B1

İtalyancada İsimleşmiş Mastar

Infinito Sostantivato

Bu makale, Settemila Lingue üzerindeki İtalyanca dil bilgisi ağacının bir parçasıdır.

Kısaca

İtalyancada mastar (fiilin kişiye göre çekilmemiş, sözlükteki biçimi) bir işi kavram olarak adlandırabilir: Leggere è utile — “Okumak yararlıdır.” Başına il gibi bir tanımlık da gelebilir: Il sapere è potere — “Bilgi güçtür.” Mastar ayrıca prima di partire — “ayrılmadan önce”, dopo aver mangiato — “yemek yedikten sonra” ve per imparare — “öğrenmek için” gibi yapılarda kullanılır; ancak bu yapıların hepsi dil bilgisi bakımından isimleşme sayılmaz.

Genel bakış

Türkçede “yüzmek”, “beklemek”, “bilmek” dediğimizde bir eylemi anlatırken aynı zamanda o eylemin adını da söylemiş oluruz. İtalyancada da benzer bir imkân vardır: Nuotare fa bene — “Yüzmek sağlığa iyi gelir.” Buradaki nuotare, belirli bir kişinin şu anda yüzdüğünü bildirmez; yüzme etkinliğini genel olarak ele alır. Bir fiilin isim (bir varlığı, durumu veya kavramı adlandıran sözcük) gibi kullanılmasına infinito sostantivato, yani isimleşmiş mastar denir.

B1 düzeyinde önemli olan, mastarı yalnızca fiil çekimlerinden önce ezberlenen bir biçim olarak görmemektir. Mastar bir cümlenin merkezinde yer alabilir, başka bir fiilin anlamını tamamlayabilir ya da iki olay arasında zaman ve amaç ilişkisi kurabilir. “Okumak güzeldir”, “çıkmadan önce”, “dinlenmek için” ve “işi bitirdikten sonra” gibi ifadelerin İtalyanca karşılıklarında aynı temel fiil biçimiyle karşılaşırsınız.

Bu konuyu öğrenirken iki soruyu ayrı tutmak yararlıdır: Eylemin kendisinden bir kavram olarak mı söz ediyorum, yoksa başka bir olayın zamanını veya amacını mı belirtiyorum? Türkçede bu ayrımı çoğunlukla eklerle kurarız. İtalyancada ise mastarın önüne gelen küçük sözcükler ve bazen de birleşik mastar belirleyicidir. Her Türkçe “-mak” biçiminin önüne il koymak, doğru bir öğrenme yolu değildir.

Yapı nasıl kurulur?

1. Mastarı tanımak

İtalyancada mastarların çoğu -are, -ere, -ire ile biter: parlare — “konuşmak”, leggere — “okumak”, dormire — “uyumak”. Essere — “olmak” ve fare — “yapmak” da mastardır. İsim gibi kullanıldığında fiili bir kişiye göre çekmezsiniz:

  • Camminare mi rilassa. — Yürümek beni rahatlatır.
  • Il suo parlare mi rilassa. — Onun konuşması beni rahatlatır.

İlk cümlede genel bir etkinlikten, ikincisinde bir kişinin konuşmasından veya konuşma biçiminden söz edilir. İkinci örnekteki suo — “onun” sözcüğü de mastarın isim gibi ele alındığını görünür kılar.

2. Tanımlıksız mastar: Genel bir etkinliği adlandırmak

Özne (cümlenin hakkında bir şey söylediği kişi, varlık veya etkinlik) olan mastar çoğu zaman tanımlıksız kullanılır. Tanımlık, İtalyancada isimlerin önünde görülen il, la, lo gibi sözcüklerdir; Türkçede bunların bire bir karşılığı yoktur.

  • Aspettare è noioso. — Beklemek sıkıcıdır.
  • Imparare una lingua richiede tempo. — Bir dil öğrenmek zaman ister.
  • È importante dormire bene. — İyi uyumak önemlidir.

Son örnekte değerlendirme başa alınmıştır. Her üç cümlede de konu bir etkinliktir; bunu anlatmak için mutlaka tanımlık gerekmez. Türkçe düşünerek “uyumak” anlamına gelen her biçimin önüne il eklemeyin.

Mastar bir nesne de alabilir; nesne, eylemin neyi veya kimi etkilediğini gösteren bölümdür. Leggere un libro — “bir kitap okumak” ifadesinde un libro nesnedir. Böylece mastar isim görevi üstlense bile fiile özgü bazı özelliklerini korur.

