buna karşılık Dubito che abbia pagato “Ödeme yaptığından kuşkuluyum” cümlesinde congiuntivo kullanılır.

6. Geçmişteki düşünceye aynı zaman ilişkisini uygulamak

  • Yanlış: Pensavo che avesse già partito.
  • Doğru: Pensavo che fosse già partito. — “Onun çoktan yola çıktığını düşünüyordum.”
  • Neden? Partire yine essere alır. Ayrıca geçmişteki bir düşünceden de önceki olay, çoğunlukla fosse partito biçimini gerektirir; bu, aşağıda açıklanan congiuntivo trapassato yapısıdır.

Kullanıma ilişkin notlar

Belirsizlik tek açıklama değildir

Congiuntivo bazen kuşku veya ihtimal anlatır; ancak “kesin değilse congiuntivo, kesinse indicativo” genellemesi yetersizdir. Mi dispiace che tu abbia perso il treno — “Treni kaçırmana üzüldüm” cümlesinde trenin kaçırıldığı bilinebilir. Congiuntivo burada olayı bir duyguya bağlayan yapı nedeniyle seçilir.

Benzer biçimde benché, sebbene, nonostante bağlaçları “-mesine rağmen” anlamında congiuntivo ile kullanılabilir: Sebbene abbia dormito poco, si sente bene — “Az uyumuş olmasına rağmen kendini iyi hissediyor.” Az uyuduğundan şüphe edilmesi gerekmez. Dolayısıyla kalıp ile anlamı birlikte öğrenmek, yalnız kesinlik derecesini hesaplamaktan daha güvenilirdir.

Konuşma dili ve özenli anlatım

Gündelik konuşmada bazı konuşurlar penso che gibi ifadelerden sonra indicativo kullanabilir. Bu, congiuntivo passato biçiminin yalnızca resmî yazıya ait olduğu anlamına gelmez. Özenli konuşmada, e-postalarda, haberlerde ve sınavlarda bu yapı son derece doğaldır. Öğrenirken standart biçimleri üretmek, duyduğunuz daha serbest kullanımları ise bağlam içinde tanımak iyi bir yaklaşımdır.

Ana cümlenin olumsuzluğu da otomatik bir “zıttı düşünme” işlemi değildir. Non credo che sia arrivata, “Vardığına inanmıyorum” demektir; kesin olarak “Gelmediğini biliyorum” demek değildir. Kesinlik bildirmek istiyorsanız So che non è arrivata — “Varmadığını biliyorum” gibi başka bir yapı gerekir.

Aynı kişi söz konusuysa daha kısa yapı

Ana cümlenin ve yan cümlenin öznesi aynıysa İtalyanca çoğu zaman di + geçmiş mastar yapısını tercih eder. Geçmiş mastar, avere/essere + participio passato birleşimidir; kişi eki almaz:

  • Penso di aver capito. — “Anladığımı düşünüyorum.”
  • Spero di essere arrivata in tempo. — “Umarım zamanında gelmişimdir.”
  • Credo che tu abbia capito. — “Senin anladığını sanıyorum.”

İlk iki örnekte düşünen veya uman kişi ile anlayan veya gelen kişi aynıdır. Son örnekte kişiler farklıdır; bu nedenle che ile çekimli yapı kullanılır. Aver biçimi, avere sözcüğünün bu tür birleşimlerde sık görülen kısalmış biçimidir.

İleri kullanım ve önemli ayrımlar

Dört congiuntivo biçimini zaman çizgisine yerleştirmek

Zaman uyumu, bağlı olayın zamanını ana cümlenin zamanına göre seçmek demektir. Aşağıdaki karşılaştırma temel düzeni gösterir:

İtalyanca Türkçe İlişki
Penso che sia a casa. Evde olduğunu düşünüyorum. Şimdiki düşünce, aynı zamandaki durum.
Penso che sia tornato a casa. Eve döndüğünü düşünüyorum. Şimdiki düşünce, daha önceki dönüş.
Pensavo che fosse a casa. Evde olduğunu düşünüyordum. Geçmişteki düşünceyle aynı zamandaki durum.
Pensavo che fosse tornato a casa. Eve dönmüş olduğunu düşünüyordum. Geçmişteki düşünceden daha önceki dönüş.

Fosse, congiuntivo imperfetto biçimidir; fosse tornato ise congiuntivo trapassato olur. Sonuncusu, geçmişteki bir referans noktasından da önceki olayı anlatır. Türkçede her iki “evde olduğunu düşünme” cümlesinde benzer ekler kullanılabildiği için İtalyancadaki ayrımı özellikle ana fiilin zamanına bakarak yapmak gerekir.

Bu tablo güçlü bir başlangıç kuralıdır, ancak bütün gerçek cümleleri mekanik biçimde kapsamaz. Özellikle ana cümle passato prossimo ile kurulmuş ve değerlendirme bugünle bağlantısını koruyorsa congiuntivo passato da kullanılabilir: Mi ha fatto piacere che tu abbia accettato il nostro invito. — “Davetimizi kabul etmene sevindim.” İlk aşamada açık zaman ilişkileri olan örnekleri temel alın; her geçmiş ana fiilden sonra mutlaka trapassato geleceğini düşünmeyin.