3. Tanımlıklı mastar: Eylemi bir kavram olarak öne çıkarmak

İsimleşmiş mastar genel olarak eril tekil kabul edilir; yani dil bilgisel cinsiyeti eril, sayısı tekildir. Bu yüzden çoğunlukla il alır. Tanımlığın biçimi yine ardından gelen sese bağlıdır:

İtalyanca biçim Türkçe karşılık Açıklama
il sapere bilgi, bilme Bilme eylemi veya bilgi birikimi.
il fare yapma, eylem Bir şeyi yapma düşüncesi.
il dire söyleme, söz Söylemek ile yapmak karşılaştırılabilir.
lo studiare ders çalışma Başlangıçtaki sesler nedeniyle tanımlık bu biçimi alır.
l'aspettare bekleme Ünlüden önce tanımlık kısalır.
il suo modo di parlare onun konuşma biçimi Mastarlı daha açık bir isim öbeği.

Tanımlıklı ve tanımlıksız kullanım arasında her cümleye uygulanabilecek kesin bir anlam farkı yoktur. Ancak tanımlık, eylemi daha belirgin bir kavram olarak sunabilir; bazen de yazılı veya düşünsel bir anlatıma yaklaştırır.

  • Sapere è importante. — Bilmek önemlidir.
  • Il sapere non ha confini. — Bilginin sınırı yoktur.

İkinci örnekte sapere, yalnızca “bilme işi” değil, “bilgi” anlamında da yerleşmiştir. Bu yüzden çevirirken her mastarı Türkçede “-mak” ile karşılamak zorunda değilsiniz.

4. Edatlarla kullanım: Aynı mastar, farklı ilişkiler

Edat, burada mastarın önüne gelerek zaman, amaç veya başka bir ilişki kuran sözcüktür. Türkçedeki “çıkmadan önce” ve “çıkmak için” ifadelerinde olduğu gibi, seçilen yapı anlamı değiştirir.

İtalyanca yapı Türkçede temel karşılığı Kullanım
prima di partire ayrılmadan önce Ana olaydan önceki sınırı belirtir.
dopo aver mangiato yemek yedikten sonra Önceden tamamlanan eylemi belirtir.
per imparare öğrenmek için Amaç bildirir.
senza salutare selam vermeden Bir eylemin yapılmadığını belirtir.
nel leggere okurken, okuma sırasında Özellikle yazılı anlatımda görülür.

Bu örneklerde mastar her zaman bir isim değildir. Studio per imparare — “Öğrenmek için çalışıyorum” cümlesindeki bölüm bir amaç açıklar. Konuyu doğru anlamak, hepsini tek bir etikete sokmaktan daha önemlidir.

5. Öncelik: prima di

Prima di + mastar, “bir şeyi yapmadan önce” demenin temel yoludur:

  • Prima di partire, chiamami. — Ayrılmadan önce beni ara.
  • Controllo l'indirizzo prima di uscire. — Çıkmadan önce adresi kontrol ederim.

Burada mastar biçimce olumsuz değildir. Türkçede “çıkmadan önce” deriz, fakat İtalyancada sırf bu Türkçe eke karşılık gelsin diye non eklenmez. “Önce” ilişkisini zaten prima di kurar.

6. Tamamlanmış eylem: dopo ve birleşik mastar

“Yemek yedikten sonra” derken yemek yeme, diğer eylemden önce tamamlanmıştır. Bunun için birleşik mastar kullanılır: avere veya essere ile geçmiş ortaç bir araya gelir. Geçmiş ortaç, mangiato — “yemiş” ve partito — “ayrılmış” gibi, birleşik fiil biçimlerinde kullanılan parçadır.

  • Dopo aver mangiato, siamo usciti. — Yemek yedikten sonra dışarı çıktık.
  • Dopo essere arrivata, Giulia ha chiamato sua madre. — Giulia vardıktan sonra annesini aradı.

Avver değil, aver yazılır: Bu, avere mastarının yaygın kısalmış biçimidir. Aver mangiato ile avere mangiato aynı yapıdır. Yardımcı fiil seçimi, birleşik geçmiş zamanlarda bildiğiniz seçime dayanır. Essere ile ortaç, ilgili kişinin cinsiyetine ve sayısına uyar: arrivato, arrivata, arrivati, arrivate. Örneğin yalnız kadınlardan oluşan bir grup için Dopo essere arrivate, abbiamo preso un taxi — “Vardıktan sonra taksiye bindik” denebilir.

7. Amaç: per

Per + mastar, “ne amaçla?” sorusuna cevap verir:

  • Studio per imparare. — Öğrenmek için çalışıyorum.
  • Sono andato in biblioteca per studiare in silenzio. — Sessizce çalışmak için kütüphaneye gittim.

Türkçedeki “için” her durumda per + mastar anlamına gelmez. “Seni gördüğüm için sevindim” bir amaç değil, sebeptir. Yapıyı seçerken yalnızca Türkçe sözcüğe değil, kurmak istediğiniz ilişkiye bakın.

Bağlam içinde örnekler

Aşağıdaki cümleler hem gerçek isimleşmeyi hem de mastarın zaman ve amaç bildiren kullanımlarını gösterir. Özellikle eylemi kimin yaptığına ve olayların sırasına dikkat edin.

İtalyanca Türkçe Açıklama
Il sapere è potere. Bilgi güçtür. Mastarlar kavram olarak karşılaştırılır.
Leggere prima di dormire mi aiuta a rilassarmi. Uyumadan önce okumak rahatlamama yardımcı olur. Okuma etkinliği, zaman ifadesiyle genişletilir.
Il suo continuo interrompere mi dà fastidio. Sürekli söz kesmesi beni rahatsız ediyor. Bir kişinin davranışı isim gibi sunulur.
Tra il dire e il fare c'è di mezzo il mare. Söylemek başka, yapmak başka. Söz ile uygulama arasındaki farkı anlatan atasözü.
Prima di partire, chiamami. Ayrılmadan önce beni ara. Arayacak ve ayrılacak kişi aynıdır.
Prima di firmare, legga tutto con attenzione. İmzalamadan önce her şeyi dikkatle okuyun. Resmî hitapta da aynı yapı kullanılır.
Dopo aver mangiato, siamo usciti. Yemek yedikten sonra dışarı çıktık. Önce yemek yedik, sonra çıktık.
Dopo essere tornata a casa, Marta si è riposata. Marta eve döndükten sonra dinlendi. Yardımcı fiil ve ortaç uyumu görülür.
Dopo essersi lavati le mani, i bambini si sono seduti a tavola. Çocuklar ellerini yıkadıktan sonra sofraya oturdu. Kişiye dönen eylemde zamir yardımcı fiile bağlanır.
Studio per imparare. Öğrenmek için çalışıyorum. Çalışmanın amacı belirtilir.
Ho spento il telefono per non essere disturbato. Rahatsız edilmemek için telefonu kapattım. Olumsuz amaçta mastardan önce olumsuzluk gelir.
È uscita senza salutare. Selam vermeden çıktı. Yapılmayan eylem belirtilir.
Nel leggere la mail, ho notato un errore. E-postayı okurken bir hata fark ettim. Okuma sırasında gerçekleşen olay anlatılır.

Sık yapılan hatalar

1. prima sözcüğünden sonra di kullanmamak

  • Yanlış: Prima partire, chiamami.
  • Doğru: Prima di partire, chiamami. — Ayrılmadan önce beni ara.
  • Neden? Bu kalıpta prima ile mastar arasına di gelir. Buna karşılık dopo yapısına aynı kuralla di eklenmez; iki kalıbı ayrı öğrenin.

2. Tamamlanmış olayı basit mastarla anlatmak

  • Yanlış: Dopo mangiare, siamo usciti.
  • Doğru: Dopo aver mangiato, siamo usciti. — Yemek yedikten sonra dışarı çıktık.
  • Neden? Bu cümlede önce tamamlanan eylem için standart yapı birleşik mastardır. “Yemekten sonra” demek isterseniz dopo il pranzo da kullanılabilir; burada mastar değil, normal bir isim vardır.

3. Türkçedeki olumsuz biçimi aynen aktarmak

  • Amaçlanan anlam için yanlış: Prima di non uscire, controllo le chiavi.
  • Doğru: Prima di uscire, controllo le chiavi. — Çıkmadan önce anahtarları kontrol ederim.
  • Neden? Türkçedeki “-madan önce” ifadesi İtalyancada prima di ile kurulur. Non eklerseniz çıkma eylemini gerçekten olumsuzlaştırmış olursunuz.

4. İsimleşmiş mastara dişil tanımlık vermek

  • Yanlış: La sapere è importante.
  • Doğru: Il sapere è importante. — Bilgi önemlidir.
  • Neden? İsimleşmiş mastar eril tekil kabul edilir. Sözcüğün anlattığı kavramdan ya da Türkçedeki karşılığından bir cinsiyet çıkarılmaz. Daha sade olarak Sapere è importante — “Bilmek önemlidir” de denebilir.