Gelecekteki bir noktadan önce tamamlanma

Congiuntivo passato çoğunlukla geçmiş olayı anlatır; fakat bazı bağlamlarda gelecekteki bir noktaya kadar tamamlanmış olması beklenen işi de gösterebilir:

Aspetterò finché tu non abbia finito. — “Sen bitirene kadar bekleyeceğim.”

Burada bitirme işi konuşma anında geçmişte değildir. Bitirme, beklemenin sona ereceği noktadan önce tamamlanacaktır. Finché non bu kullanımda “-ene kadar” anlamına gelir; non Türkçede ayrıca bir olumsuzluk olarak çevrilmez. Bu örnek, yapının yalnız “dün olan bir şey” değil, uygun bir referans noktasına göre tamamlanmışlık anlatabildiğini gösterir.

Nesne zamirleriyle uyum

Nesne, eylemin doğrudan etkilediği kişi veya şeydir; “Neyi okudun?” sorusunun cevabı gibi. İtalyancada nesnenin yerini tutan lo, la, li, le sözcükleri fiilden önce gelirse, avere ile kullanılan participio passato bu zamire uyar:

  • Le lettere? Credo che le abbiano spedite ieri. — “Mektuplar mı? Sanırım onları dün gönderdiler.”
  • La ricevuta? È possibile che l'abbia dimenticata in ufficio. — “Makbuz mu? Onu ofiste unutmuş olabilir.”

İlk örnekte le dişil çoğul “onları” demektir ve spedite biçimini gerektirir. İkincide l' aslında la zamiridir; dimenticata bu yüzden -a ile biter. Bu uyum özneyle değil, önden gelen nesne zamiriyle ilgilidir. Bağlamdaki şey erilse l'abbia dimenticato kullanılır; kavramın temel örneğindeki biçim de budur.

Edilgen yapıda iki geçmiş biçimi

Edilgen yapı, işi yapanı değil, işten etkilenen şeyi öne çıkarır. Congiuntivo passato içinde sia stato + participio passato biçimiyle kurulabilir:

È possibile che la riunione sia stata annullata. — “Toplantı iptal edilmiş olabilir.”

Burada sia stata geçmişliği, annullata ise iptal edilme anlamını kurar. Riunione dişil tekil olduğu için hem stata hem annullata buna uyar. Çoğul örnek: Temo che i documenti siano stati cancellati — “Belgelerin silinmiş olmasından korkuyorum.” Uzun görünse de yapı, bildiğiniz essere uyumunun iki parçaya uygulanmasıdır.

Geçmiş olay ile gerçekleşmemiş dileği ayırmak

Spero che abbia telefonato — “Umarım telefon etmiştir” cümlesi, gerçekleşip gerçekleşmediği henüz bilinmeyen bir geçmiş olaya yönelir. Buna karşılık Vorrei che avesse telefonato — “Keşke telefon etmiş olsaydı” çoğunlukla gerçekleşmemiş bir geçmiş dileği anlatır ve congiuntivo trapassato kullanır. Türkçede iki cümlede de “telefon etmiş” ifadesinin bulunması sizi yanıltmasın: Birincisinde olumlu beklenti hâlâ açıktır; ikincisinde gerçekleşmemiş bir duruma dönülür.

Çalışma önerileri

  1. Çift cümle kurun. Beş günlük olay seçip önce doğrudan bildirin, sonra düşünceye bağlayın: Hanno risposto “Cevap verdiler” → Credo che abbiano risposto “Cevap verdiklerini sanıyorum”. Her çiftte yardımcı seçimini ve kip değişikliğini ayrı ayrı kontrol edin. Sonra aynı alıştırmayı kadın ve çoğul öznelerle yapın.
  2. Zamanı görünür kılın. Spero che arrivi “Umarım gelir” ile Spero che sia arrivata “Umarım varmıştır” gibi çiftler yazın. Yanlarına “henüz bekleniyor” ve “gerçekleşmiş olması umuluyor” notlarını koyun. Böylece yalnız çekimi değil, geçmiş biçimin neden seçildiğini de çalışmış olursunuz.
  3. Kısa bir günlük değerlendirme yazın. Gün sonunda Sono contento/contenta che…, Mi dispiace che…, Spero che… ile üç cümle kurun. Örneğin bir işin bitmesi, bir arkadaşın eve varması ve geciken bir cevap hakkında yazabilirsiniz. Son kontrolde şu sırayı izleyin: Kip uygun mu? Olay önce mi? Yardımcı doğru mu? Geçmiş biçiminin bitişi doğru mu?

İlgili konular

  • Ön bilgi: İtalyancada congiuntivo presente — abbia, sia, abbiate, siate gibi yardımcı biçimlerini ve congiuntivo gerektiren temel cümleleri öğrenmek için.

Ön koşul

İtalyancada congiuntivo presenteB1

Diğer B2 kavramları

Bu kavram diğer dillerde

Tüm dillerde karşılaştır