5. İki eylemin yapanını fark etmeden değiştirmek

  • Amaçlanan anlam için yanlış: Prima di partire, ti chiamo io. — “Sen ayrılmadan önce ben seni ararım” anlamında.
  • Doğru: Ti chiamo io prima che tu parta. — Sen ayrılmadan önce ben seni ararım.
  • Neden? İlk cümle normalde “Ben ayrılmadan önce seni ararım” demektir. Farklı kişileri açıkça belirtmek için prima che ve çekimli fiil gerekir. Parta, İtalyancada congiuntivo denen kipin, yani bazı bağlı cümlelerde kullanılan özel fiil biçiminin bir örneğidir.

6. essere ile ortaç uyumunu unutmak

  • Yanlış: Dopo essere arrivato, Anna ha telefonato.
  • Doğru: Dopo essere arrivata, Anna ha telefonato. — Anna vardıktan sonra telefon etti.
  • Neden? Varma eylemini yapan Anna olduğundan essere ile kullanılan ortaç dişil tekil biçimdedir. Buradaki uyum, isimleşmiş mastarın eril sayılması kuralından farklıdır; gerçek kişiye bağlı bir fiil yapısı söz konusudur.

Kullanım notları

Günlük dilde en sade anlatımı seçin. Camminare fa bene — “Yürümek sağlığa iyi gelir” son derece doğaldır. Her etkinliği il camminare biçiminde kurmak anlatımı gereksiz yere ağırlaştırabilir. Buna karşılık il sapere — “bilgi” ve atasözündeki il dire e il fare — “söylemek ile yapmak” gibi ifadeler yerleşmiştir.

Bir davranışı tarif ederken daha açık seçenekler vardır. Il suo parlare mi irrita — “Konuşması beni sinirlendiriyor” anlaşılır; ancak Il suo modo di parlare mi irrita — “Konuşma biçimi beni sinirlendiriyor” daha açık bir anlatımdır. İkinci cümlede rahatsız eden şeyin konuşma eyleminin kendisi değil, konuşma tarzı olduğu belirginleşir.

Zaman ifadeleri her yerde aynı sıklıkta kullanılmaz. Prima di ve per hem konuşmada hem yazıda çok yaygındır. Nel leggere — “okurken” gibi yapılar ise daha çok yazılı anlatımı çağrıştırabilir. Günlük konuşmada Mentre leggevo la mail, ho notato un errore — “E-postayı okurken bir hata fark ettim” gibi çekimli bir seçenek de doğaldır.

Mastarda kişi eki bulunmaz. Türkçedeki “gitmem”, “gitmen”, “gitmesi” ayrımı İtalyanca mastarın sonunda görünmez. Bu nedenle “Kim gidiyor, kim arıyor, kim öğreniyor?” sorularını bağlamdan takip etmek gerekir. Prima di ve amaç bildiren per yapılarında aynı kişinin iki eylemi yapması, öğrenirken güvenle kullanabileceğiniz temel örüntüdür; bütün mastarlı yapılar için değişmez bir yasa değildir.

Daha ileri kullanım ve ince ayrımlar

Fiil özelliği korunur mu, tamamen isim mi olur?

İsimleşme tek bir noktada gerçekleşen keskin bir değişim değildir. Mastar kimi zaman fiile çok yakın kalır, kimi zaman sözlükte ayrı bir isim anlamı kazanır:

  • Il leggere attentamente il contratto richiede tempo. — Sözleşmeyi dikkatle okumak zaman ister.
  • Il piacere della lettura è difficile da descrivere. — Okuma zevkini tarif etmek zordur.

İlk cümlede attentamente — “dikkatle” bir zarf, yani eylemin nasıl yapıldığını belirten sözcüktür; il contratto da okunan şeyi gösterir. Mastar hâlâ bir fiil gibi genişler. İkinci cümlede ise lettura — “okuma” normal bir isimdir. İki seçenek birbirinin tam kopyası değildir; ilkinde yapılan iş, ikincisinde okuma etkinliği bir adla öne çıkar.

Bazı mastarlar yerleşik isim olarak çoğul da olabilir: il dovere / i doveri — “görev / görevler”, il potere / i poteri — “yetki veya güç / yetkiler veya güçler”. Bu örneklerden hareketle her mastarı çoğullaştırmayın. Bunlar, isim anlamı sözlükte yerleşmiş sözcüklerdir; genel bir eylemi adlandıran mastar normalde tekil kullanılır.

Tanımlık ile edat birleşebilir

Tanımlıklı mastardan önce di, a, in gibi edatlar gelirse tanımlıkla birleşen biçimler oluşur. Bunu özellikle kalıplaşmış sözlerde görürsünüz:

  • Tra il dire e il fare c'è di mezzo il mare. — Söylemek başka, yapmak başka.
  • È stanco del continuo aspettare. — Sürekli beklemekten yorulmuş durumda.

İkinci örnekte del, di + il birleşimidir. Burada gerçekten isim gibi kullanılan bir mastar vardır. Buna karşılık prima di partire — “ayrılmadan önce” ifadesindeki di, tanımlıkla birleşmez. Dolayısıyla “mastardan önce edat gördüm, tanımlık da eklemeliyim” diye bir kural yoktur.

Birleşik mastar yalnızca dopo ile sınırlı değildir

Birleşik mastar, bir eylemin başka bir değerlendirme veya olaya göre önce gerçekleştiğini gösterebilir. Bu önce olma ilişkisi her zaman konuşma anına göre geçmiş demek değildir:

  • Dopo aver finito, ti chiamerò. — Bitirdikten sonra seni arayacağım.
  • Sono contento di aver partecipato. — Katılmış olmaktan memnunum.

İlk cümlede hem bitirme hem arama gelecektedir; bitirme, aramadan önce tamamlanacaktır. İkinci cümlede tamamlanmış katılım, şimdiki memnuniyetin konusudur. Bu ayrım, birleşik mastarı yalnızca “geçmiş zaman mastarı” diye ezberlemekten daha yararlıdır.

Kişiye geri dönen eylemlerde kullanılan dönüşlü zamir de, yani “kendini” veya bağlama göre “kendi …sını” ilişkisini gösteren küçük sözcük, yardımcı fiile bağlanabilir: dopo essersi lavati — “yıkandıktan sonra”. Burada essere + si birleşirken sondaki -e düşer. Benzer biçimde averlo letto — “onu okumuş olmak” ifadesinde lo — “onu”, avere mastarına bağlanır. Bu biçimleri önce tanımak, sonra kendi cümlelerinizde kullanmak yeterlidir.

Farklı özneler ve özel yapılar

“İki eylemi de aynı kişi yapar” kuralı özellikle zaman ve amaç kalıpları için iyi bir başlangıçtır. Ancak Ti ringrazio per avermi aiutato — “Bana yardım ettiğin için sana teşekkür ederim” cümlesinde teşekkür eden benim, yardım eden sensin. Buradaki per amaç değil, teşekkürün nedenini bildirir; yapan kişi de cümlenin anlamından anlaşılır.

Bu tür örnekler temel kuralı gereksiz kılmaz. Tam tersine, mastarın işlevine bakmanın önemini gösterir: Bir amacı mı anlatıyor, bir nedeni mi açıklıyor, yoksa bir etkinliği mi adlandırıyor? Özellikle farklı kişilerin yer aldığı cümlelerde, belirsiz bir mastar yerine kişisi açıkça belirtilen çekimli bir cümle seçmek çoğu zaman daha güvenlidir.

Çalışma önerileri

  1. Aynı etkinlikle üç ayrı cümle kurun. Örneğin studiare — “ders çalışmak” ile başlayın: Studiare richiede tempo — “Ders çalışmak zaman ister”; Prima di studiare, spengo il telefono — “Ders çalışmadan önce telefonu kapatırım”; Vado in biblioteca per studiare — “Ders çalışmak için kütüphaneye giderim.” Her cümlede mastarın farklı görevini işaretleyin.
  2. Olayları önce Türkçe sıraya koyun. “Önce yemek yedik, sonra çıktık” düşüncesini Dopo aver mangiato, siamo usciti biçimine dönüştürün. Ardından “Önce vardık, sonra dinlendik” örneğinde yardımcı fiilin ve ortaç uyumunun değişip değişmediğini kontrol edin. Böylece yalnızca bir kalıbı değil, iki olay arasındaki ilişkiyi çalışmış olursunuz.
  3. Her mastarın yanına yapan kişiyi yazın. Okuduğunuz bir metinde prima di, dopo, per yapılarını bulun. Her eylemi kimin yaptığını ve per varsa amaç mı neden mi belirttiğini not edin. Çeviride “-mak” kullanmadığınız örnekleri de saklayın; il sapere için “bilgi” gibi doğal karşılıklar, sözcüğü ezberlemekten daha kalıcıdır.

İlgili konular

  • Ön bilgi: Düzenli -ARE fiilleri — Mastarın biçimini ve kişiye göre çekilmiş fiilden farkını pekiştirir.
  • Sonraki adım: Birleşik mastar — Önceden tamamlanan eylemleri, yardımcı fiil seçimini ve zamirli biçimleri daha ayrıntılı ele alır.

Ön koşul

İtalyancada Düzenli -are FiilleriA1

Bu kavram üzerine inşa edilen kavramlar

Diğer B1 kavramları